Almatydaǵy IT-qalashyq

Aqyldyń tolysýy men sananyń jetilýi nátıjesinde adam mıynyń jańa tabystary adamzat ómirin elektrondy tehnologııanyń jańa jetistikterine alyp keldi. Jańa jetistiktiń shyńy – sıfrly órkenıet. Osy úderisten jahannyń birde-bir eli tys qala almaıdy. Alǵa nyq qadam jasaýdy bizdiń elimiz de bastap ketken. Onyń dálelin alystan izdemeı, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń qazirgi órkenıetti qadamdaryn mysalǵa keltirsem de jetkilikti bolar deımin. Búginde álem halqy Tórtinshi óner­­kásiptik tóńkeristiń erekshe­likterine jete mán berip, bolashaq­taǵy adamzat róline jańasha kóz­qaras­pen qaraı bastady. Osy jańa kóz­­qarastar men ǵylymı jańa­lyqtar toǵysy nátıjesinde búginde «aqyldy el» degen tirkes jıi aıty­latyn boldy. Shyndyǵynda, bul tirkes adamzat oıyna búgin ǵana túsken joq, ondaı uǵymnyń ómirge enýi álemniń ekinshi ustazy – Ábý Nasyr ál-Farabıden bastalady. Ol osydan myń jyldan astam buryn «izgi qala», «qaıyrymdy qala» degen túsinikti ǵylymı aınalymǵa qosqan bolatyn. Sodan beri bul tirkes óz mánin joǵaltpaǵan kúıi búgingi órkenıettiń jańa bastamalaryna deıin kelip, endi «aqyldy qala», «aqyldy halyq», «aqyldy qoǵam», «aqyldy álem» degen uǵymdarmen ushtasyp otyr. Osylarǵa sabaqtasa endi qazaqstandyqtardyń ǵana emes, búkil álemniń nazaryn aýdarǵan «Sıfrly Qazaqstan» degen jańa tirkes ómirge endi. Ony engizgen elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev. «Kampýs» degen sózdi aǵylshyn tilinen aýdarsań, «lager», al latyn tilinen aýdarsań, «jazyq», «alań» degen maǵynalardy beredi. Qazirgi balamasy «oqý ornynyń aýmaǵy» degen uǵymdy ıelengen. Biz osy sońǵy uǵymdy ıelengen «kampýs» týraly aıtpaqpyz. Iаǵnı, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń qalashyǵy týraly sóz etemiz. Jaı qalashyq emes, elektrondy qalashyq jóninde, árıne. «Elektrondy qalashyq» degen málimetterdi damyǵan ǵalamtorlyq aǵyn arqyly jetkizýdiń aqparattyq-qatysymdyq ortalyǵy dep te túsinýge bolady, sondaı-aq aqparattyq tehnologııa resýrstary jáne aqparattyq tehnologııanyń ishki qurylymdyq qaýipsizdigin qamtamasyz etetin jalpyǵa ortaq bir núkte arqyly qyzmet kórsetý túrlerin paıdalaný kesheni dep te qabyldaýǵa bolady. Ýnıversıtetimizde buǵan deıin qoldanylyp kelgen bir arnaǵa toǵysatyn kompıýterlik jelilerdi, sondaı-aq, «jasyl tehnologııa» boıynsha qurylǵan kompıýterlik synyptardy aqparattyq tehno­lo­gııanyń eń ozyq úlgilerimen jetil­dirý arqyly elektrondy kampýstyń maqsattary men mindetterin júzege asyrý qolǵa alynǵan. Elektrondy kampýstyń kóp at­qarymdy modelin qoldaný jáne damytý, aınalyp kelgende, stýdent­terdiń zamanaýı talaptarǵa saı vır­týaldy keńistikte bilim alýy men tárbıelenýine, qyzmetkerlerdiń eseli eńbek etýine, sonymen bir­ge oqytý men ǵylymı zertteý isi­men aınalysatyn barlyq tuty­ný­shylarǵa