Tabysty bolýdyń basty faktory − bilim

Meniń oıymsha, bul tek­ten-tek aıtylyp otyrǵan sóz emes. Bul − bizge búgin­gi ozyq tehnologııaly jahan­dyq yq­paldasýdan, sony­men birge, túrli qaýip-qater­den qorǵaný­dyń da joly. Qazirgi kezeńde álem elderi jańa tarıhı óz­geris­ter kezeńi­niń bastaýynda tur. Bul ózgeriske túskeli tur­ǵan dáýir kúlli adamzatqa áli bu­lyń­ǵyr. Onyń jalpy órke­nıettiń damýyna qandaı progress ákeletini jaı halyq túgili, múıizi qaraǵaıdaı ǵalymdardyń ózderine de jumbaq. Degenmen, mundaı beımálim álemnen bizdiń de alatyn óz úlesimiz bar ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Osy oıymyzdy ári qaraı órbitetin bolsaq, endigi arada sol ulttyq kodymyzdy saqtaý men ony ókshebasar keıingi ur­paqtyń boıyna qalaı sińiremiz degen máselede oılasatyn jaǵdaılardyń kóp ekeni aıtpasa da túsinikti jaıt. Bul rette Nursultan Ábishuly Nazarbaev eń aldymen, halyqtyń básekege qabi­lettiligine aıryqsha mán berýdi usyna­dy. Iаǵnı, árbir qazaqstandyq den­saý­­lyǵy myqty, joǵary mádenıetti, kompıýterlik saýatty, tereń bilimdi, onyń ishinde shet tilderin meńgerý, mádenı ashyqtyq sııaqty qazirgi qoǵam­nyń berik ustanymyna aınal­ǵan qasıet­terge ıe bolýy kerek. Ol kez kelgen elde, kez kelgen ortada emin-erkin sóılep, óz pikiri men derbes usta­nymyn dáleldep ótkize biletin, ári ustamdy, ári qarapaıym, ári salıqaly da salmaqty, salamatty ómir saltyn ustanǵan adam retinde qalyptasýdy talap etedi. Sol úshin de Elbasy «Sıfr­­ly Qazaqstan», «Úsh tildi bilim berý», «Mádenı jáne konfessııaaralyq keli­­sim» sııaqty baǵdarlamalardyń qol­ǵa alynýy bizdiń halqymyzdy HHI ǵa­syr­dyń talaptaryna saı daıarlaýdyń al­­ǵash­qy qadamdary ekendigin kóregen­dikpen boljam jasap, oǵan ózi mán bere dáleldep otyr. Elbasy ádettegideı bul baǵdar­la­ma­lyq maqalasynda da qoǵamdyq ómir­diń asa mándi salasy – jalpy bilim beretin orta mektepter men joǵary oqý oryndarynyń, tipti tutas bilim berý isiniń róline erekshe toqtaldy. Ma­qa­lanyń «Bilimniń saltanat qurýy» dep atalatyn bóliminde Prezıdent:  «...Bilimdi, kózi ashyq, kókiregi oıaý bolýǵa umtylý – bizdiń qanymyzda bar qasıet. Biz búgingi jańa ataýly erteń-aq eskige aınalatyn, júrisi jyldam dáýirge aıaq bastyq. Bul jaǵdaıda kásibin neǵurlym qınalmaı, jeńip, ózgertýge qabiletti, asa bilimdar adamdar ǵana tabysqa jetedi. Osyny bek túsingendikten, biz bilimge bólinetin bıýdjet shyǵys­tary­nyń úlesi jóninen álemdegi eń aldyńǵy qatarly elderdiń sanatyna qosylyp otyrmyz», – dep, ozyq bilim men jańa, tól ǵylymdy ıgergen eldiń keleshegi baıandy bolatynyna erekshe nazar aýdarady.  Osy tusta basa eskertip ótetin nárse, jastarǵa, eli­mizdiń bolashaq ıelerine durys jol kórsetip, jónge salý óte mańyzdy is der edik. Al ýnıversıtetter men arnaýly kásiptik jáne orta mektepter – jas urpaqty áleýmettik ortaǵa alǵashqy bolyp beıimdeıtin, olardy qoǵamnyń tolyqqandy múshesine aınaldyratyn birden-bir memlekettik qurylymdar. Sondyqtan, jastarmen jumys isteýde eshqandaı qatelikke jol bermeýge tıispiz. Bul jerde bizdiń mektep pen joǵary oqý oryndarynyń mańyzyna toqtalyp otyrǵan sebebimiz – atalǵan bilim berý mekemeleri (memlekettik bolsyn, jekemenshik bolsyn) tek bilim berýshi ǵana emes, sonymen birge, ultty tárbıeleýshi qurylymdar bolyp esepteledi. Elbasy aıtyp júrgen búkilqazaqstandyq birtektiliktiń rýhanı ustyny osy tálim-tárbıe berýshi qurylymdardyń is-áreketterimen tike­leı baılanysyp jatyr.  Elbasynyń osy maqalada kótergen taǵy bir mańyzdy máselesi – týǵan jerge degen mahabbat. Shyndyǵynda da, týǵan jerdi qorǵaý, týǵan elge qyz­met etý bilimniń kóptiginen emes, el­dik sanaǵa týǵan jer men elge degen súıis­penshilikpen baılanysty bolatyny belgili. О́ziniń týǵan jeri men ósken ólkesiniń kórkeıýine úles qosa bilgen árbir azamat búkil eldiń ıgiligi úshin qyzmet ete alady. Bul – aksıoma. Dana halqymyzdyń: «Otan – otbasynan bas­talady», deýi sondyqtan.  Maqala avtory bul jaıynda bylaı deıdi: «Qazaq «Týǵan jerge týyń tik» dep beker aıtpaǵan. Patrıotızm kindik qanyń tamǵan jerińe, ósken aýylyńa, qalań men óńirińe, ıaǵnı týǵan jerińe degen súıispenshilikten bastalady. Sol sebepti, týǵan jerge onyń mádenıeti men salt-dástúrine aıryqsha ińkárlikpen atsalysý – shynaıy patrıottyqtyń mańyzdy kórinisteriniń biri». О́zimiz týyp-ósken jerimizdiń ataýy qalaı qoıylǵanyn, nendeı negizge súıengenin, onyń taýlary men jota­lary, saılary men shatqal­dary, kólderi men ózenderiniń attarynyń tarıhyn, sondaı-aq, osy jerde týyp, osy ólkeniń kórkeıýine ólsheýsiz úles qosqan, eńbek etken atalarymyz ben ájelerimizdi keler urpaq bilip, kókiregine túıip ósýi tıis. Mine, shynaıy patrıotızmniń alǵysharttary osy – týǵan jerdiń tarıhy men geografııasyn bilýden, ony qurmetteýden, qasterleýden bastalady.  Sondyqtan da, ulttyń patrıottyq rýhyn jańǵyrtýda «Týǵan jer», «Qazaq­stannyń kıeli jerleriniń geografııasy» atty baǵdarlamalarynyń máni orasan zor. Túsingen adamǵa «Týǵan jer» degenimizdiń ózi – «Kıeli meken» degen maǵyna beredi, al ol tutastaı alǵanda, «Uly Dala eli» degen úlken uǵymǵa alyp keledi. Mun­daǵy aıtaıyn degenimiz, ár aımaqta ólketaný jumystaryn jandandyryp, týǵan jerdi túletý aıryqsha bir qasıetti sharýa. El qondyrý, oǵan ınfraqurylymdar júıesin júrgizý, tórt túlik mal ósirý, egin egý, baıyrǵy eldi