Tańerteń Beksulý, Kamıla degen jeńeshelerimizben birge quldyrańdap mektepke bara jatamyz. Kenet jeńeshemiz kilt toqtaıdy.
– Toqtańdar, balalar. Ata kele jatyr eken ǵoı, – deıdi.
Biz aldymyzǵa kóz jiberemiz. Bektas ata úıinen shyǵyp áldeqaıda jol júrmekshi bolyp turady. Sodan Bektas ata qashan qasymyzdan ótip ketkenshe kósheniń boıynda tikeden-tik turamyz. Bektas ata jaqyndaı bergende Kamıla jeńeshem ıilip sálem beredi deısiz bir. Suńǵaq boıly onyń ıilgeniniń ózi qandaı ádemi. Barlyq qımyl-qozǵalysy ózine sondaı jarasyp turady. Osyndaı jeńeshe ákelgeni úshin aǵamyzǵa ishteı dán rıza bolamyz.
– О́rkeniń óssin! – deıdi Bektas atamyz.
– Endi júre berýge bolady, – deıdi kúlimsiregen Kamıla jeńgemiz.
Sodan soń jol boıy taǵy áńgime aıtady.
– Balalar, úlkenderdiń jolyn kesip ótpeńder. Sál ǵana shydasańdar, olar ótip ketedi. Bul – izettilik. Úlkenge degen qurmet, – deıdi jeńeshemiz. Osy tárbıeni, sirá, besikte jatqanda analarymyz qulaǵymyzǵa sińirdi-aý deımin. Ákemiz de «úlken turǵanda beıpil sóıleı berme» – deýshi edi.
Mektepke kelemiz. Aldymyzdan aǵaılarymyz shyǵady. Bas kıimimizdi qolymyzǵa alyp «sálemetsiz be?» dep syzylyp ótemiz. Odan keıin bizde ún joq. Sabaq suraǵanda ǵana jaýap beremiz. Azdap eseıe bastaǵanymyzda aramyzda azdap tentektik jasaǵandar da boldy, árıne. Mundaıda muǵalimderimiz taqta aldyna turǵyzyp qoıady. Keıbir sholjań balalardy shapalaqtap ta alady. Biraq eshqaısymyz «mektepte aǵaı urdy» dep aıta almaımyz. Dep kór, ákemiz muǵalimmen qosylyp sabaıdy. Ash qulaqtan tynysh qulaq. Sondyqtan ustazdarymyzdy kórsek yǵyp júremiz. Qazir aıtsaq, bireýlerge ertegi sııaqty kóriner, aǵaılar men apaılardan qaradaı qysylyp júrýshi edik-aý.
Búginde úlkenniń aldyn kesip ótpeıtin kelinder men jastar bar ma? «Joq» dep aýzymyzdy qur shóppen súrtýden aýlaqpyz, alaıda áli de úlkenderdiń aldyn kesip ótpeý bylaı tursyn, qaǵyp-soǵyp óte shyǵatyndar bar.
Qaladaǵy qoǵamdyq kólikterge minip kórińizshi, sabaqqa bara jatqan nemese kele jatqan stýdentter kúndiz-túni oqyp, sharshap-shaldyǵyp júretinderi sonshama keıde «uıyqtap» ta qalady. Olardyń sanasyn kim oıatady. Jataqhanalardyń, ǵımarattardyń artynda, saıabaqtarda temeki tútinin býdaqtatyp otyratyn stýdent qyzdardy shyqqyr kózimiz kún saıyn kórip júr. Kámelet jasqa tolmaı júkti bolyp qalǵan qyzdarymyzdyń kóbeıýi nelikten? Oqýshylar nege bir-birine myltyq kezenedi? Búgingi oqýshylar muǵalimderine qandaı qurmet kórsetip júr?
Mine, osy saýaldarǵa jaýap izdegende júregim janshylady. Mekteptegi tóbelesterdi aıtpaǵanda, muǵalimin uryp ketken oqýshylar jóninde jıi estıtin boldyq. «Shybyq tımeı shyńq eterler» ustazy urmaq túgili, qabaǵyn túıse, áke-sheshelerine aıtyp kelip, esesin qaıtarǵandar tabylyp jatyr. Qazir oqýshy muǵalimnen emes, muǵalim oqýshysynan qorqady.
Meniń bir tanys muǵalimim bar. Endi syılas-syrlas bolǵan soń túrli taqyrypta áńgime-dúkenniń túıme-túımeleri aǵytylady. Sol aıtady, búginde joǵary synyp oqýshylaryna sóıleýden qaldyq dep. Ony aıtasyz, altynshy, jetinshi, segizinshi synyptyń oqýshylary da basqa planetada júretin kórinedi. Sabaq ústinde qalta telefondarymen oınap, áldekimderge hat jazyp otyratyn olar saýatsyz bolyp shyqpaǵanda qaıtedi. Balanyń barlyǵy výnderkınd emes. Keıbir sabaq oqýǵa tyrysatyn balalardy tóńiregindegiler etekten tartatyn kórinedi. Yntasy bar oqýshylardy dostary «oqymysty», «professor» dep muqatady deıdi tanys muǵalim. Osydan soń balalar bilim alýǵa talpyna ma? Jalpy, ata-analardyń jaýapkershilikterin joǵarylatpaı, is ońbaıdy. Qazir baıdyń balalaryna birdeńe deýdiń ózi qıyn dep kúıinedi tanysym. Árıne, kásipkerlikpen sharýasyn dóńgeletip alǵandar ul-qyzdaryna «aǵaı, apaılaryńdy tyńdamańdar» demeıtin shyǵar-aý. Degenmen, áke-shesheleriniń boılarynan kórgen mańǵazdyq, tákapparlyq olarǵa juǵyspaıdy deısiz be?