sapaly aqparattyq qyzmet kórsetý mádenıetin qalyptastyrýǵa orasan yqpal etetini sózsiz. Munyń ózi búgingi kúnniń talaptaryna tolyq jaýap beretin bilikti de quzyretti mamandar daıarlap shyǵarýdyń órkenıetti irgetasy sanalady. Elek­trondy kampýsyn sonaý 1963 jyly fızıka-matematıka fakýlteti janynan Esepteý mashınalary zert­hanasyn asha bastaǵannan qolǵa alǵan ýnıversıtet Esepteý ortalyǵy, odan keıin Kompıýterlik ortalyq deńgeıine kóterilgen bul qurylymdy zamanaýı talaptarǵa jaýap berý maqsatynda osydan birneshe jyl buryn Aqparattyq tehnologııalar jáne ınnovasııalyq damý ınstıtýty dep irilendirgen. Osy ınstıtýt shyn máninde qazir­gi órkenıettik tanym men talǵam­ǵa saı eren isterdi júzege asy­ryp keledi. Sonyń bir dáleli – biz sóz etip otyr­ǵan «E-campus», ıaǵnı «Elek­tron­­dy kampýs» joba­sy­nyń júzege asýy. Bul – ýnıversı­te­ti­mizdiń Pre­zı­dent nusqap otyr­ǵan «Sıfr­ly Qa­zaqstan» baǵdarla­masyn oryn­daýǵa tolyq ázir ekendigin dáleldeıdi. Osydan eki jyl buryn Sıngapýr memleketi «Aqyldy halyq» degen baǵ­darlama qabyldaǵanda elek­trondy tehnologııanyń eń ozyq múmkindikterin paıdalana otyryp, halyqtyń qaýipsizdigi men tynysh ta yńǵaıly ómir súrýin qamtamasyz etýdi qolǵa alǵan bolatyn. «Vırtýal Sıngapýr» jobasyn iske qosqanda ár jerge ornatylǵan beınekameralar kómegimen qalanyń kez kelgen turǵyny onlaın karta arqyly qaı jerde ne bar ekenin kórip otyrý múmkindigine ıe bolǵan. Bul úrdis bizde de osydan birneshe jyl buryn bastalǵan edi. Ornatylǵan beı­ne­kame­ralar arqyly dárishanadaǵy oqý úde­risiniń barysyn nemese dá­liz­­der­degi adamdardyń júrip-turý ádebi men mádenıetin, ortanyń ty­nysh­­tyǵy men tazalyǵyn kórip otyrasyz. Sondaı-aq, stýdent oqý ǵıma­ra­tyna arnaıy IT-kartasymen týr­nıket arqyly ótedi. Onyń qaı saǵatta, qaı mınýtta ótkeni karta arqyly ǵana emes, beınekamera arqyly da jazylyp otyrady. Eger ol stýdentke muǵalim «Ýnıver» júıesindegi tizimde «kelgen joq» degen belgi qoımasa, báribir, týrnıketpen tikeleı jalǵasqan Jaǵdaıattyq basqarý ortalyǵy onyń kelmegenin jadyna saqtap qoıa­dy. Osy Jaǵdaıattyq basqarý orta­lyǵyndaǵy málimetter boıynsha 38 saǵat sabaqqa sebepsiz qatyspaǵan stýdentke oqýdan shyǵarylatyny jóninde qulaqtandyrý keledi. Sondyqtan da stýdent sabaqtan qalmaýǵa tyrysady, muǵalim kelmegen stýdentke «keldi» degen belgi qoımaıdy. Sóıtip, bul tehnologııa stýdentterdiń sabaqqa úzdiksiz qatysýyna da, turaqty ári tııanaqty bilim alýyna da zor yqpal etedi. Stýdentke qatysty barlyq derek pen maǵlumat osy Jaǵdaıattyq basqarý ortalyǵyndaǵy sıfrly tehnologııa boıynsha jasalǵan júıelerde saqtalady. Kez kelgen ata-ana balasynyń qalaı bilim alyp, qandaı tárbıe-taǵylym jınap jatqanyn bilgisi kelse, osy ortalyqtan qolma-qol alýyna múmkindigi bar. Kireberiste turǵan sensorly ústel. Qalashyqty sıfrly dep ataýǵa negiz bolatyn taǵy bir jetis­tigimiz bar. Ol – Ortalyq Azııada teń­­desi joq ál-Farabı ǵylymı kitapha­nasyndaǵy «Kirtas Kabis III» dep atalatyn sıfrly-elektrondy mashına. 