Sáýleli sana jaqsylyqqa bastaıdy

Qazaq eliniń derbes el bolyp je­til­genin, órkendegenin maqtanyshpen keý­desin kere aıta alatyn qazaq urpaǵy búgin qalyptasty. Táýelsizdigimizdiń az ýa­qyt ishindegi qol jetkizgen teńdes­siz tabystary, birinshiden, álem kartasynda bolmaǵan memleket – Táýelsiz Qazaqstan quryldy, memlekettik sheka­ramyz halyqaralyq deńgeıde bekiti­lip, memlekettik basqarýdyń Kons­tıtýsııa negizinde jumys istep tur­ǵan tıimdi júıesi qurylyp, zamanaýı Qarýly Kúshter men quqyq qor­ǵaý júıesine ıe boldyq. Ekinshi – Ánura­ny­myzdy dúnıejúziniń kóginde áýe­lettik, Eltańbamyzdy máńgilik mórge aı­naldyrdyq, tól teńgemizdi engizip, memlekettik tilimizdi álemniń eń bıik minbe­lerinen sóılettik. Sonymen qatar, Qazaqstan – yntymaqtastyqtyń bar­lyq máseleleri boıynsha jaýapker­shi­likti áriptes bolyp tabylady. Úshinshi – jetekshi halyqaralyq sarap­shy­lardyń pikiri boıynsha, elimiz álem­ge Qazaqstannyń «Ekonomıkalyq ǵajaıy­bynyń» jarqyn úlgisin kórsetti. Atap aıtar bolsaq: Dúnıejúzilik banktiń «Doing Business» reıtıngi boıynsha, Qa­zaqstan bir jylda 51-orynnan 35 – orynǵa sekirdi; álemdik energetı­ka sala­syn­daǵy sońǵy 50 jylda bolǵan iri oqı­ǵanyń biri ol – Qashaǵan munaı jáne gaz kenishiniń iske qosylýy. Tórtinshi – «Men – Qazaqstandyqpyn, bul – me­niń elim, men munda baqytymdy taptym!» – dep aıta alatyn ádiletti memle­kettik qoǵamdy ornattyq. Besinshi – Astana-planetamyzda XXI ǵasyrda fan­tas­tıkalyq paıda bolǵan birinshi elorda boldy. Altynshy – ekonomı­kalyq ǵajaıyptyń arqasynda qazaqstan­dyq­tardyń ál-aýqaty jaqsardy; kedeıshilik sheginde ómir súrip jatqan turǵyndardyń úlesi 12,5 esege, ıaǵnı 2,5 paıyzǵa deıin azaıdy; jumyssyzdyq 2,6 esege qysqardy; orta eseppen sońǵy 5 jylda 270 myń jańa jumys orny ashyldy; orta eseppen eńbekaqy men zeınetaqy 10 eseden astamǵa ulǵaıyp, aýyldy kóterýdiń aýqymdy baǵdarlamasy júzege asyrylyp aýyldyqtardyń turmys deńgeıi ósti; turǵyn úımen qamtamasyz etý jónindegi saıasattyń arqasynda 1 mıl­lıonnan astam otbasynyń baspana jaǵdaıy jaqsardy; elimiz boıynsha 2700-den astam balabaqsha men jekemenshik shaǵyn ortalyqtar ashylyp, elimizdiń túpkir-túpkirinde 1350 mektep jańadan boı kóterdi. Jetinshi – álemdik deńgeıdegi Nazarbaev Ýnıversıtet bilikti de bilimdi alǵashqy mamandaryn daıyndap shyǵardy; barlyq óńirlerde 20 zııatkerlik mektep ashyldy; «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda 12 myń jas órenge álemniń eń bedeldi joǵary oqý oryndarynda bilim alýǵa stıpendııa berildi. Segizinshi – osy ýaqytta 1300-den astam densaýlyq saqtaý nysany salynyp, olar eń zamanaýı quraldarmen jabdyqtaldy; bizdiń elimiz jasandy júrek transplantasııasynyń úzdik ádisin engizdi. Toǵyzynshy – búginde Arme­nııa, Belarýs, Qyrǵyzstan jáne Reseımen birge Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq odaq­qa qatysýda; álemniń ondaǵan memle­keti Eý­razııalyq ekonomıkalyq odaq­pen, sonyń ishinde erkin saýda aımaǵyn qurý arqyly yntymaqtastyqty qalyp­tastyrdy. Eýrazııalyq ıntegrasııanyń mańyzdy aspektileri AО́SShK jáne Shan­haı yntymaqtastyq uıymy sııaqty álemdik deńgeıde buryn-sońdy bolma­ǵan uıymdar quryldy. Onynshy – álem­dik jetek­shi saıasatkerler men halyq­aralyq sarap­shylar Qazaqstandy jahan­­dyq antııadrolyq qozǵalystyń kósh­­basshysy jáne júıeli bitim­gershi retinde moıyndaıdy. Qazaqstannyń Táýelsizdiginiń alǵashqy kúninen bastap-aq búkil álemdi qamtıtyn ıdeıalar jaryq kórýde. Iаdrolyq arsenaldan bas tartyp, Semeıdegi ıadrolyq synaq polıgony jabyldy. Osy oqıǵamen baılanys­ty ataý­ly kún búkil álemde Iаdrolyq sy­naqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni retinde atalyp ótedi.