mekenderdiń ataýlaryn qalpyna keltirý, orman-toǵaı, taý-tas, sý-ný, ań-qusqa, qajet deseńiz árbir bulaq kózine, árbir aǵashqa baqylaý jasaý ómir súrgen árbir adamnyń qasıetti boryshy bolýǵa tıis. Osyndaı ólke­taný jumystaryn sátimen júrgizetin bol­saq, mektepter men ýnıversıtetterdiń oqý baǵdarlamalaryna «О́lketaný» pánin engizip, sol ólkeniń tarıhy men tabıǵatyn, geografııasy men ekologııa­syn, arheologııasy men demografııasyn, rýhanııaty men onomastıkalyq erekshelikterin túbegeıli zerttep, qopara jazý qolǵa alynsa quba-qup bolar edi.  Osy oraıda taǵy bir aıta ketetin nárse, týǵan jerden túlep ushyp, ulan-ǵaıyr elimizdiń túkpir-túkpirlerin­de, shetelderde jemisti jumys jasap júrgen áıgili jerlesterdiń basyn qosyp, aýyl turǵyndarymen, mektep oqýshylarymen kezdesýler ótkizip, týǵan jerlerine, mektebine, aýylyna qamqorlyq jasaǵysy kelgen azamattardy qoldap, yntalandyryp otyrsa nur ústine nur. Menińshe, jergilikti bılik «Týǵan jer» baǵdarlamasyna erekshe kóńil bólip, onyń áleýetin tolyq paıdalanýy kerek. Bul jumysty tereń ári baıyppen oılastyryp, týǵan jerge kómek qolyn sozǵan adamdardy qoldap-qýattap, qurmettep otyrǵan jón dep oılaımyn. Atalǵan baǵdarlamany tıimdi paıdalanatyn bolsa, eldi mekenderdi kóriktendirý men kógaldandyrý, mektepterdi jón­deý men kompıýterlendirý, sport alań­daryn salý, mádenıet úıleri men kitap­hana­lardy jóndeýden ótkizý syndy taǵy basqa da el muqtaj bolyp otyrǵan tirlikterdi jumyla atqarýǵa bolar edi.  El Prezıdenti: «...Qanymyzǵa siń­gen kóptegen daǵdylar men tap­taýryn bolǵan qasań qaǵıdalardy ózger­t­peıinshe, bizdiń tolyqqandy jań­ǵyrýymyz múmkin emes», – deıdi. Ol muny jany ashyǵandyqtan aı­typ otyr. Osy tusta «pragmatızm» de­ge­ni­miz ne degenge keletin bolsaq, ol – naqty is-áreket degendi bildiretin sóz. Bul – sýbektıvtik, ıdeıalıstik fıloso­fııalyq ilim. Pragmatızmniń negizgi qaǵıdalary – qandaı oı-pikir, is-áreket bolsa da ony tıimdilik turǵysynan moıyn­daý, adam belgili bir maqsat úshin ómir súredi, osy maqsat jolyndaǵy aqı­qat­qa jetýdiń ólshemi praktıkaǵa arqa sú­ıeý; is-árekette jetistikke jetý úshin kúmándi eńserip, nyq senimge ıe bolý, ıaǵnı aqı­qattan buryn senimge ıe bolýdy kózde­ıdi. Bylaısha aıtqanda, pragmatızm ıdeolo­gııasy – rýhanı jańǵyrýdyń jańa baǵyt­taryn aıqyndaıtyn ómir súrý fılosofııasy.  