Ultymyzdyń rýhanı jan dúnıesine sirkeshe sińisip, ajyramaı kele jatqan kertartpa minezden tolyq tazarmaıynsha irgesi bútin elge aınala almaımyz.
Aǵaıyn joq nárseden eter burtyń, Onyń da alǵan joq pa Qudaı qulqyn? Birlik joq, bereke joq, shyn peıil joq, Sapyryldy baılyǵyń, baqqan jylqyń! Basta mı, qolda malǵa talas qylǵan, Kúsh synasqan kúndestik buzdy-aý shyrqyn, – degende Abaı atamyz ultyn jek kórgen joq. О́z sózinen basqa sózdi uqpaı júrgen, aýzymen oraq orǵandarǵa kúıindi. Kórsoqyr, kúnshil, minshil, jalqaý, sarań, sum, qý, maqtanshaq, ótirikshi, ósekshi, ósimqor, arsyz jurttan kóńili jylı almady. Malǵa bógip, kisimsip júrgenderdiń jan dúnıesiniń jutańdyǵyna nalıdy. Jalǵyz atyn terletip, el qydyryp, sálemdespeı, alystan yrjań qaqqandarǵa kúıindi. Danyshpan aqyn óz ultynyń osyndaı minin synaǵanda, qazaqtardy jerge urmaıtyny haq. Sózdi uǵar bozbala baryn bile tura, úzilmes úmitpenen bos qýardy. Áıteýir aqsaqaldar aıtpady demes úshin aýzynan az ǵana sóz shyǵardy. Iá, jan jarasy jazylmaı ketken uly aqyn halqynyń osyndaı minin túzeımin dep baryn saldy. Abaı zamanyndaǵy ultymyzdaǵy osy kemshilikter ada-kúde joǵalyp bitti me?
Memleket bolyp óz aldyna shańyraq kótergen eldi óte az mezgilde álemdegi teńdesi joq qýatty respýblıkaǵa jetkizgen, Qazaqstannyń álemdik jáne halyqaralyq arenadaǵy ornyn aıshyqtap, tańbalap bergen Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń teńdesi joq erligin aıtyp jetkizý múmkin emes. Otanyn, Atamekenin alpaýyttar qorshaǵan myna syn-qaterge toly almaǵaıyp zamanda Qazaqstandy ozyq 30 eldiń qatarynda bolýǵa degen ulan-ǵaıyr eńbegi Elbasynyń uly maqsaty men parasatyn pash etpeı me?
Endi, mine, Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty strategııalyq mańyzy zor maqalasynda bizdi taǵy da jigerlendirip qana qoımaı, jańa qadamdarǵa bastap otyr. «Men qazaqstandyqtardyń eshqashan buljymaıtyn eki erejeni túsinip, baıybyna barǵanyn qalaımyn. Birinshisi – ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy. Ekinshisi – alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek» – dedi Elbasy. Osy kertartpa tustarymyz qaısy? Abaı aıtqan joǵarydaǵy minderimiz. Biz tuspaldaǵan tustarymyz. «Qanymyzǵa sińgen kóptegen daǵdylar men taptaýryn bolǵan qasań qaǵıdalardy ózgertpeıinshe, bizdiń tolyqqandy jańǵyrýymyz múmkin emes» dep Elbasy bizdiń osal tusymyzdy tamyrshydaı tap basyp otyr. Árıne, Elbasymyzdyń et júregi eljiregende halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy tamasha salt-dástúrlerin, boılaryndaǵy tamasha qasıetterin saf altyndaı taza qalypta saqtap qalýǵa umtylǵanyn tanyp, bizdiń de boıymyz shymyrlady. Tereń oı tuńǵıyǵyna battyq. Jan tebirendi. Júrek bulqyndy.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» taǵylymdyq tujyrymdamasy – óte der kezinde jazylǵan baǵa jetpes qujat. Ulttyq qundylyqtardyń altyn tamyrynan ajyrap qalǵan urpaqtyń adasary sózsiz. Sondyqtan, Prezıdent jadynamasy sanany jańǵyrtty. Silkindirdi. «Sóz túzeldi, endeshe, sen de túzel» dep Abaı atamyz aıtpaqshy, bolashaǵymyzǵa baǵdar aıqyndaldy. Olaı bolsa, osy baǵdarshamnan aınymaǵanymyz abzal.
Sabyrbek Oljabaı,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi