Kofe baýyr ragy qaýpin azaıtady
Kofe baýyr gepatosellıýlıarly ragynyń qaýpin tómendetedi. Bul týraly ǵalymdar BMJ Open jýrnalynda jazdy.
Saýtgempton men Edınbýrg ýnıversıtetiniń ǵalymdary buryn júrgizilgen 2,25 mln adam qatysqan 26 zertteý jumystaryn qaıta qarap shyqqan. Olardyń aıtýnysha kúnine 1 kese kofe ishken adamdarda rak qaýpi 20 paıyzǵa tómen bolǵan. Al kúnine 2 kese kofe ishetinderde bul kórsetkish 35%, kúnine 5 kese kofe ishetinderde qaýip eki ese azaıǵan. Sondaı-aq kofeın qosylmaǵan kofeler de solaı áser etken.
«Kofeniń densaýlyqqa paıdasy bar ekenin aıtylyp júr. Sońǵy zertteý onyń baýyr ragynyń qaýpin tómendetetinin kórsetti. Árıne, biz adamdarǵa kúnine 5 keseden kofe ishińder demeımiz. Sebebi áli onyń zııany týraly da zertteýler júrgizý kerek. Sonymen qatar keıbir toptarǵa, mysaly, júkti áıelderge ony ishýge bolmaıtyny taǵy bar», dedi maqala avtory Olıver Kennedı.
Gepatosellıýlıarly rak – baýyrdyń eń keń taraǵan onkologııalyq túri. Ol álem boıynsha baýyr ragynyń 84–89%-yn quraıdy. Jyl saıyn bul dıagnoz 600 myń adamǵa qoıylady.
Ákeler ul men qyzǵa ártúrli qaraıtyny anyqtaldy
Emorı jáne Arızona ýnıversıtetiniń neırobıologtary men psıhologtary ákeniń ul men qyzǵa qamqorlyq tanytý deńgeıin anyqtaý úshin zertteý júrgizdi. Zertteý nátıjeleri Behavioral Neuroscience jýrnalynda jarııalandy.
Ǵalymdar áke men balanyń arasyndaǵy qarym-qatynasty zerthanada emes, qalypty jaǵdaıda, ıaǵnı úıde baqylady. Zertteýge 21-55 jas aralyǵyndaǵy 69 er adam qatysty.
Tájirıbege qatysqan adamdar beline 9 mınýt saıyn qosylatyn dybys jazatyn arnaıy qurylǵy taqqan. Al túnde ol balalardyń qasynda qaldyrylǵan. Sol arqyly ǵalymdar táýliktiń kez kelgen ýaqytynda ákeniń balamen qalaı qarym-qatynas ornatatynyn bilip otyrǵan.
Zertteý nátıjesinde anyqtalǵandaı, ákeler qyzdaryna erekshe qamqorlyq tanytyp, emosııalaryn ashyq bildirgen. Tipti, qyzdaryna jıi án salyp beretin bolǵan. Uldarymen salmaqty tildesse, qyzdaryn barynsha erkeletip otyrǵan.
Sonymen qatar ǵalymdar zertteý nátıjelerin bekite túsý úshin ákelerdi magnıtti-rezonansty tamografııadan ótkizip, mı jumysyn baqylaǵan. MRT barysynda er adamdarǵa bóten balanyń, eresek adamdardyń jáne uly men qyzynyń sýretteri kórsetilgen. О́z balasyn kórgende mıda belsendilik baıqalǵan. Ásirese, qýanyp otyrǵan qyzdyń sýreti ákesine ulǵa qaraǵanda erekshe áser etken. Basqa jaǵdaıda uly men qyzyn kórgende mıdaǵy belsendilik birdeı bolǵan. Ázirge balalar ósken soń ákeniń kóńili qandaı bolatyny belgisiz.
Muhıtta plastıkti joıatyn belgisiz mıkrobtar bar
BioRxiv servısi usynǵan zertteý qorytyndysynda muhıt sýyndaǵy qaldyqtardyń jınalýy qalyptaǵydan 10 ese tómen ekeni aıtylǵan. Ǵalymdardyń aıtýynsha, oǵan belgisiz bakterııalar áser etýi múmkin.
Zertteý nátıjesinde belgili bolǵandaı, plastıktiń óndirisi men qoldanysy, artqanymen, muhıttaǵy qaldyqtar deńgeıi tómendegen. Ǵalymdar matematıkalyq jáne kompıýterlik modeldeý ádisin qoldana otyryp qaldyqtardyń azaıýyna ony joıa alatyn bakterııalardyń artýy áser etken degen pikirdi usyndy.
