– Shyńǵys Mámetuly, Qazaqstannan tys jerde laýazymdy qyzmet atqaratyn qandastarymyz kóp emes. Solardyń biri ózińiz. Qazqstanda týyp-ósip, Reseıde beldi qyzmetke órleýińiz qalaı órbidi? – Iá, men Qazaqstannyń týmasymyn. 1966 jyly Taldyqorǵan oblysy Aqsý aýdany Jansúgirov kentinde dúnıege kelgenmin. Ákem jýrnalıst bolyp jumys istegen, anam medısına mamany. Orta mektepti Úsharal qalasynda altyn medalmen bitirdim. Mektepten keıin Tom memlekettik ýnıversıtetiniń ekonomıka fakýltetine tústim. Stýdent kezimde eki jyl áskerı boryshymdy ótep kelip, oqýymdy qaıta jalǵastyrdym. Ýnıversıtetti úzdik bitirip, ózim oqyǵan fakýltet janyndaǵy Eńbek belsendiligin zertteý zerthanasynda jumys isteýge qaldym, ǵylymmen aınalysyp kandıdattyq dıssertasııa qorǵadym. 1991 jyly bank salasyna aýysyp, 12 jyl osy salada taban aýdarmaı eńbek ettim. Tom oblystyq dýmasynyń birneshe shaqyrylymdaǵy depýtaty boldym. Al oblys gýbernatory Sergeı Jvachkınniń komandasynda gýbernatordyń orynbasary qyzmetin atqaryp jatqanyma týra bes jyl toldy. Áleýmettik qorǵaý, bilim berý, sport pen dene shynyqtyrý syndy salalar meniń quzyrymda. – Basqa elde oqý, ýaqytsha turý bir basqa. Ornyǵyp qyzmet isteý, qyzmette órleý bir bólek ekeni túsinikti. Reseıde júrip osyndaı bıikke kóterilý qanshalyqty qıyn boldy? – Negizi, Tom oblysy Reseıdiń basqa óńirlerine uqsamaıtyn erekshe jer. Astanadaǵy Beıbitshilik pen kelisim saraıynan júzden astam kógershinniń beınesin kórdim, bul Qazaqstanda turatyn halyq sanyn kórsetedi eken. Tomdaǵy jaǵdaı da osyǵan uqsaıdy, kóp ulttyń ókilderi shoǵyrlanǵan jer. Tatar, ázerbaıjan, cheshen, qazaq, qyrǵyz, býrıat..., ásire ultshyldyqtan ada jer. Oǵan qosa, bilim berý ǵylym damyǵan oblys sanalady. Qazaqstannyń Ǵylym akademııasynyń alǵashqy prezıdenti Qanysh Sátpaev Tom tehnologııalyq ýnıversıtetin bitirgen. Osy oqý orny men Tom memlekettik ýnıversıteti álemdegi eń úzdik ýnıversıtetterdiń qataryna kiredi. Ony ne úshin aıtyp otyrmyn? Tom adamdardyń bilimi men zııalylyq deńgeıi aıtarlyqtaı joǵary óńir. Bilimińmen, eńbegińmen jetistikke jete alsań, ol ádil baǵalanady, ósýge múmkindik týady. Men kareramdy stýdenttik kezden bastap eshkimniń kómeginsiz ózim jasadym. – Jýyrda Astanada ótken quryltaıdan qandaı áser aldyńyz? – Birinshiden, tarıhy myńdaǵan jyldardan tamyr tartatyn quryltaı syndy ıgi dástúrdi qaıta jandandyryp, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń jetekshiligimen turaqty túrde ótkizilip kele jatqandyǵyna óte qýanyshtymyn. Sheteldegi qazaqtardyń barlyǵyn shaqyryp, bir mezgilde, bir jerde basyn qosý degenniń ózi keremet dástúr dep sanaımyn. Jıyn kezinde N.Nazarbaev aıtqandaı, Qazaqstanda turatyn qazaqtardyń sany 10 mıllıon shamasynda bolsa, shet memleketterdegi qazaqtardyń sany 5 mıllıonǵa jetedi eken. Reseı, Qytaı, Mońǵolııa, Túrkııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan elderindegi