Prezıdent N.Nazarbaev óz ma­qa­la­syn­da ulttyń rýhanı jań­ǵyrýy­nyń kúretamyry pragmatızm usta­nym­­darynyń ult sanasyna sińýimen tike­leı baılanysty ekenin aıta kelip, ol úshin qanymyzǵa sińgen men­taldyq bol­my­symyzdyń sıpa­tyna aınalǵan keı­bir turpaıy daǵdylardan arylý qajet­tigin búgingi ómir shyndyǵy dálel­dep otyr­ǵanyn alǵa tartady. Solardyń biri – asta-tók ysyrapshyldyq, dańǵoı­lyq, dańǵazalyq, astamshylyq, mańdaı ter­men kelgen baılyqty baǵalamaý bo­lyp shyǵady. Memleket basshysy: «Pra­g­matızm – ózińniń ulttyq jáne jeke baılyǵyńdy naqty bilý, ony únem­di paıdalanyp, soǵan sáıkes bola­shaǵyńdy josparlaı alý, ysyrap­shyldyq pen astamshylyqqa, dańǵoılyq pen ker­deńdikke jol bermeý degen sóz. Qazir­gi qoǵamda shynaıy mádenıettiń bel­gisi – orynsyz sán-saltanat emes. Keri­sinshe, ustamdylyq, qanaǵatshy­lyq pen qara­paıymdylyq, únemshil­dik pen oryn­dy paıdalaný kórgendi­lik­ti kór­se­tedi. Naqty maqsatqa jetýge, bilim alý­­ǵa, salamatty ómir saltyn ustanýǵa, kás­i­­bı turǵydan jetilýge basymdyq ber­e otyryp, osy jolda ár nárseni utym­­dy paıdalaný – minez-qulyqtyń pragmatızmi degen osy», – dep jaqsy aıtty. Elbasynyń osynaý tereń oıly sózin endigi kezeńde árqaı­symyz ár isimiz­de, kúndelikti tur­my­symyzda, ádet-daǵ­dy­myzda jań­ǵyr­typ, baǵdarsham retin­de ustanýǵa mindettimiz.  Maqaladaǵy búkil halyqtyń kóńili­nen shyqqan taǵy bir másele – latyn álipbıine kóshý. Elbasy qazaq álip­bıiniń kóne tarıhyn sonaý VI-VII ǵasyrlarǵa jatatyn «Orhon-Enıseı jazýlarynan» bastap taldap, oı-sabaqtaı kele, latyn jazýyna kóshýdiń tereń logıkasyn túsindirip ótedi. Odan ári «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasyn jáne Ulttyq aýdarma bıýrosyn qurý máselesin qozǵaıdy. Garvard, Oksford, Kembrıdj, Sorbonna sekildi álemniń ózge de tanymal ýnıversıtetteriniń úzdik oqýlyqtary negizinde tańdaýly, zamanaýı 100 oqýlyqty qazaq tilinde sóıletetin bolamyz. Oılap qarańyz, 100 oqýlyqtyń qazaq tilinde sóıleýi – bul biz úshin úlken jetistik. Onyń syrtynda avtorlardyń oqýlyq jazý­daǵy ádis-tásilderi, sheberlikteri, áde­bı-mádenı, tarıhı-fılosofııalyq aı­ǵaq-dáıektemeleri de bizge sózsiz qajet ári tóltýma oqýlyqtarymyzdy jazý­da úlgi-ónege bolatyny aıdan anyq.  Ýaqyttyń urshyǵy árqashan is-árekette, qozǵalys ústinde kórinedi. Iаǵnı, ýaqyt bir orynda turmaıdy, ol alǵa ozǵan saıyn ózgeristerge túsip otyra­dy. О́zim bilim-ǵylym salasynyń ókili bo­l­ǵandyqtan aıtatynym – bul dúnıede ózgermeıtin bir ǵana nárse bar dep esepteımin. Ol – bilim. Bilim – tabys­ty bolýdyń da eń basty faktory. О́ıt­keni, bilim berý isin bárinen joǵary qoıat­yn ult qana tabysqa jetedi. Sonyń ǵana bol­a­shaǵyna senýge bolady. Olaı deıtini­miz, qazaq atamyz: «Bir jyl­dyǵyn oıl­aǵan dán egedi, On jyl­dyǵyn oılaǵan tal egedi, Myń jyldyǵyn oılaǵan urpaǵyna bilim-nárin egedi», – dep jaı­dan-jaı aıtpasa kerek. 

Baqtııar SMANOV,  UǴA akademıgi,  Halyqaralyq Jambyl atyndaǵy syılyqtyń laýreaty ALMATY