Qazaq Qorǵanda da qazaq

Baǵytymyz – Qorǵan oblysynyń Makýshın aýdany. Dittegen maqsatymyz – osy óńirde turatyn qandastarymyzdyń quryltaıyna qatysý. Delegasııanyń beldi múshesi Boranbaı Bıjigitov týraly sóz erekshe. Túr-tulǵasynan, júris-turysynan tekti tuqymnan ekeni qapysyz ańǵarylady. Onyń Toqtar, Bıjigit degen atalary myńǵyrtyp tórt túlik ósirgen. Meshit salyp, medirese ashyp, balalarǵa Quran aıattaryn, sharıǵat ilimderin úıretken. Bul áýletten alty adam qajylyq paryzyn ótep qaıtqan. Qazaqtyń arǵy-bergi tarıhynda eldiń eńserile kóshýleri az bolmaǵan. Sondaı zarly náýbattyń biri – ótken ǵasyrdyń 28-shi jyldary ortasha dáýlettilerdi de baılardyń sanatyna jatqyzyp, mal-múlkin kúshpen tartyp alyp, qańǵyrtyp jiberýi edi. Bul áýlet te zamana daýylymen Qyzyljar óńirinen jóńkile kóship, Reseıge taban tiregen. Baıkenje qajynyń kindiginen órbigen alty ul-qyz jat jerde týsa da, el degen uly uǵymdy kózdiń qarashyǵyndaı qasterlep ósken. Ata-analary bostan kúnder bastan aýǵan ker zamanda da jaqsylyqtan kúder úzbegen. Balalaryna qaıtse de at qazyǵyn baılar atamekenge oralýdy amanattaǵan. Barlyǵy da áke ósıetin, ana armanyn bul­jytpaı oryndap, búginde tamyryn te­reńge jaıǵan daraq báıterekke, máýeli sha­ńyraqqa aınalǵan. Nemere-shóbereleri Qazaqstanda bilim alyp, azamat qataryna qosylǵan. Bókeń Makýshıno aýdanynda tuńǵysh ulttyq mádenıet festıvalin uıymdastyrýshy, «Shańyraq» ortalyǵyn, «Ádemi» ansamblin qurýshy retinde de tanymal. «Birlik» gazetiniń jaryq kórýine uıytqy bolǵan. Eńbek jolyn zaýyttan bastap, iri birlestiktiń bas dırektory dárejesine deıin kóterilgen. Aıtary az emes. Áriden qaıyryp, eldiktiń, el bolýdyń qamy jaıly tolǵana sóılegende ózegin julyp berýge daıar. Týǵan jerge oralysymen «Tamyr» qoǵamdyq bir­lestigin quryp, ıgi dástúrlerimizdi jań­ǵyrtýǵa úles qosyp júrgen jaıy bar.   – Men Dúnıejúzi qazaqtarynyń tórt quryltaıyna qatysqan sanaýly jandardyń birimin. Ár kezdesýde Elbasynyń sózderin uıyp tyńdap, Quryltaı toılasý úshin emes, oılasý úshin shaqyrylatyn jıyn ekenin qapysyz uq­tym. Bıyl da Astana tórinde bas qosa­ty­nymyz – bárimiz úshin zor qýanysh, – dedi sóz arasynda Boranbaı aqsaqal.   Bizdi Makýshın aýdanynda Qorǵan oblysy qazaqtarynyń ulttyq-mádenı av­to­nomııasynyń tóraǵasy Qaırat Ora­lov qushaq jaıa qarsy alyp, qandas­ta­­ry­myzdyń ómir súrý salty, tynys-tir­shil­i- gi jaıly jan-jaqty maǵlumat berdi. О́ńir­de 15 myńǵa jýyq aǵaıynymyz me­ken etse, eki myńdaıy osy aýdandy qo­nys­tanǵan. Kópshiliginiń ata-babala­ry úrkinshilik, asharshylyq jyldary taǵ­dyrdyń tálkegine ushyrap, týǵan to­py­raqtan kóz jazyp qalǵan.  – Atalarymyz elden aýa kóshkende tym jyraqtamaıyq degen bolý kerek, shoıynjoldyń boıyn qolaıly kóripti. Biz bes aǵaıynbyz. Bárimiz osy jerde ósip-óndik. Desek te, biz úshin Qazaqstannyń orny bólek. Atajurtymyz bolǵandyqtan, tilegimiz de, júregimiz de bir, – deı kelip, Qaırat kóńilindegi renishin de aıtyp saldy. Onyń jaıyna keıin qanyqtyq. Sóıtse, bıylǵy Dúnıejúzi qazaqtarynyń besinshi Quryltaıyna Reseıge 69 oryn berilgenine qaramastan aýdannan birde-bir delegat saılanbapty. Laıyqty tulǵalar jetkilikti. Shetqaqpaı qalǵandaryna ókpeli. Mundaı pikirlerdi basqa azamattardan da estidik. Oralovtar áýleti kásipkerlikti urshyqsha úıirip, birneshe baǵyt boıynsha turǵyndarǵa san salaly qyzmet kórsetip keledi. Olardyń ıeliginde qonaqúı, avtoturaq, dúkender