Táýelsizdiktiń shırek ǵasyrlyq bele­siniń negizgi túıini el damýynyń bas­ty bes ıdeologııasyna súıendi. Olar: Bostandyq, Birlik, Turaqtylyq, Jasam­pazdyq jáne О́rkendeý.

Men bul on ózgeshelikti nege tizdim degenge keler bolsam, el tiregi bolǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kemel eńbegin, aqyl-parasatyn kórsetý edi. Bul uly oqıǵalar, uly eńbek emes pe?!

Memleket basshysy 5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha «100 naqty qadam» Ult josparyn oryndaýdyń tájirıbelik kezeńi bastalǵanyn halyqqa jarııa etti. Bul asa mańyzdy qujatta kásibı memlekettik apparat qurý, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý, ındýstrııa­landyrý jáne ekonomıkalyq ósim, birtektilik pen birlik, esep beretin memleketti qalyptastyrý sııaqty bes ıns­tı­týtsıonaldy reforma belgilengen. Bul re­for­malarda bizdiń elimiz alǵa qoıǵan negizgi maqsaty – Qazaqstandy álemniń eń ozyq 30 eliniń qataryna qosý mehanızmderi belgilengen.

Búgingi tańda Qazaqstan – 70-ten as­tam halyqaralyq uıymdarǵa múshe. Eli­miz­diń asa yqpaldy halyqaralyq uıym­dar – Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yn­ty­maqtastyq uıymy men Islam Yn­ty­maq­tas­tyǵy Uıymyna tóraǵa­lyq etýi – Qazaq­stannyń joǵa­­ry bedelin aıǵaqtaıdy.

BUU Bas Assambleıasynyń 70-shi ses­sııa­synda «Qazaqstannyń Jahandyq Stra­te­gııalyq Bastama-2045» jos­paryn jasaý bastamasy jarııa etildi. Bul jospar soǵystar men jan­jal­dar­dyń túbegeıli sebepterin joıýdy kózdeıdi. Qa­zaqstan Ortalyq Azııa el­derdiń ishin­de birinshi bolyp n­aryq­tyq eko­no­mı­kalyq memleket re­tin­de tanyldy. Qaı­talap aıtamyn, bul da Memleket bas­shysynyń kóregendiginiń arqasynda júzege asyp otyr.

Biz endigi áńgimeni rýhanı jańǵy­rýǵa qaraı bursaq deımiz. Ata-baba­la­ry­myzdyń armandaǵan sonaý ǵasyrlar qoınaýynda Kúltegin ıdeıasynyń negizinde jazylǵan «Máńgilik El» uǵy­myn jalpyulttyq ıdeıaǵa aınaldyryp, eldigimizdiń XV ǵasyrlyq tamyryna nár berdik, máńgi jasyl etip gúldendirdik. Osynaý ar­shyndy qadamdardyń barshasy Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev­tyń syndarly saıasatynyń ar­qa­­synda Qazaqstandy «Máńgilik Elge» aı­nal­dyrýdaǵy abyroıly isterdi «Uly Dala» eliniń keleshegin keńeıte túsetini aqıqat.

Osy joǵaryda aıtylǵan uly tabys­tardy jalǵastyryp, damytyp sony halyqtyń boıyna sińirý maqsatynda Elbasy Qazaq eliniń máńgilik bolýyna, onyń irgetasyn qalaǵan tabystaryn ári qaraı damytýda qazaq halqyna mynadaı joldaý arnady:

Birinshi – rýhanı jańǵyrý; ekinshi – týǵan jer; úshinshi – sana; tórtinshi – pragmatızm; besinshi – «Nurly jol».

Elbasy bolashaqqa baǵdar retinde «Rýhanı jańǵyrý» ıdeıasyn ortaǵa saldy. Ult rýhynyń arqaýy nede? Keıin­gi jastardyń túsinbeýi, ony rý­hanı jań­ǵyrýdy bilmeýi jaıly aqparat­­tyq júıe­de jetkilikti deńgeıde jetki­zil­megen.

