Maqsat – uzaq ómir súrýge yqpal etý

Qazirgi ýaqytta qartaıý pro­­sesiniń genetıkalyq, jasý­sha­lyq jáne gýmoraldy tetik­teri anyqtalyp, onyń negizderi qalyptastyryldy. Bul baǵytta negizinen sheteldik ǵalymdar kóptegen zertteýler júrgizgeni anyq, keıbir otandyq mamandar ǵana osy salaǵa nazar aýdarǵan bolatyn. Alaıda, adamnyń fızıkalyq turǵyda jáne aqyl-esi ja­ǵy­nan bel­sendi bolyp, uzaq ja­saýyna múmkindik beretin qartaıý jáne qartaıýǵa qarsy faktorlardy anyqtaýǵa jáne tereń zertteýge arnalǵan keshendi jumystar álem bo-ıynsha da, bizdiń elde de óte sırek ekenin atap aıtqanymyz jón. Osy turǵydan alǵanda, Qazaqstannyń bir top ǵalym­dary ázirlegen «Uzaq ómir súrýdi qam­tamasyz etýdiń ǵy­ly­­mı dá­leldengen ádisteri» taqy­­rybyndaǵy jumystar sıkli meılinshe ózekti bolyp taby­­lady jáne onyń irgeli jańalyqtarǵa ıe ekendigin basa aıtqymyz keledi. Bul eńbek Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy qalyptasqan mem­lekettiń jańa saıası baǵyty» at­ty Joldaýyn, sony­men qa­tar «Salamatty Qazaq­stan», «Densaýlyq» mem­le­ket­­tik baǵdarlamalaryn já­ne Qazaq­stan Respýblıkasy Úki­­me­tiniń atalǵan saladaǵy qaý­­lylaryn júzege asyrýǵa baǵyt­­talǵan. Negizgi mindet – eg­de jastaǵy adamdarǵa qamqor bo­lý, me­­dısınalyq-áleý­met­­tik qoldaý retinde olar­dyń qa­lypty fızıkalyq, emosıo­naldyq, psıhıkalyq den­­saý­lyǵyn saqtap, belsendi ári sa­paly uzaq ómir súrýine yq­pal etý. Oryndalǵan zertteýlerdiń ǵy­ly­mı jańalyǵy atalǵan ju­mystar sıkliniń avtorlar ujymy jańa teorııany, ıaǵnı sapaly uzaq ómir súrýdiń paradıgmasyn qalyp­tastyrǵandyǵymen sıpattalady. Ol teorııa qartaıý jáne qartaıýǵa qarsy prosester barysynda adam aǵzasynyń bas-ty núktelerine júıeli áser etý úshin múmkindik beretin bolady. Sonyń negizinde osy ǵylymı zertteýdiń ádis­temesi negizdeledi jáne ony engizý kerek jáne eń bas­ty­sy, qartaıý prosesterine tıim­di ózgerister engizýge bola­tyn baǵdarlamany jasaý qa­jet. Sondaı-aq, belsendi uzaq ómir súrýdi qamtamasyz etýdiń negizdelgen ádisterin ázirleýge qol jetkiziletin bolady. Tutastaı alǵanda, barlyq jumys atalǵan teorııany iske asyrýǵa bolatynyn kórsetip otyr.  Ǵylymı eńbektiń avtor­lary adam aǵzasyna áser etý­di iske asyrýǵa múmkindik bere­tin eń basty núkte retinde epı­de­­mıologııalyq zertteýler júr­gi­zgen kezde anyqtalatyn ge­no­mdyq jáne metagenomdyq as­pek­tilerdi negiz retinde tań­dap aldy. Osy izdenisterdiń nátıjesinde tek qana Qazaq­stanǵa tán metobalızm sın­dromynyń naqtylanǵan jáne genetıkalyq sıpattalǵan epıde­mıo­logııalyq «portreti» aly­ndy. Onda metobalızm sın­dro­mynyń qazaqstandyqtar aǵza­synyń qartaıý prosesinde baı­qalý táýekelderin azaıtý úshin áser etýdiń yqtımal ba­ǵyt­tary belgilendi.  