Maqalada teńizdegi qaldyqtardyń mıkrobty qurylymy ózgeshe ekeni aıtylǵan. Biraq naqty bakterııalar áli anyqtalmady. Avtorlar plastıkti joıa alatyn bakterııalardyń bolýy jaqsy jańalyq emes degen pikirde. Sebebi mıkrobtardyń qyzmeti men qaldyqtardyń usaqtalǵan bólshekteri teńizdegi iri organızmderge kesirin tıgizýi múmkin.
Uıqy jetispeýshiliginen mı neırondary joıylady
Uıqy kezinde kletkalar neırondar úshin qaýipti ónimderdi, onyń ishinde beta-amıloıdtardy joıady. Iаǵnı, adamǵa uıqy mıdy tazartý úshin kerek. Italııa bıologtarynyń aıtýynsha, uıqy jetispeýshiliginen bul prosess jalǵasyp mıǵa qajetti kletkalar da joıyla bastaıdy. Bul týraly ǵalymdar Journal of Neuroscience basylymynda jazdy.
Mıdyń «tazarýyna» nerv júıesiniń qosalqy kletkalary qatysady. Mıkroglıaldy júıe eski jáne zaqymdanǵan kletkalardy joıady. Al astrosıtter qajet emes sınapstardy, neırondar arasyndaǵy kereksiz baılanystardy buzady.
Maqala avtorlary zertteý barysynda janýarlardy tórt topqa bólgen. Birinshi top 6-8 saǵat uıyqtasa, ekinshi toptyń uıqysy ádeıi belgili bir ýaqyt saıyn buzylyp otyrǵan. Úshinshi top bir táýlik, tórtinshi top 5 kún boıy uıyqtamaǵan.
Zertteý nátıjesinde 5 táýlik uıyqtamaǵan janýarlarda astrosıtter asa belsendilik tanytyp, sınapstardy jeıtini baıqalǵan. Iаǵnı, mı «óz-ózin» joıa bastaǵan. Sonymen qatar bul topta mıkroglııanyń, ıaǵnı, Alsgeımer men basa da neırodegeneratıvti aýrýlarǵa ushyratýy múmkin kletkalardyń belsendiligi artqan.
Oqý mı bólikteriniń baılanysyn arttyrady
Oqý – kúrdeli kognıtıvti prosess. Oǵan sımvoldardy qabyldaý, mátindi túsiný qyzmetteri qatysady. Ǵalymdar oqý mıdyń birneshe bóligi arasyndaǵy baılanysty jaqsartatynyn anyqtady. Osy kúnge deıin kitap oqý tek mıdyń ishki bólikterine – úlken jarty shardyń qabatyna áser etetini belgili boldy. Sońǵy zertteýler kórsetkendeı, mátindi qabyldaý mıdyń tereń qurylymyna da áser etedi. Buǵan Germanııa, Nıderlandy, Úndistan ǵalymdarynyń zerttetýleri dálel bola alady.
Bul zertteýlerdiń birine qatysýshylar Robert Harrıstiń «Pompeı» romanyn oqyǵan. Toǵyz kúnnen keıin MRT neırondar arasyndaǵy jańa baılanystardy anyqtaǵan.
Úndistanda júrgizilgen zertteýge 26-37 jas aralyǵyndaǵy 30 turǵyn qatysqan. Olardyń 28-i áıel, 2-i er adam. IýNESKO málimetine sensek, munda halyqtyń saýattylyq deńgeıi 81 paıyzdy quraıdy. Sondaı-aq erlerdiń 81 paıyzy, áıelderdiń 63 paıyzy jazý jaza alady.
Zertteýge qatysýshylar kórshiles eki aýylda turǵan jáne múldem oqı almaǵan. Alty aıdan keıin 21 adam hındı tilinde oqyp úırengen. Ǵalymdar MRT arqyly olardyń mıdyń tereń qurylymdarynyń ózgergenin baıqaǵan. Maqalada bul prosess aqparattardy saraptaýǵa, oqyǵan materıaldyń ishinen qajettisin ári mańyzdysyn tez anyqtaýǵa kómektesetin mı bóliginiń jumysyn jaqsartatyny aıtylǵan.
Maqala avtorlarynyń aıtýynsha, zertteý tek oqý mehanızmin túsiný úshin ǵana mańyzdy emes. Sondaı-aq ol sımvoldardy qabyldamaý, saýatty jazýǵa qabiletsizdik (dısleksııa) sekildi belgileri bar aýrýlardyń neden paıda bolatynyn anyqtaýǵa kómektese alady.
Gúlnur Qýanyshbekqyzy,
"Egemen Qazaqstan"