bar. Qurylyspen, eginshilikpen, túrli-tústi metall jınaýmen de aınalysady. Endi áýlettiń kenjesi oǵan úlken senim artylyp, byltyr avtonomııanyń tizgini ustatylypty. Jýyrda keńes músheleri bas qosyp, bir jyl ishinde atqarǵan jumystarǵa oń baǵasyn beripti. Avtonomııa demeýshilik, qaıyrymdylyq sharalaryna úzbeı atsalysyp turady. Joǵary bilimdi maman Rýslan Júsipovtiń B.Okýdjva atyndaǵy halyqaralyq ánder baıqaýyna qatysýyna qarjylaı járdemdesken. Ol bolsa, úmitti aqtap, Gran-prı ıegeri atanǵan. Sol sııaqty Qorǵan qalasyndaǵy qazaq stýdentteriniń fýtbol komandasy, avtonomııa janyndaǵy jastar qanaty turaqty qamqorlyqqa alynǵan. Bir ǵajaby, deıdi ol, sońǵy on jylda altyn medal alǵan oqýshylardyń úshten ekisi – qazaq balalarynyń úlesinde. Mektepterde maqtaý marapatyn ıelenetinderdiń jartysyna jýyǵy ózimizdiń búldirshinder. Ata-analaryn qarttar úıine, balalaryn jetimder pansıonatyna ótkizdi degen bir­de-bir fakt tirkelgen joq. Osyndaı tálim alar tustarymyz joq emes.   Uıymdastyrýshylar «Týǵan jer!» atty mádenıet festıvalin qalyń aǵash baý- raıynda ornalasqan Obýtkovskoe iri eldi mekeninde ótkizýdi hosh kóripti. Delegasııa jetekshisi, Dúnıejúzi qazaqtary qaýym­das­tyǵy oblystyq bólimshesiniń tóra­ǵasy Saǵyndyq Salmurzın «El­ba­symyz Nursultan Nazarbaev «Bo­la­­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda qazaqstandyqtarǵa «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alýdy usyndy. Myna festıvaldiń aqyldasqandaı oraılas, sáıkes kelýin qarashy! Bizde bul baǵdarlama «Týǵan elge» degen aýqymdy jobaǵa ulasady» dedi aıaq damyldatar sáttiń birinde. Bul sózdiń ózine qaratyla aıtylǵanyn sezdi bilem, Obýtkovskoe selolyq keńesiniń basshysy Bektas Jenalımov onyń oıyn qostap, alqaly bas qosýǵa oblystyq ulttyq mádenı avtonomııasy men aýdan ákimshiligi, jekelegen azamattar bastamashy bolyp otyrǵanyn jetkizdi. Bektastyń ataqonysy – Jambyl aýdanynyń Baıanaýyly. Sonaý birin-biri bilip bolmaıtyn dúrbeleń kezeńde atalary keri ketken ker zamannyń qyspaǵymen Reseıge ótip ketken. О́zi 90-shy jyldardan beri selolyq keńes tóraǵasy qyzmetinde. Zeınetke shyqsa da, úlken senim kórsetilip, taǵy bes jylǵa saılanypty. Syrtta júrse de, úlken bedelge ıe. Bir kezderi 22 myń bas qoı, 1,5 myń bas iri qara malyn ósirgen «Chıstovskıı» keńshary ydyraǵannan keıin tútin sany azaıyp, eldi mekenniń baǵy taıa bastaǵan sııaqty. Bilim úıi 9 jyldyqqa aınaldyrylǵan. Tabıǵı ósimniń azaıyp, demografııanyń demigip turǵany birden seziledi. 220 tútini bar seloda 50-ge jýyq qazaq otbasy turady eken. Eń úlkeni – Jumash Baıtósov aqsaqal, 87-de. Onyń Qýanyshbaı degen uly – iri fermerlerdiń biri. 500-deı qoı, 50 iri qara, 40 shaqty jylqy ósiredi. Birneshe adamdy jumyspen qamtamasyz etip otyr. Kelinshegi Zeınesh aqkóńil jan bolyp shyqty. Ulttyq salt-dástúrlerimizdi, ádet-ǵuryptarymyzdy naqty ispen dáleldep júrgeni bárimizdi tánti etti. Kúıeýi sııaqty tuıyq emes, áńgimege kelgende sheshilip sala beredi. Aıtýynsha, osy seloda 28 jyl turady. Ata-enesi qolynda. Seloda bıe baılap, qymyz ashytyp otyrǵan osy otbasy ǵana. Kúnine 10-12 lıtr bal sýsyn daıyndaıdy. Festıvalǵa 100 lıtr qymyz ázirlep ákelipti. Ár lıtri 240 rýblden satylǵanyna qaraǵanda, munda qazaqtyń ulttyq taǵamy joǵary baǵalana ma dep qaldyq. Budan tysqary qaımaq, sarymaı satyp, aptasyna 500 rýbldeı tabys tabatyn kórinedi. Qazaqstandyq qyz-kelinshekter eskeretin úlgi-ónege eken degen oıymyzdy ishke túıdik. Qýanyshbaıdyń Amantaı, Serik degen aǵalary da kásipkerlikti dóńgeletip júr.  