Týǵan jerdiń ereksheligin kórse­tý, ádet-ǵurypty jańǵyrtý aqparat kóz­der­inde jıi kóteriledi, onyń jańǵy­rýy degen ne? О́rkendegen elderdegi aqyl-oı ıesiniń joǵary satysyndaǵy qalyp­tasqan dástúr.

«Erlik – elge mura, urpaqqa uran». Jal­py, ulttyq ıdeıa qandaı ýaqytta damıdy? Ultty kemsitýden ulttyq rýh oıanyp, ulttyq sezim paıda bolady. Na­mys­syzdyqpen kún keship, 300 jyl Reseı­diń qol astynda boldyq. Na­mysty týyndatatyn, ony qozǵaıtyn áser bol­maıynsha, qalyptasqan oı-sana keıingi ur­paqqa rýhanı azyq bola almaıdy. Biz­diń oıshyldarymyz, abyzdarymyz oı-sananyń damýyna yqpal etip, jańa­lyq ashýǵa ıtermelegen. Ol jas­tardy ylǵı da zulymdyqpen kúre­sýge, ony ózgertýge, jańartýǵa baǵyt­taǵan. Ony óziniń bolashaq ómirine paı­dalana bilýine jol siltegen. Qazir sananyń oı-órisi qatty damyǵan. Tipti, sananyń toqyraý keziniń dáleli retinde ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń týýyna ákelgen. Árqashanda sananyń damy­ǵan kezinde adamdardyń áleýmettik deń­geı­degi búgingi bolyp jatqan keleńsiz soǵys­tardyń sheshimin tabýǵa, soǵyspen emes ke­lisimmen adamnyń sanasynyń kelisýi­men ushtastyra bilý kerek. Sana osy arqyly keleńsizdikti jeńe bilýge um­tylady. Mysaly, álemdegi bolyp jat­qan túrli oqıǵalar túsinikti jetki­zilip, bilimniń negizine súıene otyryp sheshilýi tıis. Sırııa máselesin sheshý­diń jolyn tabýda, bir kelisimge kelti­rý maqsatynda Astanada úsh ret bas qosý boldy. Mundaǵy basty tujyrym qazaq­tyń erte kezdiń ózinde el aralyq daýdy or­taq kelisimmen sheshkenin ańǵartý bolsa kerek.

Sananyń eń jetilgen túri – ortaq ke­li­simge kelý. Sana árqashanda bilik­tilik­ten, bilimdilikten damyp órbıdi. Kez kel­gen ǵylym salasynyń oıshyldary, sananyń jetilýine úles qosqan.

Sananyń ózgerisi mynada: biz álemdik deńgeıdegi eldermen qarym-qatynas jasaýda tomaǵa tuıyq óz tilimizdiń aıasynda da basqa eldermen qatynas jasaýymyzǵa da bolar edi. Biraq damyǵan elderdiń ekonomıkalyq termınderi aǵylshyn tilinde bolǵandyqtan kóp memleketter saýda-sattyqtyń, óndiristik qarym-qatynastyń barlyǵyn da aǵylshyn tilinde júrgizip otyr. Degenmen, olar ózindik ulttyq ereksheligin de saqtaı bilgenin aıta keteıik.

Qazaqtyń bir kezde qoldaný aıasynan shyǵyp qalǵan latyn áripi bolashaq jastardyń negizgi qory bolyp tabylatyn ıdeıanyń qaıta týýy, sonymen birge ulttyq sanamyzdy jańǵyrta otyryp, eldiń ózgerýine úlken jol ashary haq. Sonyń aıǵaǵy retinde biz tomaǵa-tuıyqtan qutylyp, álemdik deńgeıdegi damyǵan elderdiń jańalyǵyn alyp ıgerýge bolady. Sol kóp tildilikti ıgere otyryp, sonyń ishinde aǵylshyn tiline basymdyq berildi. Bul Elbasynyń osy maqalasynda aıtylǵan, kez-kel­gen damyǵan eldiń tehnıkasynyń, ǵyly­mynyń, saýda qarym-qatynasynyń teti­gin bilý úshin aǵylshyn tilin meńgerýimiz – mindet.

