Adamzat balasy qadym zamannan qorshaǵan tabıǵatty, ań-qustardy, mal-haıýandardy ózine baǵyndyryp, kúnkóris kózi etý úshin túrli amaldardy qoldanǵany tarıhtan málim.
Mundaǵy neshe alýan salttardyń ózeginde baıyrǵy mıftik tanym aıasynda qorshaǵan ortany tiri keıipker retinde qatynas jasap, oǵan yrym-syrym mándes mýzyka, óleń, bı baǵyshtap eliktirý, adamǵa baǵynyshty etý amaly bar. Osyndaı maǵynadaǵy halyq shyǵarmasynyń úlgileriniń bir parasy eńbek-kásip jyrlarynyń qataryna jatady. Túrki-mońǵol
halyqtarynda saqtalǵan jetim nemese jerigen tóldi enesine telý salty jyryn janrlyq turǵydan teksergen zertteýshiler eńbek jyry qataryna jatqyzyp keledi.
Qazaqta bul jyr úlgisine aǵa býyn ǵalymdar H.Arǵynbaev, B.Ýahatov tarapynan nazar aýdarylyp, umytylǵan, múlde joǵalǵan mura sanatyna engizilip keldi. Shyn mánisinde bul óleń shetel qazaqtary arasynda saqtalǵandyqtan, táýelsizdikten keıin kesheýildep bolsyn ǵylymı aınalymǵa túse bastady. Sońǵy kezdegi zertteýler arqyly qazaqta bes túliktiń tólin telý salty jyry bar ekeni anyq boldy. Bul jyrdyń tek qana qazaqta ǵana emes, sonymen birge, mońǵol, býrıat, qalmaq, qyrǵyz, ózbek elderiniń arasynda saqtalýy osy muranyń este joq eski zamandarda qalyptasqandyǵynyń aıǵaǵy bolsa kerek.
Jazǵyturym qar astynan qyltıǵan jaýqazynmen birge ómirge sán bergen jas tóldiń jamyraǵan úni dalany terbeıdi. Jýan jińishkerip, jińishke úziletin óliarada keıbir saýlyqtar aıaqastynan jerinip, aýyzdanbaǵan jas tólge de, shopanǵa da qolaısyzdyq týdyrady. Ash qursaq qalyp mańyraǵan qozyny shopandar áldılegendeı eljiregen únmen telý jyryn aıtady:
Tóıge, qoıym, tóıge,
О́zińnen týǵan bala ǵoı,
Baýyryńa sala ǵoı,
Ala ǵoı, qoıym, ala ǵoı.
Jýsan jeseń jýyp ber,
Izen jeseń ıip ber,
Tóıge, tóıge, tóıge.
Qońyrqaı únmen shopandar aıtatyn jerigen qoı men qoshaqandy demde tabystyratyn áldıge uqsas bul qońyr áýen Uly Dala jurtyna keń taralǵan. Osy úlgi mońǵol, qalmaq, býrıat, qyrǵyz, sonymen birge, ózbek halqynda belgili bolyp otyr.
Ádette telý jyrynyń basy jattandy da taptaýryn taqpaqtarmen bastalady, ári qaraı oryndaýshylar mashyqty úlgini óz qabilet-qarymyna sáıkes óńdep-árlep, jórgep-jóndep oryndaı beretin bolǵan. Mysaly:
Tóıge, qoıym, tóıge.
Ala ǵoı, qoıym, ala ǵoı,
Iisi bóten degeniń,
Qozyńa japqan jala ǵoı.
Baýyryna eneńniń,
Qoryqpaı, qozym, bara ǵoı!
Tóıge, qoıym, tóıge.
Tóldi telý jyrynyń mátinderi qazaq, qyrǵyz, ózbek, mońǵol, býrıat, qalmaq halyqtarynda biregeı daǵdyly sarynda ortaq kezdesýi bul salttyń osy halyqtardyń otaý tigip, enshi alyp bólinbegen kógentúp zamanynda ábden qalyptasyp, malshylyq ómirge dendep engendigin kórsetedi. Sonymen birge, sonaý este joq eski zamannan beri keńistikter men ýaqyttardy basyp ótip, osynaý salt jyrynyń sarqyny dál búgingi kúni el arasynda oryndalýy kóshpeli halyqtardyń zerdesiniń beriktigin, sonymen birge kóktemgi kúıek naýqanynda jas tóldiń aman-esen aıaqtanyp, mal basynyń ósýin, sút óniminiń mol bolýyn oılastyrǵan tabıǵı qajettilikten týǵan shara deýge bolady.
Eger mal tólinen jerise nemese tóli ólgendikten embese emshegin sút kerip jelinsaý aýrýyna dýshar bolady. Al sharǵa jetim qalǵan tóldi bóten qoıǵa shuǵyl telip alǵyzbasa, shópke otyǵyp úlgermegen jas qozy kóktemniń kók ózek shaǵynda ashtyqqa ushyraýy yqtımal. Osyndaı praktıkalyq sıpatqa baılanysty tóldi telý jyry, sonyń ishinde qozyny qoıǵa telý jyry baqtashylar arasynda jıi aıtylyp, búgingi kúnge ulasyp otyr.
Tóldi telý jyrynyń qurylysyn teksergende tómendegi saryndar kezdesetini aıqyndaldy: birinshiden, maldy aldaý-aldarqatý, maqtaý, sol arqyly meıirlendirý saryny; ekinshiden, túsindirý, úgitteý, sendirý, kóndirý saryny; úshinshiden, ses kórsetý, dońaıbat jasaý, zekirý, qorqytý, jazǵyrý, jazalaý saryny.
Qazaq pen ózbek, qyrǵyzda osy negizgi úsh saryn ortaq arnada kezdesedi deýge bolady. Al mońǵol, býrıat, qalmaqta birinshi men ekinshi saryndar uqsas kepte kezdesedi, al úshinshi, ıaǵnı malǵa dońaıbat kórsetý, zekirý, qorqytý, jazalaý saryndary neken-saıaq qana kezdesedi. Jalpy, mońǵol, qalmaq, býrıattaǵy negizgi erekshelik – kóktemniń aýmaly-tókpeli kún raıy kórinisterin tóli ólgen maldyń hal-kúıimen teńdestirý, shendestirý saryny. Mysaly, býrıattaǵy óleńdi qazaqsha aýdarsaq bylaı bolady:
Taýdyń qary erıdi, teege, teege,
Jylǵadan bulaq aǵady, teege, teege,
Shaǵala qusy kelýde, teege, teege,
Kóktemniń yzǵyryq jelinde,
Janyńa kimiń jatady, teege.
Kóktem shýaǵymen qardyń erýi, bulaqtyń aǵýy, jyl qusynyń kelýi, gúl balaýsanyń ósýi, yzǵyryq jeldiń soǵýy sekildi qubylystarmen maldyń jalǵyzdyǵyn, jas tóldiń panasyzdyǵyn túıilistire, shendestire túsindirý saryny mońǵol, býrıat, qalmaqta ortaq kezdesedi. Mysaly, qalmaqtyń «Jelini joq boztorǵaı, balapanyn ertedi, jelini bar qoshaqan, qasyńa kimdi ertesiń, btýga, btýga» degen telý óleńi bar.
Jınalǵan materıaldarǵa qaraǵanda, telý jyryn baqtashylar kóktemde mal tóldegen shaqta qozy men qoıǵa arnap aıtatyny, buǵan jaıylymda baǵylatyn dalalyq qoıdyń óz qozysy ólse, bóten qozyny jatyrqap almaıtyny nemese tólinen tez jerıtin kirpııaz, ıisshil minez-qulqy sebep bolǵan deýge bolady. Sondyqtan da basqa tólderge qaraǵanda qozyny telý jyry ájeptáýir tolyq saqtalǵan. Onyń taǵy bir sebebi, qoı men qozynyń aman-esen aıaqtanyp ósip-ónýi – bul halyqtardyń tirshiliginiń negizgi tiregi.
Qazaqta kezdesetin qozyny telý jyrynyń tómendegi mátininde salttyq ádis kórinis tapqan:
О́z balańnan janýarym, tóı-tóı,
Jerip tursyń sen neǵyp?
Jalatamyn qozyńdy, tóı-tóı,
Murynyńnan jip taǵyp.
