– Haıretdın Bolǵanbaev – meniń týǵan naǵashym, anam Bolǵanbaeva Gúlnar Haıretdınqyzynyń týǵan ákesi. Qazirgi Qaraǵandy oblysy, Nura aýdanynda dúnıege kelgen, ıaǵnı, osy Arqa óńiriniń týmasy. Ákesi Ábdirahman Mekkege barǵan, qajy bolǵan kisi. Kózi ashyq, bilimdi adam. Atamyz úıindegi balalardyń úlkeni, eki inisi men qaryndasy bolypty. Qyzyljarda moldanyń aldyn kórip, arabsha, tatarsha úırengen. Orynborda Husaıyn medresesinde musylmansha bilim alǵan. О́zi bul týraly: «Qolymda qarajatym bolmady, shákirtaqymen kún kórdim. Oqý jyly bitken soń Túrkistanda kópestiń balalaryn oqyttym», dep eske alady. H.Bolǵanbaevtyń ómir jolyn, eńbek jolyn zerttegen tarıhshy, ádebıettanýshy ǵalymdar ony qazaq jýrnalıstıkasynyń bastaýynda turǵan adamdardyń biri dep sanaıdy. Shyndyǵynda, «Qazaq», «Saryarqa» gazetterinde jıi jazyp, «Birlik týy» gazetinde bas redaktor bolǵan. Qyzyljarda, Aqmolada, Tashkentte jastarǵa bilim berýdi uıymdastyrǵan. Mustafa Shoqaı, Zákı Ýálıdı Toǵan syndy tarıhı tulǵalarmen úzeńgiles bolyp, Túrkistan avtonomııasyn qurýǵa at salysqan. Soǵan qarap, H.Bolǵanbaevty Alash qaıratkerlerinen bóle qaraýǵa, qarsy qoıýǵa áste bolmaıdy. Sebebi, atamyz Alashordanyń Aqmola komıtetine tóraǵalyq jasaǵan, «Alash avtonomııasy» atty kólemdi maqala jazǵan. – Haıretdın Bolǵanbaevtyń ústinen qozǵalǵan qylmystyq isterdi óz kózińizben kórgen ekensiz? – Men ózim UQK arhıvine bardym. H.Bolǵanbaevtyń qyzynan taraıtyn tikeleı urpaǵy retinde NKVD-nyń tergeý materıaldarymen tanysýǵa ruqsat aldym. NKVD №05542 jáne №011494 qylmystyq isin óz qolymmen ustap, oqyp shyqtym. Sol qujattarda kórsetilgendeı, Haıretdın Bolǵanbaev eki ret sotqa tartylǵan. Aldymen 1930 jyly Álıhan, Ahmet, Mirjaqyptar bastaǵan 43 adamnyń arasynda tutqynǵa alynyp, revolıýsııaǵa qarsy is-áreketteri úshin 5 jylǵa Sibirge jer aýdarylypty. 1934 jyly aıdaýdan kelgennen keıin de Ahmet Baıtursynov, Jaqyp Omarov syndy Alash qaıratkerlerimen baılanysyn úzbegen. Kóp uzamaı, 1937 jyly OGPÝ ekinshi ret tutqyndap, qylmystyq is NKVD Almaty oblystyq bólimshesiniń qaraýyna beriledi. 21 qarashada «Úshtik sottyń» sheshimimen atý jazasy taǵaıyndalyp, 23 qarasha kúni jaza kúshine endi. Jalpy, Alash arystarynyń qaı-qaısysy da búgingi urpaqtyń qurmetine laıyq, taǵzym etýge turatyn azamattar. Endeshe, olardyń birin aıtqanda, ekinshisin umytyp ketý úlken qatelik, ádiletsizdik dep sanaımyn. Naǵashy atam Haıretdın Bolǵanbaev týraly óz betimshe zertteý júrgizip, atamyzdy nasıhattaýǵa bel sheship kirisýime osy sebep boldy. – Jalpy, Alash arystarynyń kópshiliginiń artynda urpaq qalmaǵany belgili. Haıretdın Bolǵanbaevtyń qyzy Gúlnardan basqa da urpaqtary týraly aıtyp ótseńiz?.. – Atamyzdyń artynda urpaqtary qalǵanyn bertinge deıin ǵalymdar bilgen joq. Úlken uly Erik Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan, ǵylymmen shuǵyldanǵan. Ortalyq komıtette Aýyl sharýashylyǵy bólimin basqarǵan. Osylaısha, Haıretdın Bolǵanbaevtyń ózi Mustafa Shoqaı, Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynov, Maǵjan aqyndarmen úzeńgiles bolsa, uly Erik Dinmuhamed Qonaevpen