Osyndaı jaǵdaıda bizdiń de ózimizdiń ulttyq ereksheligimizdi saqtaı otyryp, shet eldermen ekonomıkalyq qatynasta sol eldiń tilin bilýge, úırenýge ásirese tehnıkalyq progrestiń negizi aǵylshyn tilinde jatqandyqtan uǵýymyz kerek. Qazir bilim jáne ǵylym júıesine aǵyl­shyn tilin engizý, sol sııaqty aǵylshyn tilin saıasat úshin emes, ekonomıkalyq damýdyń dárejesin anyqtap, damytý kerektigi búgingi kúnniń talabynan týyndap otyr. Ásirese, bul Máńgilik el bolýdyń turaqtylyǵyn, ekonomıkalyq jetilýin, básekelestiktiń túıinin sheshe­tin baǵyt. Buǵan baılanys­ty Bilim jáne ǵylym mınıstrligi úlken sharalar júr­gizip jatyr.

Joǵaryda aıtylǵan ıdeıalardyń ne­gizi óz elińniń tabıǵı ereksheligin, týǵan jerdiń qasıetin jetkize otyryp, kıeli jerińdi madaqtaýǵa múmkindik týdyrdy.

Bilimniń damýyn qarapaıymnan bas­tap, artynan kúrdelendirip, jetildirip, jandandyryp ushtastyra bilý kerek. Qazirgi jastardyń nelikten mektep oqýlyǵyn oqymaıtyny másele bo­lyp tur. Otbasynda kitap oqýdy dárip­tep qalyptastyrýdyń ornyna «iPad» «ju­mys» jasaıdy. Balalar óz betimen oqyp bilip, ulttyń ótken tarıhyn tanýǵa, kóne ádebıetterdi bilýge tyryspaıdy.

Qazirgi kezde oı-sanamyzda, ekonomı­kanyń ár salasynda qoldanylatyn ter­mınderdi bilmeı, onyń ósý joldaryn eskermeı, jumys bir jaqty qaras­ty­ryla­tynyn joqqa shyǵara almaımyz.

Naryqtyq ekonomıka damýynyń zańdylyqtary halyqqa durys nasıhat­talmaý jaǵy da barshylyq. Qaldyq­syz tehnologııany uqsatýdy úırenýdi to­lyq meńgere almaı kelemiz, mysaly, Qa­zaqstandaǵy jeńil ónerkásiptiń quldyraýy keremet qazyna qoı­dyń júnin óńdeıtin ónerkásip tehno­lo­gııalarynyń bolmaýy oılandyrady. Bul taza tabıǵı shıkizatty tek órtep jiberetin boldyq. Naryqtyq ekonomıkany jete túsinbegendikten árbir qojalyqtaǵy sharýashylyqtan túsetin paıda men onyń ulttyq ekonomıkany damytýdaǵy tıgizetin áserinde ońdyra almaı kelemiz. Aıtalyq, halyqtyń áleý­mettik jaǵdaıyn kóterýge tıgizetin paıdasy bir ǵana súttiń ózinen alynatyn ónim túrleriniń tıimdiligin biletin árbir qojalyqta mamandanǵan menedjerler bolý kerek. Mysaly, túıequstan, etti-sútti iri qara maldan túsetin ónimderdiń ekonomıkany damytýdaǵy rólin bilmeı damytýǵa bolmaıdy. Ol halyqqa, sol halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterýge ne beredi?

Kóp jaǵdaıda ónimniń ósimi ǵana esepteledi. Al onyń bolashaǵyn, turaqty damýyn eskermeıdi. Sóıtip, jerdi tozdyrady, maldyń jem-shóp qoryn azaıtady.

Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz, shetelderge beretin taýarlarymyzdyń sapasy jaqsy bolý kerek. Mysaly, akademık T.Sharmanov jetekshiligimen jylqy sútinen ártúrli ónimder – balmuzdaq, bıoaıran, bıosút, balalarǵa arnalǵan sút-irimshik ónimderi jasalyp, satylýda jáne ol keńinen nasıhattalýda. Bul – saýda-sattyq naryǵynyń ekonomıkalyq joly ashylady degen sóz.

Qazaqstanda shyǵarylatyn aýyl sharýashylyǵynyń, tamaq ónerkásibiniń ónimderiniń ózindik quny óte joǵary. Halyqty naryqtyq ekonomıkamen saýattandyrý kerek. Elbasynyń «pragmatızm – ózińniń ulttyq jáne jeke baılyǵyńdy naqty bilý, ony únemdi paıdalanyp, soǵan sáıkes bolashaǵyńdy josparlaı alý, ysyrapshyldyq pen astamshylyqqa, dańǵoılyq pen kerdeńdikke jol bermeý degen sóz» dep naqty atalyp ótken.