Mátinde qoıshynyń qozyny ıisketý, jalatý úshin shondanaıyna tuz, qant seýip, qoıdyń murynynan jip ótkizip, oǵan baılaý, tańý arqyly zorlyq jasaıtyn amaly kórinis tapqan. Al ózbekter qozynyń quıryǵyna tuz jaǵyp, enesi ekeýin or qazyp, qarańǵy apanǵa ýaqytsha qamaý arqyly bir-birine baýyr bastyrý sharasyn qoldanatyn bolǵan. О́zbektiń myna óleńinde qoqan-loqy saryny baıqalady:
Balańdy al, janýar, týraı-týraı,
Sen balańdy almasań, týraı-týraı,
Ala ıtti sheshermin, týraı-týraı,
Aıaǵyńdy tusarmyn, týraı-týraı,
Ala ıtti qosarmyn, týraı-týraı.
Osylaısha ózbekte de zekirý, qorqytý, sonymen birge, aldarqatý, túsindirý saryny alma-kezek aýysyp otyrady. «Balalylar bazarda, týraı-týraı, balasyzdar mazarda, týraı-týraı. Al, balańdy janýar, týraı-týraı, sal meıirińdi janýar, týraı-týraı» degen joldarda úgitteý, uqtyrýmen birge ózbekterdiń turmys-tirshilik kartınasy da kórinis taýyp, olar úshin bazardyń máni zor ekeni paıymdalǵan.
Qyrǵyz qoı telý jyrynda qoıdy úgitteý, túsindirý, sonymen birge, qorqytý amaly qatar baıqalady:
Túgóı, qoıym, túgóı,
Meniń qoıym alynshaq,
Ala monshaq salynshaq...
Kekire jeseń kúısep ber,
Jýsan jeseń jýsap ber...
Qoıdy úgittegen ıesi «ala monshaq salynshaq» dep janýardy aldarqatyp, meırimdi etýge tyrysady. Qoıdyń súıip jeıtin kekire, jýsan sekildi shópterin esine salyp, emshegi sútke tolǵandyqtan endi meıirlenip, tólin emizý qajet ekenin uqtyrady. Bul joldar «jýsan jeseń jýyp ber, ızen jeseń ıip ber» deıtin qazaqtaǵy nusqamen uqsas.
Alatyn bolsań alty kún,
Ot jerge aıdap baǵamyz.
Almaıtyn bolsań alty kún,
Keregege tańamyz.
Qoıdy meıirimge shaqyryp analyq peıilin oıatýǵa kúsh salǵan ıesi tólin alatyn bolsa, otty jerge baǵatynyn, eger almaıtyn bolsa, keregege tańyp jazalaıtynyn aıtyp eskertý jasap, bir sózben aıtqanda, talap-shart qoıady. Bul qazaq jyryndaǵy «óz qozyńnan jańylma, keregege tańylma» degen joldarǵa uqsas. Sonymen birge, qyrǵyzda «ár qaısy qoıǵa túrttirip, álsiretpe qozyńdy» dep qoshaqandy aıalaý kerek ekendigin túsindiredi.
Tómendegi bir mátinde úrkinshilik zamanynda Shyńjan Altaı aımaǵynan Mońǵolııanyń Baıan-О́lgıı jerine bosyp-aýyp kelgen aǵaıynnyń qamyryqqan kóńil-kúıi, taǵdyr tálkegine eriksiz moıynsunýy kórinis tabady. Saýynshy áıel jetim qozyny enesine telýmen birge óziniń týǵan jerden, qasıetti aǵajaı Altaıdaı panasynan aıyrylyp, jetim halge túsken toryǵyńqy kúıin aıtyp, momaqan qoshaqanmen án-áýez arqyly muń shaǵysady. Bir sózben aıtqanda, bul nusqada telý salty jyryna tarıhı óleńniń belgileri eptep kirige bastaǵany baıqalady.
Burynǵy dáýirde Qarataýdan aýǵan alty alash bozdaǵan bos taılaqpen syrlasyp «Elim-aı» dep ah ursa, endi Altaıdan bosqan el momaqan qoımen baıaý tildesip «Zaman-aı» dep ishteı tynshyp, sherge batqany ańǵarylady:
Basqa qozy saǵan joq,
Budan basqa balań joq.
