Qazaq halqynyń rýhyn tanytatyn dástúrleriniń ishindegi áńgimeshildik ónerdi aıryqshalap aıtý laıyq. Jaqsylardyń máslıhaty, murattastardyń suhbaty, danalardyń dárisi degenimizdiń ózi el ónerpazy – áńgimeshilerdiń darhan tulǵasynan jarqyrap kórinedi. Bul – bir tutastaı shyǵarmashylyq qyzmet. Onyń nesheme alýan qyrlary bar. Atap aıtqanda, áńgimeshi árbir keıipkerdiń ishki oı-sezim tolqyndaryn, psıhologııalyq ózgeristerin, sóz saptaý ereksheligin, daýys mánerin, bet-júz, ym-ısharattaryn, qımyl-áreketterin qapysyz tanytýy, tapqyrlyqpen sóıletýi, sóıtip, áńgimequmarlardy áserlendirýi, kórkemdik mazmuny men mánin ári jetik, ári jatyq jetkizýi, taǵy da ózgeshe názik syrlary bar tereń tamyrly kúrdeli qubylys.
Abaıdyń talanttardy áńgimeshildik, ertegishilik ónerge baýlýy, ustazdyǵy, synshyldyǵy bir ǵajaıyp baıtaq álem.
Máselen, áńgimeshi-ertekshi Baımaǵambet Myrzahanuly «Abaı Shyǵys pen Eýropa halyqtarynyń áńgimelerin aıtsa, ol dereý úırenip jatqa aıtqan. Atap aıtqanda, ertekshi Baımaǵambet Abaıdyń kemeńgerlik keńesterimen «Myń bir tún», «Rústem-Dastan» shyǵarmalaryn, Aleksandr Dıýmanyń «Úsh mýshketer», «Korol áıel Margo», «On jyldan soń» jáne Lesajdyń «Aqsaq jyn» romandaryn, Uly Petr týrasyndaǵy hıkaıalardy, A.S.Pýshkın, M.Iý.Lermontov týyndylaryn kelisti túsindirgen. Ol belgili bir shyǵarmanyń mazmun-mánin, kúıli, qýatty tolqyndaryn, maqam-saryndaryn tolyq dárejede meńgergende ǵana, Abaı ony el aldynda aıtýǵa ruqsat bergen.
Ertekshi eldi batyrlyq rýhqa tárbıeleıdi, ertekshini ónerge osylaısha Abaı baptaıdy. О́z ortasynyń ádebı-estetıkalyq dúnıetanymynyń, jańasha, tamasha kózqarasynyń qalyptasýyna Abaıdyń sińirgen eńbegi, tarıhı qyzmeti osyndaı.
Abaıdyń inisi Halıolla (1847-1870) Ombydan oqýyn aıaqtap kelgen soń, «oryssha oqýdy, jazýdy, sóıleýdi úıretip, onymen birge orystyń ataqty jazýshylary Týrgenev, Lermontov, Tolstoıdyń povesterin, romandaryn qazaq tilinde aıtyp berip, ádebıet keshin ótkizip otyrýdy ádetke aınaldyrady», – deıdi.
Áńgimeshildiktiń ózi tanymdyq-taǵylymdyq, mádenı-aǵartýshylyq mánimen, sheberlik, tapqyrlyq qyrlarymen ózgeshelenedi, tyńdaýshylardyń zeıinine de áser etip, qyzyǵýshylyǵyn, jan qumaryn týyndatady. Áńgimeshildikte alýan-alýan syr bar. Máselen, ulttyń uly qamqory, shamshyraǵy Ybyraı Altynsarınniń izbasar shákirti, ári pedagog, ári jazýshy, ári aýdarmashy, ári el ádebıetiniń bilimpazy Spandııar Kóbeev (1878-1956) Pýshkın, Lermontov, Krylov, Chehov shyǵarmalary men Gogoldiń «О́li jandaryn» tamyljyta baıandaǵan. О́zi aıtqandaı, ári oqytýshy, ár mádenıet jarshysy, ári áleýmettik ádilettiliktiń, adamshylyq dıhany bola bilgen daraboz. Ol orys tili men ana tiliniń bilgir, maıtalman júırigi bolýmen qatar, esep, tarıh, geografııa, jaratylystaný, medısına, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynan «jetik bilimi bar mádenıetti» tulǵa edi. Spandııar Kóbeev: «Sondyqtan árdaıym qol bos ýaqyttarda aýyl adamdaryn jınap alyp, jaratylys, geografııa, tarıh, taǵy basqa ǵylymdardan habar berip otyratyn boldym. Solarmen qatar, qazaqtyń aýyz ádebıetinen mysaldar keltirip, orystyń jazba ádebıetin ózimshe aıtyp berip otyrdym.
...Búgin men olarǵa endi óleńmen aýdarylǵan «Kólbaqany» oqyp berdim. Bul tyńdaýshylaryma qatty unady. Taǵy-taǵy oqyshy dep, eki-úsh ret oqytty» dep jazady. Zadynda, S.Kóbeev tárjimalaǵan mysaldaryn sonshalyqty barsha kórkemdik-naqysymen, tereń maǵynasymen, asyl syrlarymen, ónegelik ǵıbratymen, mátinge jan bitirip meıirlenip jetkizetindikten «bári derlik aýyl arasyndaǵy jıyndarda, oıyn-saýyq keshterinde, toı-topyrlarda aıtylyp», qaýymnyń aqyl-oıyn qaırap, kórkemdikke kózqarasyn, bir-birlerine degen qurmetin, qarym-qatynasyn qalyptastyrǵan.
Býynsyz tiliń,
Býýly sóziń,
Áserli adam uǵlyna dep Abaı aıtqandaı, oı men sóz zergeri áńgimeshilerdiń óneri estigenin jan-tánimen qabyldaıtyn uqqysh, ásershil topqa arnalady. О́z basym ataqty Sábıt Muqanovtyń 1967 jyldyń qańtarynda Qazaq memlekettik ýnıversıteti stýdentteri aldynda esiltip-kósiltip, qyzyqtyryp sóılegeniniń kýási boldym. Kesek-kesek mátinderdi jatqa zaýlatty. Keıbir epos keıipkerleriniń ózindik bolmysyn qaz-qalpynda elestetip áńgimeleıdi. Sóıtsem, ózi on eki jasynda on toǵyz batyrlyq jyrdy búge-shúgesine deıin jattap aıtqan eken.
2013 jyldyń tamyzynda akademık Saıyn Balmuhanov: «Jetkinshek shaǵymda Qudaıbergen Jubanovtyń tamasha áńgimelerin áserlenip tyńdaǵanmyn. Ǵulama bilimi men tájirıbesin jasóspirimderdiń qabyldaý ereksheligine oraı túsindirýshi edi. Sóıleý mánerinde aıqyndyq, tazalyq, móldirlik, oı júıesinde tapqyrlyq, sheberlik, aqıqat shyndyq, parasat, izgilik rýh bolatyn», – dep syr ashqan edi.
Áńgimeshildik ónerdiń basty qasıetteri – asyl sóz, asyl oı, asyl sezim, halyqtyq tájirıbe, rýhanı sulýlyq! Bul – adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas quraly. Jáne de jahandaný zamanynda aýdıtorııada, ekranda, efırde áńgimeshildik ónerdiń tamyryna qan júgirtip, týyn asqaqtatsa, ulttyń oı-sanasy, ar-namysy, jiger-rýhy jańasha serpinge ıe bolar edi.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek
sińirgen qaıratkeri