Men «Qazaq eli – máńgilik el» dep atalatyn kitap jazdym. Eńbektiń ja­zylý maqsaty «Jer tarıhy – el tarı­hy» bolǵandyqtan meniń búkil ǵyly­mı eńbegim Qazaq eli tabıǵatynyń qa­lyp­tasýy men tarıhyn zertteýge arnal­ǵandyqtan, sonaý kóne dáýirden Qa­zaqstan jeri jaıly berilgen maǵlu­mattardy jınaqtap, ony Qazaq eliniń qalyptasýy men damýymen baılanys­tyrý. «Qazaq eli – máńgilik el» degen mundaı tarıhı sheshimge kelýge elimiz­diń egemendik alýymen onyń ótkeni men búgingisi túgendelip, irgetasynyń qa­lanýy, álemdik deńgeıde moıyndalýy, qa­zaq halqynyń ózindik ulttyq dáre­je­siniń nyǵaıýy men ındýstrıaldy-áleý­met­tik jaǵdaıy jaqsarǵan órkenıetti mem­­le­ket­terdiń qataryna jetýimiz táýel­­siz­dik jyldarynda ǵana qol jetken uly tabys­tarymyz ekeni daýsyz.

«Qazaq eli», «Máńgilik El» degen ataý­lardyń maǵynasy bir-birimen maz­mundas, bir eldiń taǵdyryna baılanysty oılardy jınaqtap kórsetetin uǵymdar. Erte kezden-aq syrt el bizdi «Qazaq eli» retinde moıyndaǵany, solaı ataýdy qalyptastyrǵany tarıhtan belgili. Qazaq elin buryn eshkim bilmese, búgin álem taǵdyryna qatysty máseleler Elbasynyń qatysýynsyz sheshilmeıtin bolǵanyn da kórip otyrmyz.

Saryarqa tórinde Astanada «Qazaq eli» degen monýmenttiń qoıylýy, «Máń­gilik El» saltanatty qaqpasy Pre­zıdenttiń sara saıasatynyń túıini sekildi «Máńgi qazaq eli» degen tujy­rymmen astasyp tur emes pe?!

Elbasy Atyraý qalasyndaǵy zııat­kerlik mekteptiń oqýshylarymen kezdeskende, olarmen ádemi áńgime ótkizdi. Sondaǵy áńgimesinde zııaly qaýym men sheneýikterdiń aldynda da óziniń burynnan tolǵanyp júrgen oıyn ortaǵa saldy. Jas býyndardy otansúıgishtikke tárbıeleý, ata-anasyn qurmetteý, keshegi ótken el tulǵalaryn jastardyń boıyna sińire otyryp tárbıeleýdi alǵa tartty.

Keshegi ótkenimizge úńilsek, Keńes Úkimeti, keńes halqy, keńes qoǵamyndaǵy uǵymdar bizdiń elderimizdi biriktirip kelgenin bilemiz. Biraq onyń ýaqyty ótken. О́tkendi saralamaı, bolashaqqa jospar qurýǵa bolmaıdy. Sebebi, Shyń­ǵys Aıtmatov aıtyp ketkendeı, ondaı el «máńgúrtke» aınalyp ketýi múm­kin. Orystar «Svetaıa Rýs» deıdi, qyr­ǵyz­dar «qasıetti Qyrǵyz eli» deıdi. Qy­taı­dy «Aspanasty eli», Japonııany – «Kún­shyǵys eli» deıdi». «Qazaq eli» uǵy­my da osy tirkestermen úndesip jatyr. Qazaq eli degen ataý óziniń tarıhı tamy­ry­men ushtasyp jatqandyqtan, ony óte sátti sheshim dep baǵalaý kerek sekildi.

«Qazaq eli» degen ataý halqymyzdyń sıpatyn ereksheleıtin bir shańyraqtyń astynda ómir súrip jatqan ulttar men ulystardyń ósip-ónýin kórsetetin jáne olardyń maqtanyshyna aınalatyn uǵym ekenin dáleldedi.

Elimizdiń halyq­ara­lyq ımıd­jin jańa satyǵa kóterip, Qazaq­­stan­da «jasyl» ekonomı­ka­nyń ór­ken­deýine jol sala­tyn EKSPO-2017 halyqaralyq deń­­geıdegi kórme­sin ót­kizip jatqanymyz Qa­zaqstan úshin úlken mártebe bolyp tabylady.

Bul da Elbasynyń eren eńbegi dep bilemin. Iá, Qazaq eli máńgilik elge aınalyp keledi. Táńirim til-kózden saqtasyn!

Álııa BEISENOVA,

Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń geografııa jáne ekologııa ǵylymı-ádistemelik ortylyǵynyń meńgerýshisi, geografııa ǵylymdarynyń doktory, professor