Almaýyńa amal joq,
Altaıdaǵy zaman joq.
Tóıge, qoıym, tóıge
Telý jyryn negizinen saýynshy áıelder sozylyńqy maıdaqońyr bııazy ótingen maqammen maldyń tóline degen analyq túısigin oıatý úshin eljiregen únmen aıtatyn bolǵan. Bul jaǵdaıdan baqtashynyń haıýanattar álemine degen janashyr meıirbandylyǵyn, sonymen birge qatynas deńgeıin baıqaýǵa bolady: áıel óz perzentin erkeletkendeı meıirli únmen ándetedi, mal da áýenge elitip tólin jatyrqamaı emizedi, emirenip ısinedi, sút bulaǵyn aǵyzady.
Osylaısha dýaly óleń sóz, yrymı áreket, án-áýez ushtastyryla, tutastyryla kele baqtashy qaýym jetim tóldi eneli etedi, shópke otyqpaǵan qozyny ash qalýdan saqtaıdy.
Shopandar qoı túligin tóıgelese, eshkini shóreleý arqyly teligen. Zertteýdiń nátıjesinde eshkini telý jyry asa sırek kezdesetini belgili boldy. Ázirshe onyń nusqalary qazaq pen qyrǵyzda, ózbekte saqtalypty.
Qazaq halqynyń eshki telý jyry mynadaı:
Jalpaq júndi kók eshkim,
Saǵan búgin ne kestim?
О́z laǵyńdy almaıtyn,
Saıtanǵa qaıdan keńestiń?
Alyńdar eshkim, alyńdar,
Qoı aldynan baryńdar.
О́z laǵyń ólgen soń,
Ishińde seniń zaryń bar.
Basyńdy baılap qoıǵan soń,
Týlaıtyn qansha haliń bar?!
Ekspedısııa kezinde derek berýshi malshy qaýym laq telý jyrynda óleńniń sózin aıtpaı-aq tek qana «shóre-shóre» degen odaǵaıdy ándete qaıtalap, eshkini elitip, baýrap alatynyn aıtady. Belgili folklortanýshy ǵalym M.Jýraev «jazǵyturym tóldegen keıbir jas týshalar laǵynan jerise, shopandar «shóre-shóre» jyryn aıtyp alǵyzady» dep, shóreleý jyrynan úlgi keltiredi:
Múıizderiń bir munar, shóre-shóre,
Munaraǵa qus qonar, shóre-shóre.
Balańdy alyp ıiskeseń, shóre-shóre,
Kúıingen júrek qýanar, shóre-shóre.
Qazaqtaǵy laq telý jyry «О́z laǵyńdy almaıtyn, saıtanǵa qaıdan kezdestiń» dep bastalýy «eshki shoshańdap molaǵa shyǵady, saıtanǵa úıir mal» degen eskilikti senimnen habar beredi. «О́z laǵyń ólgen soń, ishińde seniń zaryń bar» deý malmen muńdasý, syrlasý bolsa, «basyńdy baılap qoıǵan soń, týlaıtyn qansha haliń bar» deý eshkige dońaıbat jasap, qorqytý tásili bolady. Qyrǵyzda «Basy jaqsy eshkim, baǵyp qalat balasyn» «Kózi jaqsy eshkim, kórip qalat balasyn» dep eshkini madaqtaý, sonymen birge «Laǵyńdy almasań uryp-soǵyp óltirem», «Emshegińdi bermeseń, etińdi kesip óltirem» dep qorqytý, talap etý saryny aıtylady.
Buzaý telý jyry qazaqta, mońǵolda, qalmaqta, býrıatta saqtalǵan. Mundaı úlgi qyrǵyz ben ózbekte belgisiz. Buzaý telý jyry ádettegideı maldy úgitteý, túsindirý sarynymen bastalady:
Aýhaý, aýhaý, janýar,
Ieńde seniń baǵy bar.
Tas emshegin jibitken,
Tar qursaǵyń keńitken,
Buzaýyń seniń taǵy bar.
Mekirenip ıiskeshi,
Keziń keldi saýylar.
Jyrdyń kelesi bir shýmaǵynda saýynshy «Zeńgi babam arýaǵy, meni saldy joraǵa» dep túliktiń rýh-ıesiniń atynan sóılep, negizinen sıyrdy uqtyrý, úgitteý amalyn jasaıdy, sonymen birge, «Alyp qaldym qoraǵa, aqylyma kónbeseń, daıyn tur kıiz qolaba» dep ses kórsetip, eskertý jasalady.
Býrıat etnografy S.P.Baldaevtyń jazyp alǵan mátinine qaraǵanda jerigen sıyrdyń hal-kúıin ádettegideı tabıǵatpen úndestirý, shendestirý saryny baıqalady. Mátindi aýdarsaq bylaı bolady:
Kók shóp bıik óskende,
Jelinińdi sút kerer.
Omyraýyń syzdasa,
Emshegińdi kim emer?
Azanda ketseń óriske,
Artyńnan qarap kim erer?
Buzaýyń eger bolmasa,
Aldyńnan móńirep kim keler?
Qalmaqtaǵy mátinde «hoov-hoov» odaǵaıyn qaıtalap ádettegideı taptaýryn taqpaqpen bastalǵan telý jyry burynǵy úlgilerdegideı qys mezgiliniń aıazyn sıyrǵa eskertip, úgitteý amalyn kózdeıdi. Budan baıqaıtynymyz, qalmaq pen býrıattaǵy buzaý telý jyrlarynda jyl mezgili sýretterin maldyń hal-kúıine shendestirý, úndestirý daǵdysy olardaǵy qozy, bota telý úlgilerimen tektes, uqsas. Mysaly:
Qystyń qara sýyǵynda,
Qasyńa kimdi ertesiń.
Jetimsirep túneýge,
Móńirep jalǵyz jetesiń.
Qulyndy telý jyrynyń ázirshe bir ǵana úlgisi qazaq halqynda saqtalǵany izdenister nátıjesinde anyq boldy.
Mundaı jyrdyń nusqasy basqa jurttarda ázirge belgisiz. Buǵan sebep, jylqy eshqashan óz qulynyn jatyrqamaıtyn sergek, tipti óz ıesin jyǵa tanıtyn esti túlik bolǵandyqtan oǵan arnap telý salty zady oryndalmaıtyn da bolǵan. Áıtkenmen túrli tótenshe jaǵdaılarǵa dýshar bolǵanda bıe qulynynan jerıtin. Mysaly, jas tólge qasqyr, jylan jolasa, nemese kóshi-qon, jut kezinde týǵan qulyndy enesinen bólip tasymaldaǵanda onyń denesine túrli qolaısyz ıis-qońys sińgendikten bıe maly jatyrqaýy kádik. Keı jaǵdaıda jetim qalǵan qulyndy basqa bıege telý úshin salt oryndalýy yqtımal.
QHR-daǵy qazaqtar arasynan jazylyp alynǵan qulyn telý jyrynda bıege dońaıbat jasaý, ses kórsetý, qorqytý saryny ústem. Asaý minezdi bıege aıaǵyn baılaıtyn shider bar ekenin eskertip, odan qalsa aldyńǵy aıaǵyn búkpelep kúrde salý, sol arqyly úsh aıaqtatyp jýasytý, buǵan boıusynbasa jylqynyń aıaýly da áıenshek múshesi ústińgi erinine qaıyspen aıamaı buraý salyp, shuralaý amalyn qoldanatynyn aıtyp, qorqytady, kózin tańatyn, taıaqtaıtyn jaza da bar ekenin eskertedi:
Qurý-qurý, qurý sal,
Taıaq jemeı qulynyńdy al.
Typyrlasań tepkilep,
Kúrde, shider bári bar.
Botany telý jyrynyń izi áıgili «Nar ıdirgen» kúı ańyzynda saqtalyp qalǵan. Ol týraly Máshhúr Júsip Kópeı bylaı dep jazady: «bir bozingen botasyn almaı jerip, sol baıaǵy Ketbuǵa ...dombyranyń kúıimen shertip, ingendi esinen tandyryp, mas qylyp, bozingen áýligip, eltip, botasyn alǵan eken. Sonan sol kúı «Bozingenniń kúıi» atanǵan».