2009 jyly alǵash Amerıkada shyǵarylǵan. Ol – «Book­scan Editor» baǵdarlamasy boıynsha 177 tildi anyq tanı alady, sol til­derdegi mátinderdi pishindeıdi, kóshirip alady, túzeıdi jáne mıný­tyna 30-35 betke, al saǵatyna 3000 betke kóbeıtedi. Qolyńyzdaǵy jal­ǵyz dana kitaptyń, óte sırek kezde­setin qoljazbanyń, qujattyń, sýret­tiń, fotonyń elektrondy nusqa­syn áp-sátte jasaıdy da JPEG, TIFF, PDF formattaryna kóshirip, ózińiz­ge kerekti pishimde saqtap beredi. Bul elektrondy kóshirme nusqa­ny CD dıskige de aýystyrady jáne qajetti saıttarǵa da birden jibere alady. Sıfrly mashınalardyń taǵy bir túri «Qazaq ýnıversıteti» baspa úıiniń baspahanasynda jumys istep tur. Ol – Konika Minolta kom­pa­nııa­synyń «bizhub» markaly kó­beıt­­kish apparattary. Bul apparat­tar eń aldymen energııa únemdegish­tigi­men erekshelenedi. Avtomat­ty túrde elektr qýatyn belgili bir ýaqyt­qa azaıtady jáne qajetti mer­zimge toq­tata alady. Sóıtip, adam­nyń kóme­ginsiz-aq óz qýatyn ózi únemdeıdi. Baǵ­darlanǵan ýaqytta qaıtadan avto­matty túrde iske qosylady. Bul úderis ENERGY STAR baǵdar­la­masy boıynsha júzege asady. Bul apparattardyń atqaratyn qyz­met­teri jeterlik. Eń bastysy, bular ekologııalyq talaptarǵa saı ja­salǵan: shańdatpaıdy, ıis shyǵar­maıdy, qoqys bolmaıdy, dyby­sy bilinbeıdi, tap-taza ortada ǵana be­rilgen baǵdarlamalarǵa saı jumys isteıdi. Apparat túp­nus­qany kólemi men pishimine qaraı mı­nýtyna túrli-tústisin – 100-150, al bir tústisin 200-300 danaǵa deıin shyǵarady. «Sıfrly qalashyq» dep ataýǵa negiz bolatyn ózge de jetistik­ter­di aıtpaı ketýge bolmas. Qalashy­ǵy­myzdaǵy «Keremet» stýdent­ter­ge qyzmet kórsetý ortalyǵynda sıfrly tehnologııa paıdalanylady. Aıta­lyq, stýdentke bir anyqtama kerek bolsa, ol altyn ýaqytyn ketirip, qalanyń ózge jerinen izde­meı­di, ózi oqyp júrgen qalashyq­taǵy «Keremetke» keledi. Keledi de kýáligin kórsetedi. Kádimgi qala­daǵy halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtaryndaǵydaı, bir ǵana termı­naldan oqyp júrgendigi jóninde, mekenjaıy týraly, otba­sy­lyq jaǵdaıyna qatysty, úıiniń bar-joǵy haqynda jáne ózge de qa­jetti qujattaryn shyǵaryp alady. Oqý úderisine qatysty keıbir maǵlumat qajet bola qalsa, stýdent osy «Keremettegi» basqa zalǵa keledi de jeke turǵan termınaldaǵy óziniń oqyp júrgen fakýlteti jazylǵan túımeni basady... Qysqasy, osyndaı sıfrly apparattarmen jáne elektrondy júıelermen jumys isteýge kóshken ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetiniń qalashyǵyn «sıfr­ly qalashyq» dep ataýǵa ábden bolady. Saǵatbek MEDEÝBEKULY, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti jýrnalıstıka fakýltetiniń dekany