Qartaıý prosesinde metoba­lızm sındromy bar qazaq­standyq deni saý adamnyń mıkrobıomasy alǵash ret tolyq qamtyldy. Zertteý barysynda alynǵan qazaqstandyqtyń metagenomy atalǵan eńbektiń avtorlaryna jańa usynymdar ázir­leýge, sondaı-aq, dıe­ta men fýn­ksııalyq taǵam ónim­derin usynýǵa múmkindik jasa­dy. Avtorlar «Nár» atty sınbıotıkalyq jańa ónim oılap shyǵardy. Bul ónimniń ishek mıkrobıotyn baqylaýda ustaýǵa jáne kóptegen asqazan dertteriniń aldyn alýǵa yqpal etetinin aıta ketken jón. Emhana men aýrýhanalarda júrgizilgen zertteýler kezinde «Nárdiń» tıimdiligi anyq dáleldendi. Sonymen qatar qazaqstandyq júzimniń polıfenoly konsentratynyń negizinde jańa bir bıoónim alyndy. Sondaı-aq, adam jasyn ulǵaıtýǵa septigin tıgizetin taǵy basqa da dári-dármekter oılap tabyldy.  Avtorlardyń zertteý ná­tı­jesinde qol jetkizilgen teo­rııalyq jáne eksperımenttik máli­metter klınıkalyq jaǵ­daılarda iske asyryldy. Ádet­te egde jastaǵy adamda D dá­rý­meniniń jetispeýshiligi bo­lady, sondaı kezde onyń densaýlyǵyn jaqsartý úshin qandaı tásilder qoldanýǵa bolatyny anyqtaldy. Metabolızm sındromy bar adamdarda bolatyn revmatıkalyq emes mıoka­r­dıt fenomen – etıo­logııa, pa­to­­genez, terapııa, profılak­tıka joldary jan-jaqty kór­setildi. Qarııalar úshin meta­bo­­lızm sındromy boıynsha skrın­ıngtik baǵdarlama jasalyp, maquldandy, sol sekildi eg­de jastaǵylardy keshendi em­deý­diń jańa baǵdarlamasy ázir­lendi. Bul proseske olardyń sana­torııde tynyǵýy da qosy­lyp otyr. Tutastaı alǵanda, sapaly uzaq ómir sú­rýdiń jańa pa­ra­dıg­masy negizinde avtorlar ujymy jasap shyqqan ǵylymı-klınıkalyq baǵdar­lamany, eksperımenttik jáne klını­kalyq zertteýlerdi emdelýshi jan­dardyń úlken shoǵyry moıyn­daǵanyn aıtqanymyz abzal. Birneshe jyl boıǵy zert­teýlerge arqaý bolǵan at­qa­ryl­ǵan jumystar sıkliniń nátıjesi osy ǵylymı eńbektiń elimiz ben halqymyz úshin asa mańyzdylyǵyn kórsetip otyr. Bul jumystar sıklin oryn­daǵan otandyq ǵalymdar. Jetek­shisi – «QR Prezıdenti Is bas­qar­masynyń Medısınalyq orta­lyǵy» MM basshysy, bel­gili ǵalym, QR Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń kor­res­pondent-múshesi, medısına ǵy­lymdarynyń doktory, profes­sor V.Benberın, sonymen bir­ge avtorlar quramynda elimizge tany­mal professorlar, osy sala­da uzaq jyldardan beri qyz­met atqaryp kele jatqan medı­sına ǵylymdarynyń dok­torlary Á.A.Ahetov, A.Gý­lıaev, J.Jumadilov, A.Kósheǵulova, T.Nurǵojın, E.Sársebekov jáne G.Tanbaeva bar. Jalpy, joǵary ǵylymı jańalyqtaryn jáne ǵylymı-praktıkalyq mańyzdylyǵyn eskere kele, «Uzaq ómir súrýdi qamtamasyz etý­diń ǵylymı dáleldengen ádisteri» atty ǵylymı ju­mys­tar sıkli Qazaqstan Res­pýblıkasynyń 2017 jylǵy ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasy boıynsha Memlekettik syılyǵyn ıelenýge laıyqty dep bilemiz. 

Roza BEKTAEVA,  Qazaqstan Respýblıkasynyń bas gastroenterology, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor