Jeksenbi. Almatydaǵy Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıynda qalalyq segiz aýdannan iriktelip kelgen 24 balýan aıqasqa tústi. Bas júlde – «Jıgýlı» kóligi. Kórik keýde balýandar armany – temir tulparǵa buǵalyq tastap, Astanadaǵy mártebeli týrnırde baq synaý. Janarlary shoqtaı janǵan balýandar, kirpik qaqpaı kilemge kóz tikken qalyń jankúıer. Biraq jarys aldyndaǵy dańǵaza áýen jurttyń berekesin aldy. Sahnada julqynyp turǵan «Aldaspan» tobynyń ne aıtyp jatqany túsiniksiz. Dańǵyrlaǵan, dańǵaza áýenmen birdeńe aıtyp jatyr. Bir sózin uǵa almaısyń. Áýen deımiz-aý, qaıdaǵy áýen?!.. Qoldarynda qazaqtyń qońyr úndi qara dombyrasynyń barlyq qasıetin jurdaı qylǵan elektrodombyra. Ne gıtara emes, ne dombyra emes. Dúmbilez, eser áýen.
Dańǵaza bitisimen beldesýler bastalyp ketti. Kilem shetindegi júrgizýshi mıkrofonmen habarlaı jóneldi. «Sharshy alańǵa eki balýan shyǵady». Al kerek bolsa! Kózine rıng elestedi me eken? Jaraıdy, jańylmaıtyn jaq, súrinbeıtin tuıaq joq. Bir qatelikke keshirimmen qaraýǵa bolady.
Eki balýan arpalysa kúresip jatyr. «Jartylaı jeńis upaımen qyzyl shapandy balýan alda keledi», deıdi mıkrofonmen saraı ishin jańǵyrta. Mundaıdy kim kórgen?! Balýandar jantalasa kúresip jatyr. Olarǵa kedergi jasamaý kerek qoı. Teledıdar arqyly tamashalaǵan jankúıer, ádette, kommentator sózinen tyń málimetterge, qosymsha aqparattarǵa qanyǵyp otyrady. Biraq kommentator daýysy saraı ishine taramaıdy. Al mynaǵan jol bolsyn?! Qaı balýannyń upaı sanymen alda turǵanyn jahanǵa jar salyp habarlaýǵa qandaı haqysy bar?! Beldesý shıryǵa ótip jatyr ǵoı. Kim jeńeri áli belgisiz. Bulaı aıqaılap aıtý balýan júıkesine, júregine qanshama salmaq túsiretinin oılady ma? Árıne, joq. Saraı ishin jańǵyrta habarlaýǵa ruqsat bergen kim?
Qandaı upaı berilgenin kilem tóreshisi kórsetýi kerek, ol berilgen upaıdy da júrgizýshi habarlaýda. Týrnır keshin júrgizýshi tóreshi emes qoı. Muny kim oılap tapqan?!
«Ýaqyt! Ýaqyt!» dedi bir kezde mıkrofonmen beldesýdiń aıaqtalǵanyn habarlap. Beldesý ýaqytynyń bitkenin tablo úni bildirýi qajet emes pe?
«Qazaq kúresinde tik turyp kúresedi», deıdi qaıta-qaıta taqyldap. Sonda kúrestiń basqa túrlerinde jatyp kúrese me eken?! «Qazaq kúresinde tórttaǵanǵa salmaıdy», dese jetip jatyr ǵoı.
Balýandar arpalysyp jatyr. Júrgizýshi saraıdy jańǵyrtyp aýyz jappaı sóıleýde. Balýandar júıkesine qanshama salmaq túsip jatyr deseńizshi. Qalyń jankúıer júrgizýshiniń beı-bereket sózin emes, balýandar beldesýin tamashalaýǵa keldi. Bul ne, týrnır me, shoý ma? «Saıat ádisinen esh nátıje shyǵar emes», deıdi «kóregendikpen». Tóbeden toqpaqpen urǵandaı myna sózden keıin balýan qalaı kúresedi, aıtyńyzshy?! «Áı deıtin áje, qoı deıtin qoja joq». О́zi bı, ózi tóreshi. Tym erkinsip ketti. «Shashtan tartyp, kózdi shuqymasa boldy, basqa bar aılany qoldanýǵa bolady», dep qoıyp qalǵany. Netken jaýapsyzdyq, netken soraqylyq.
