Sana ekranyndaǵy sáýle

Sýretker­diń shyǵar­mashylyq joly týraly aıt­qan­da, ádet­tegi zań­dy­lyqtar buzylady. Ádet­te jazýshylar kınoǵa keledi. Al kıno arqyly úlken ádebıetke kelgender sırek. Ákim Tarazı – sol sırek qubylystyń biri. Qalamgerdiń shyǵarmashylyq joly kıno ssenarııi­nen bastalyp, keıin prozadaǵy bıik belesterge ulasty. «Kıno maǵan jazý­shy­lyqqa jol ashty» degen sózi – jaı ǵana estelik emes, tutas bir óner fıloso­fııasynyń túıini.

Máskeýdegi Joǵary ssenarlyq kýrs­ta oqyp júrgen jyldary jazylǵan «Jazıra» ssenarııi – jazýshynyń qazaq kınosyna ashqan alǵashqy esigi edi. Kóp uzamaı ol qazaq kınosynyń altyn qoryna engen «Tulpardyń izi» (1964, rej. Májıt Begalın), «Arman – ataman» (1967, rej. Shárip Beısembaev), «Qarash-Qarash oqıǵasy» (1968, rej. Bolat Shámshıev) syndy úsh birdeı fılmniń avtory atandy. Bir qaraǵanda, janry men taqyryby ártúrli bul týyndylardy biriktiretin ortaq nárse – adam janyna úńilý, psıhologııalyq tereńdik hám ulttyq boıaý.

«Tulpardyń izi» – qazaq kınosynyń shoqtyǵy bıik týyndylarynyń biri. Bul fılm syrttaı qaraǵanda qarapaıym shopan otbasynyń ómirin baıandaıdy. Alaıda onyń astarynda tutas bir halyqtyń taǵdyry, únsiz muńy, ishki dramasy jatyr. Al «Arman – ataman» balalarǵa arnalǵanymen, onyń tár­bıelik, fılosofııalyq astary tereń. Balanyń arman álemi arqyly qoǵamnyń shyndyǵy kórinedi. «Qarash-Qarash oqıǵasy» – Muhtar Áýezov shyǵar­masynyń jelisimen túsirilip, ádilet, kek, adam taǵdyry sekildi máńgilik taqy­ryptardy qozǵaıdy. Osy úsh fılmniń ózi-aq Ákim Tarazıdyń tek ssenarıst emes, adam janynyń tereń qatparla­ryn ashatyn psıholog-jazýshy ekenin dáleldeıdi.

Ákim Tarazıdyń kınodramatýr­gııadaǵy, jalpy qazaq kınosyndaǵy kelesi súbeli eńbegi – belgili jazýshy, dramatýrg Roza Muqanovanyń áńgimesi boıynsha ekrandalǵan «Qyzjylaǵan» (2001, rej. Satybaldy Narymbetov) men «Mustafa Shoqaı» (2008, rej. Satybaldy Narymbetov) fılmderiniń ssenarıı avtorlarynyń biri boldy. Ákim aǵamyz ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary, ıaǵnı qazaq kınosynyń eń bir kemeldengen tusynda dúnıege kelgen, ulttyq kınomyzdyń tarıhyna áldeqashan klassıkalyq shyǵarmalar bolyp engen joǵaryda atalǵan úsh fılm­nen ózge, elimizdiń Táýelsizdik alǵannan bergi kezeńde de taqyryby, ıdeıasy óte bir salmaqty eki birdeı fılmniń basy-qasynda bolypty.

Jalpy, Tarazı shyǵarmashylyǵynyń ózegi – «sana ekrany» uǵymymen tyǵyz baılanysty. Onyń paıymdaýynsha, ár adamnyń ishinde kózge kórinbeıtin, biraq únemi jumys istep turatyn ishki ekran bar. Jazýshynyń mindeti – sol ekrandaǵy beınelerdi dál, anyq, áserli etip jetkizý. Kórkem ádebıettegi naqtylyq pen aı­qyndyq týraly Ákim Tarazıdyń ózi bylaı deıdi: «...Meniń oıymsha, ár adamnyń ekrany bar. Bárimiz kınogermiz. Oqyǵanda da, jazǵanda da sol sana ekra­nyndaǵy sý­retti kórkem tilmen kórkem etip aq qaǵazǵa túsire alý kerek. Sana ekrany. Pro­zanyń da qupııa syry – ekran. О́ziń anyq kóre alsań, oqyrman da kóredi. Al shubyltyp jazsań, oqyrman úshin qyzyq emes...».

Bul ustanym álem ádebıetiniń alyptarymen úndes. Lev Tolstoı «anyq kór­megendi jazba» dese, Mıhaıl Býl­­gakov «kóz aldyńda joq dúnıeni qa­ǵazǵa túsirme» deıdi. Al Andreı Tar­kovskıı úshin jaqsy ssenarıı – tereń jazýshylyq darynnyń jemisi. Osy úsh oıdyń toǵysqan tusynda Ákim Tarazı shyǵarmashylyǵy tur.

Iá, Tarazı úshin jazý – kórý. Onyń «sana ekrany» týraly oıy – tek metafora emes, tutas shyǵarmashylyq ádis. Ol aldymen ishki áleminde kórinis jasaıdy, sodan keıin ǵana ony sózge aınaldyrady. Sondyqtan qalamgerdiń prozasyn oqyǵanda, kıno kórip otyrǵandaı áser alasyń. Kadrlar aýysady, ja­ryq ózgeredi, dybys estiledi. Oqyr­man – kórermenge aınalady. Al kıno teorııasy turǵysynan alǵanda, Andreı Tarkovskıı aıtqan «ssenarıst – eń aldymen jazýshy» degen tujyrym Ákim Tarazıdyń shyǵarmashylyǵynda tolyq dáleldengendeı. Onyń ssenarııle­rinde árbir detal – tiri, árbir paýza – maǵynaly. Keıde keıipkerdiń biraýyz sóz aıtpaýy tutas monologten artyq áser qaldyrady. Onyń keıipkerleri – ómirdiń ózinen alynǵandaı. Olar minsiz emes, kerisinshe, qaıshylyqqa toly. Bir sátte batyl, bir sátte álsiz. Biraq dál osy shynaıylyq olardy tiri etedi. Keıde olar sóıleıdi, keıde únsiz qalady. Al sol únsizdiktiń ózin­de tutas bir taǵdyrdyń salmaǵy jatady.

Ákim Tarazı tek shyǵarmashylyqpen shektelmeı, qazaq kınosynyń damýy­na ınstıtýsıonaldyq deńgeıde de úlken úles qosty. Ol 1962–1970 jyldary «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń redaksııalyq alqa múshesi, bas redaktory bola júrip, osy kezeńde túsi­rilgen qanshama fılm men olardyń ssenarııiniń talqylaý jumystaryna belsene qatysty. Kıno ónerimen baılanysy Qazaqstan kınemetagrafıs­ter odaǵynyń birinshi hatshysy bolyp qyzmet etken 1970–1980 jyldary da jalǵasyn tabady. Kıno ónerindegi úlken tájirıbesi kóp uzamaı aldy­men T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq memle­kettik teatr jáne kıno ınstıtýtynda (qazirgi Temirbek Júrgenov atyndaǵy Qa­zaq ulttyq óner akademııasy), sonan soń As­tana qalasyndaǵy Qazaq ult­tyq óner ýnıversıtetinde (qazirgi Kúlásh Baı­seıitova atyndaǵy Qazaq ultt­yq óner ýnıversıteti) de bolashaq kınodramatýrg­ter daıyndaýda kómekke kelgeni daýsyz.

Kórip otyrǵanymyzdaı, kórnek­ti jazýshy Ákim Tarazıdyń kınodra­matýrgııadaǵy alǵashqy qadamynyń ózi tolaǵaı shyǵar­mashylyq tabys ákelgeni kezdeısoq emes edi. Sondyqtan jazýshy prozasynyń kınematografııalyq tabıǵaty degende, eń aldymen, jekelegen beıneler men oqıǵalardyń kóz aldyńyzda anyq kórinýi, montajdyq qurylymy, keıipkerler beınesi men oqıǵalar tizbegin baıandaýda alma-kezek aýysyp otyratyn, oqyrmanǵa «kórinip, sezilip, estilip turatyn» árqıly plan­dardyń, rakýrstardyń, jaryqtyń, dy­bystyń, t.b. kómegine júginýi, oqıǵa­lar­dyń ishki rıtmi men atmosferasyn qalyp­tastyryp, ony «ýystan shyǵarmaı» ustap otyrý erekshelikteri asa nazar aýdar­tady. Bul erekshelikterdiń kez kel­gen prozalyq shyǵarmasynyń ishki jáne syrt­qy tutastyǵy men kórkemdik birli­giniń saqtalýyna tıgizetin yqpaly óte zor.