Jurtshylyq taǵatsyzdana kútken fes­tıval bastalyp, ár aýdannyń qol­danbaly óner kórmeleri men dám­di­ligi til úıiretin ulttyq ta­ǵam­­­dar jaı­masy tamashalandy. «Asha­maı­ǵa mingizý» rásimi kórsetildi. Alań­qaı­­ǵa tigilgen aqshańqan kıiz úıler áde­­mi jarasym tapqan. Olardyń bi­rin qostanaılyq kásipker О́mirzaq Eq­­tılápov syıǵa tartypty. Jomart qol­dy azamatttyń bul demeýine bá­re­keldi deısiń! Makýshın aýdanynyń basshysy Vıktor Vorotynsev óz sózine tarıhı tamyrlastyǵy áriden órbıtin Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy dostyqty, kórshilik tatýlyqty arqaý etti. Qazaqtardyń aýyzbirligin, eńbek­súı­gishtigin, baýyrmaldyǵyn, ult­tyq qundylyqtardy qasterleıtinin súı­si­nispen atap ótti. Shekaralyq aımaqta orna­lasqandyqtan, Soltústik Qazaqstan oblysymen ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı baılanystarymyz jan-jaqty damyp keledi, dedi ol.   Qorǵan oblysynyń qurmetti azamaty, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Valentına Fedorova jasy 80-ge kelse de, festıvalǵa qatysýdy jón kóripti. Belgili ǵalym Astanada úsh ret bolyp, alqaly basqosýlarda baıandama jasapty. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetindegi qurmet taqtasynda sýreti ilýli tur. Birneshe jyl boıy osyndaǵy dıssertasııalyq keńestiń beldi múshesi bolǵan. Qazir slavıan jáne túrki tilderiniń ózara baılanysy, bir-birine yqpaldastyǵy jaıly zerttep júr. Onyń Qazaqstan, qazaqtar jaıly tolǵanystary jınalǵandardy tolqytty.   Qorǵan oblysy qazaqtarynyń ulttyq-mádenı avtonomııasynyń tóraǵasy Qaırat Oralov festıvalǵa qatysýshylar aty­nan aýdan basshy­sy­nyń ıyǵyna sha­pan japty. Avto­no­mııa jumysyn jan­dan­dyrýǵa úles qo­syp júrgen bir top bel­sendige alǵys hattar tabys etti. Osyn­daı nar tulǵaly azamattardyń qazaq atyna kir keltirmeı, ult namysyn jo­ǵa­ry ustap júrgeni qýantady. De­le­ga­sııa jetekshisi S.Salmurzın sol­tús­tikqazaqstandyqtardyń jalyn­dy sálemi men ystyq yqylasyn jet­kizdi.   Biz Kýrtamysh aýdanynyń Kamagan selosynan kelgen qonaqtardyń biri Aısulý Qaıdarovamen tildeskenimizde úlken áser alǵanyn jasyrmady. Joldasy Aqylbek aýdan qazaqtary atynan avtonomııaǵa ókildik etedi. Ekeýi de mádenıet úıinde qyzmet atqarady. Aýdandaǵy 200-ge jýyq qazaqtar mádenı sharalarǵa belsene qatysady. Qorǵan qalasynyń turǵyny Nesipkúl Begimbetovanyń pikirinshe, úlkender bolmasa, jastar jaǵy ana tilin bile bermeıdi. Ony osy jaǵy alańdatady. Joǵary bilim alý úshin ulyn Qazaqstanǵa jiberipti. Ata-baba jerinde júrse, tegin umytpasy anyq, deıdi. Kataı aýdanynyń týmasy Erǵalı Qabjanov avtonomııa keńesiniń múshesi retinde jerlesteriniń atamekennen jan-jaqty habar alyp turýyna belsendi kómektesip júr. Baı­tursyn Hamzın, Ǵumar Jıenbaev, Batyrjan Shákirov, Balabı Ikbaev sekildi aýyldastary shaǵyn jáne orta bıznespen shuǵyldanady. Aıta berse, mundaı jaǵymdy mysaldar az emes.  Biz osy jolǵy saparymyzda shette júrse de, «Qazaqstan» uǵymyn júreginiń túkpirinde saqtap, parasat-biliktiligimen, eńbekqorlyǵymen qa­zaq­tyń abyroıyn asyryp, mereıin t­a­sytyp júrgen namysshyl, minezdi, ji­gerli qandastarymyzdyń mándi má­de­nı ómiri men qalypty tynys-tir­shi­ligine qanyǵyp, rıza bolyp oraldyq.    О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan»

Qyzyljar – Qorǵan – Qyzyljar

Sýretterdi túsirgen  Amangeldi BEKMURATOV