Kúres erejesi ózgeredi, úzdiksiz damıdy. Bokstaǵy eki mınýttik raýnd ýaqyty úsh mınýtke qaıta ózgerdi. О́te durys. Myqtynyń myqtysy úsh mınýttik raýndta ózin kórsetedi. Jaqynda dzıýdo kúresinde de ózgeris boldy. Jasalǵan ádiske beriletin burynǵy ıýko men vazarı upaılary qazir bir ǵana upaımen baǵalanady. Munyń ómirsheńdigin ýaqyt kórsetedi. Múmkin, bıylǵy álem chempıonatynan keıin burynǵy erejege qaıtyp oralar. Qazaq kúresiniń de erejeleri taıǵa tańba basqandaı bolsa ǵoı deısiń qııaldap.
«Kók shapandaǵy balýanǵa qatań eskertý» deıdi de, sol qolyn balýan ıyǵyna qoıyp, bas barmaǵyn shoshaıtady tóreshi. Qarsylasyna oń qolyn baǵyttap, kólbete sozady. Kók kúrteshedegige qatań eskertý berildi, qarsylasyna upaı baılady. Bas barmaqty qaıqıta shoshaıtý «jaraısyń!», «bes!» degen maqtaý maǵynasyn bildirmeı me?!
«Búk upaı», dep tóreshi alaqanyn jaza qolyn kólbete sozyp balýan jasaǵan ádisti baǵalaıdy. Búk degen sózdiń ózi búgilip jatý emes pe?! Aıaq-qolyn baýyryna alyp, búrisip jatqan adamdy búk túsip jatyr deıdi qazaq. Ádisti osylaı baǵalap kórsetý kóńilge qonymdy ma?! «Qulaǵym bolǵan soń estımin de, kózim bolǵan soń kóremin de», degen eken baıaǵyda bir beıbaq. Jaǵymsyz kórinisterdi ysyryp tastap, endi eki aýyz sózben kilemdegi aıqasty túıindeıik. Týrnır kezinde erekshe ábjildigimen, ádisterdi minsiz oryndaıtyn ereksheligimen Amanǵalı Jartybaev dara kózge tústi. Ol úshinshi aınalymda Ahmad Boboevty 12 sekýnta oń jambasqa aldy da, burq etkizdi. Bar bolǵany 12 sekýnd!
Tórtinshi aınalym. Jartylaı fınal. Dáýren Nuralınov pen Álimjan Jumahmetov beldesýi. Túıe men taılaqtaı. Dáýren salmaǵy 130 keli, Álimjan 90 keli. 40 keli aıyrmashylyq. 130 kelini kóterip laqtyrý ońaı emes. Dáýren jambasqa salyp alyp urdy da fınalǵa shyqty. Fınal. Rýslan Ábdirazaqov pen Dáýren Nuralınov aıqasa ketti. Alyptar beldesýi. Rýslan – tájirıbesi mol balýan, «Qazaqstan barysy» týrnıriniń eki dúrkin júldegeri. Salmaǵy 120 keli. Dáýren ońtaıly sátte qaıyra laqtyrdy. Ákki Rýslan áýede aýnap bara jatyp Dáýrenniń ózin túsirip ketti. Al úshinshi oryn úshin beldesken arpalysta Vıktor Demıanenko Álimjan Jumahmetovten aılasyn asyryp ketti.
«О́lmeı turyp ónerińdi syna da, Tirilerge qaldyryp ket muraǵa», – deıdi dana qazaq. Bizdiń muraǵa qaldyratyn ónegeli ónerimizdiń biri – osy qazaq kúresi. Olaı bolsa, qazaq kúresiniń tizginin ustaǵan jaýapty adamdar ult kúresiniń tazalyǵy, abyroıy, bedeli úshin úzdiksiz kúresýleri kerek shyǵar.
Zeınel Jekeıuly, jýrnalıst Almaty