Málimet berýshiler «túıeniń qulaǵyna dombyra oınaǵandaı» degen tirkestiń arǵy mánisi botany teligende ingenniń qulaǵyna kúı tartatyn salttan qalǵan sóz dep túsindiredi. Sondaı-aq jerigen ingenge áıel adamdy teris qaratyp mingizip, aýyldan aýylǵa jetelep, ábden sharshatyp, sodan soń botany telıtindigin aıtady.
Botany telý jyry mońǵol men qalmaqta saqtalsa, ázirshe bir nusqanyń qazaqta bar ekeni anyq boldy. Mońǵol men qalmaqtar botany ingenge teligende hýýr (qobyz) aspabyn zarlatyp tartý, «Jáńgir» eposynan saryn tolǵaý, «Botaqan, botashym» degen kúıdi oryndaý sekildi amaldardy qoldanyp, túıeniń mýzykaǵa elitkish qasıetin paıdalanyp, bóten tóldi telıtin bolǵan. Mundaı áreketten keıin ingenniń janary botalap, kózinen jas domalap, balajan meıirimi oıanyp, botany lezde emirene emizetin bolǵan.
Bota telý jyry QHR-daǵy qazaqtar arasynan jazylyp alynǵan. Jınaýshylar botany qalaı telıtindigi týraly málimet bermegen. Mátinge qaraǵanda ingendi telýshi jetelep júrgeni, terlep-tepshitkeni baıqalady. Sonymen birge, jyrdy oryndaýshy qasyndaǵy adamǵa dıalog jasap, suraq-jaýap berý máninde óleń oryndaǵany bilinedi.
Jeteleıin taǵy da kós-kós,
Qoltyǵyń, shabyń terlesin.
Tez alsa eken baǵy ma, kós-kós,
Jerýiń qaıtyp kelmesin.
(Kelmeıdi, kelmeıdi!).
Mońǵoldaǵy bota telý saltyndaǵy jyrda ingenge saýal qoıý ısharasy bar. О́leń ótiný, maqtaý, jalyný, túsindirý sarynynda aıtylǵan. Osyndaı jyrdyń bir nusqasynda ingenge súıip jeıtin jantaq, sheńgel, qaraǵan sekildi butaly shópterdi jep, tunyq sýdy qanyp ishýin, syzdaǵan shómishteı jelinin botasyna ıip emizýin túsindiredi. Telý salty mońǵolda hýýr (qobyz), qalmaqta dombyra aspabynyń súıemelimen aýyl adamdarynyń alqalap qatysýymen oryndalatyn bolǵan. Mońǵoldaǵy úlgi bylaı:
Sary ýyz sútińdi,
Emetin túrtip erinmen.
Aq botasyn jatyrqap,
Enesi nege jeringen?
Azannan turyp bozdaǵan,
Emizseńshi óz balań!
Hóós, hóós, hóós
Ingen qobyz, sybyzǵy, dombyra kúıine elikkish, sezimtal bolǵandyqtan álbette analyq túısigi tez oıanǵysh, balajan, sol sebepten de botany tez alatyn bolǵandyqtan qazaq, mońǵol, qalmaqtaǵy mátinderde ingendi ursý-jekirý, qorqytý, jazalaý sharalary múlde aıtylmaıdy. Osy turǵydan bul túr basqa tólderdi telý jyrlarynan eleýli aıyrmashylyqqa ıe.
Qoryta aıtqanda, keń baıtaq saqara men myńǵyrǵan maldyń ıesi bolǵan qazaq halqynda bes túliktiń, atap aıtqanda qozy, laq, buzaý, bota, qulyndy telý jyry mátinderi tolyq saqtalǵandyǵy aıqyndaldy. Sharýaqor qazaq jurtynda baıyrǵy muranyń túrleri baı ekendigi, ásirese basqa týysqan ulystarda kómeskilenip ketken kóne úlgiler bizde saqtalyp, búgingi kúnge jetkeni óleń-jyrdy qadirlegen alash jadynyń beriktigin kórsetedi.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin aıtar bolsaq, túrki-mońǵol halyqtary mýzyka men poezııanyń qudireti arqyly sanaly adam balasy turmaq, tilsiz haıýan maldyń da júregin eljiretip, óz ámirin aınalasyna rýhanı tásildermen júrgize bilgen deýge negiz bar.
Aqedil TOIShANULY,
folklortanýshy ǵalym