jumys barysynda aralasqan. Erik atamyz osydan birneshe jyl buryn ómirden ozdy. Ekinshi uly Serik kishkentaı kezinde Sibirde, qazirgi Komı respýblıkasy Syktyvkar qalasynda shetinep ketipti, súıegi sonda jatyr. Ol týraly keıinirek toqtalamyn. Gúlzı esimdi qyzy da jas kezinde qaıtys bolǵan. Ekinshi qyzy, meniń anam Gúlnar Astanaǵa jaqyn jerdegi Sabyndy aýylynda turdy, kóp jyldar mektep dırektory bolyp jumys istedi, Lenın ordenimen marapattaldy. Ákesiniń aqtalǵanyn, adal esimi qaıtarylǵanyn kórdi. Belgili alashtanýshy ǵalymdardy úıimizge shaqyryp, qolynan dám tatqyzyp, ákemiz týraly esinde qalǵan estelikterdi aıtyp berdi. 1930 jyly atamyz Sibirge aıdalǵanda Haıretdın Bolǵanbaevtyń jary Rahıma ájemiz shıetteı úsh balasyn alyp, artynan izdep barǵan. Kenje uldary Murat sol jaqta týǵan. Erik esimdi kishkentaı uldary sol jaqta aýyryp qaıtys bolǵan. Sibirdiń aıaz-boranynda tórt jyl azap shegip, elge jarymen birge oralǵan. Rahıma ájemizdiń qaısarlyǵy onyń tektiliginen, tamyr tartady. Ákesi Ákpar Aqmola oblysyndaǵy ataqty kópes Halfın Ýálıdiń uly. О́zi han tuqymyna jıen bolyp keledi. – Halyq jaýynyń urpaǵy retinde qaǵajý kórgen kezderińiz boldy ma? – Anamyz Gúlnar óte bilimdi, isker, kórikti adam edi. Eńbegimen, qaısar minezimen ortasyn moıyndatyp, biraz jetistikke jetti. Mektep dırektory boldy, Lenın ordenimen marapattaldy. Aýyldyń adamdary «Gúlnar Haıretdınqyzy, seniń naǵashy atań Keńes úkimetiniń jaýy bolǵan. Al sen qalaı mektep dırektory boldyń, Lenın ordenin qalaı aldyń?» dep talaı ret betine basatyn. Anamyz úıge kelip jylaıdy, basqa qolynan keleri joq. Bala kezimizde keshqurym mal óristen qaıtatyn ýaqytta sıyrymdy aıdap ákeleıin dep tabynnyń aldynan shyǵamyz ǵoı. Sonda aýyldyń keıbir shaldary qolyndaǵy taıaǵymen túrtip: «Seniń naǵashy atań halyqtyń jaýy bolǵan. Bizdiń janymyzda ne istep júrsiń?!» deıtin. Úıge kelip anamnan «halyq jaýy» degen ne?» dep suraımyn, «О́sken soń túsinesiń. Endi sıyr kelmeı qalsa da, barmaı-aq qoıshy» deýshi edi. Odan beri talaı jyl ótti, jasym jer ortasynan asty. Halyqtyń jaýy kim, shyn janashyry kim ekenin túsindik. Biraq báribir bala kezińde estigen, kórgen salqyndyqtar kóńilińniń bir túkpirinde qalyp qoıady eken. – Atańyzdyń esimin el esinde jańǵyrtý úshin jasalyp jatqan jumystarǵa kóńilińiz tola ma? – 2009 jyly Astanada Haıretdın Bolǵanbaevtyń atyna kóshe berildi. Alashtanýshy ǵalym Dıhan Qamzabekuly qurastyrǵan «Haıretdın Bolǵanbaev. Shyǵarmalary. Taǵylymy» atty kitap jaryq kórdi. «Iman kúshi» dep atalǵan taǵy bir kitap basylyp shyqty. Men atamyz týraly 250 betten asatyn derekterdi jınap qoıdym. Aldaǵy ýaqytta kitap etip shyǵarmaqpyn. Alash arystary týraly kóptegen fılmder jaryqqa shyǵyp jatyr, Haıretdın Bolǵanbaev ta osyndaı qurmetke ábden laıyq dep sanaımyn. Qudaıǵa shúkir, atamyz ataýsyz qaldy dep ókpeleıtin jónimiz joq. Eń bastysy, artynda urpaǵy qaldy, shóbereleri ósip keledi. Haıretdın Bolǵanbaev týraly eń úlken estelik – eńbegin eliniń umytpaǵany, urpaǵynyń ósip jatqany dep oılaımyn.
Áńgimelesken Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»