Ákim Tarazı eń aldymen – óte tereń psıholog jazýshy, kınodramatýrg. Shyǵarmalaryndaǵy keıipkerlerdiń beınesi is-áreketi men sóz araqatynasynyń ǵajap dáldigimen erekshelenedi. Tipti keıipkerdiń únsizdiginiń ózi keıde qyzyl sózden áldeqaıda áserli, áldeqaıda túsi­nik­tirek. Bul joǵaryda atalǵan bar­lyq fılmniń, sonyń ishinde, ásirese, psı­hologııalyq dramaǵa qurylǵan «Tul­par­dyń izi» fılminiń ssenarııine (árıne fılmge de) de qatysty.

Ákim Tarazıdyń kınodaǵy shyǵarma­shy­lyǵynda da, qazaq kınosynyń tarıhynda da «Tulpardyń izi» fılminiń alatyn orny erekshe. Eń aldymen, ol qazaq ulttyq kınodramatýrgııasy men rejıssýrasynyń ádemi úndestik ta­ýyp, bir jerde toǵysqanyn aıǵaqtaıdy. Sonymen birge, «Tulpardyń izi» – ulttyq kıno óneriniń tarıhynda qazaq tilinde túsirilgen tuńǵysh fılm. Taǵy bir mańyzdy sát – ssenarıı máselesi eń bir ózekti bolyp turǵan 1960 jyldardyń basynda kınematografısterdiń nazaryn birden aýdartqan «Jazıra» ssenarııiniń avtory Ákim Áshimov osy fılmnen bas­tap qazaq óneri men ádebıetiniń tarıhyna «Ákim Tarazı» bolyp endi.

«Tulpardyń izi» – kınematografııa­lyq stıli, formasy, janry, árıne, keıip­kerleriniń beınesi de eń aldymen, ádebı ssenarııiniń negizinde dúnıege kelgen fılm. «Arman – ataman», «Qarash-Qarash oqıǵasy», «Qyz­jylaǵan», «Mus­tafa Shoqaı» fılm­deri de osyndaı shyǵarmalardyń qa­tarynan ekenin aıtýymyz kerek. Qazaqstannyń Eńbek Eri, Memlekettik syılyqtyń laý­reaty kór­nekti jazýshy, dramatýrg, kıno­dramatýrg Ákim Tarazıdyń ssena­rııleri boıynsha túsirilgen bul fılm­derdiń árqaısysynyń qazaq kıno­synyń tarıhy úshin mańyzy óte zor.

Ákim Tarazı – tek bir dáýirdiń emes, birneshe kezeńniń únin jetkizgen sýretker. Ol úshin óner – ýaqytqa táýeldi emes, kerisinshe, ýaqytty sóıletetin kúsh. Sýretker shyǵarmalarynda keshe men búgin, shyndyq pen qııal, sóz ben beıne ózara úılesim tabady. Sondyqtan Tarazı týraly aıtqanda, biz tek jazýshyny nemese ssenarısti emes, tutas bir kórkem oılaý júıesin aıtamyz. Ol – ekran arqyly oılaıtyn, sóz arqyly kórsetetin, únsizdik arqyly sóıleıtin sırek daryn. Qazaq kınosynyń tarıhynda Ákim Tarazıdyń orny – jaryq sáýle sekildi. Ol sáýle keıde báseń kórinýi múmkin, biraq eshqashan sónbeıdi. О́ıtkeni ol syrtqy jaryq emes, ishki nurdan týǵan. Al ishki nur – máńgilik.

Názıra RAHMANQYZY,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kınotanýshy