qandastarymyzdy aıtpaǵanda, alys Avstralııa, Italııa, Irlandııa syndy elderdegi qazaqtarmen júzdesip, máre-sáre bolyp qaldyq. Bir-birimizden qanshalyqty alysta, ártúrli salada júrsek te, bárimizdiń kókeıimizde Qazaqstan degen elimizdiń turatynyn, sol elimizdiń ósip-órkendeýin, aman bolýyn tilep júretinimizdi sezinýdiń ózi adamǵa qýanysh syılaıtyn sezim. Menińshe, quryltaı Qazaqstannyń qalaı damyp jatqanyn, qandaı tabystarǵa qol jetkizgenin álem elderine kórsetýge, dúnıe júzindegi qandastarymyzǵa kórsetýge múmkindik berdi. – Tom Qazaqstanǵa sonshalyqty qashyq jer emes. Eldegi ahýaldy bajaılap, qulaq túrip otyrasyz ba? – Árıne, eldegi jaǵdaıdy únemi estip-bilip otyramyz. Ekonomıst, basqarýshy salada tájirıbesi bar maman retindegi oıymdy aıtaıyn, Qazaqstan 25 jyl ishinde ekonomıka salasynda tańǵalarlyq jetistikterge jetti. Atalǵan saladaǵy jumystardyń barlyǵy baǵdarlamalyq negizde júıeli túrde júzege asyrylady. Bul tereń oılastyrylǵan, úlken sheberlikti qajet etetin jumys. Toqsanynshy jyldardyń basynda aýyl sharýashylyǵynyń qalaı quldyraǵanyn, avtokólik joldarynyń qalaı toz-tozy shyqqanyn kórdik. Ekonomıkanyń eń mańyzdy sektorlarynyń aıanyshty kúıge túskeni kúni búgingideı esimde. Al qazir jaǵdaı basqasha. Aýyldy damytý keshendi baǵdarlamasynyń arqasynda aýyldaǵy jáne qaladaǵy halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy aıtarlyqtaı jaqsardy. Avtokólik joldarynyń qalaı jóndelgenin óz kózimizben kórip júrmiz. Kókshetaýǵa baratyn jol, Balqash arqyly tartylǵan joldar qandaı tamasha! Jyl saıyn aýylǵa, ata-anama kelip turamyn. Ár kelgen saıyn eldiń jaǵdaıy jaqsara túskenin baıqaımyn. Qazaqstan jyl saıyn damyp, kúsheıip, ustanymymen álemniń kóptegen elderi sanasatyn qýatty memleketke aınalyp keledi. Osynyń barlyǵyn kórip, qýanyp júremiz. Quryltaıda Prezıdent N.Nazarbaev óz taǵdyryn Qazaqstanmen baılanystyrǵysy keletin jandarǵa elimizdiń esigi aıqara ashyq ekenin birneshe márte qaıtalap aıtty. Jalpy, kez kelgen memleket úshin eń basty kapıtal – adamı kapıtal. Eldiń jańǵyrýy, órleýi, birinshi kezekte, ulttyń, azamattardyń jańǵyrýyna, damýyna baılanysty. Qazaqstanda osydan onshaqty jyl buryn 200 myń sábı dúnıege kelse, qazir jyl saıyn 400 myńnan astam sábı ómirge keledi eken. Bul materıaldyq yntylandyrýdyń arqasynda qol jetkizilgen kórsetkish. Meniń bilýimshe, jańa týǵan sábılerge bir rettik, bir jylǵa deıin beriletin jáne basqa da beriletin járdemaqylar bar eken. N.Nazarbaev Úkimetke shetelden keletin qazaqtar úshin «jasyl dáliz» ashý týraly da tapsyrma berdi. Bul neni bildiredi? Bul, birinshiden, memlekettiń halyq sanyn kóbeıtýge múddeli bolyp otyrǵanyn bildiredi. Ekinshiden, Qazaqstan otbasymen, áýletimen kóship kelgisi keletin qandastarymyzdy áleýmettik jaǵynan qoldaýǵa, olardyń osynda urpaq súıip, ornyǵyp, qoǵamnyń bir bólshegine aınalýyna jaǵdaı jasaýǵa múddeli ekenin kórsetedi. – Tomdaǵy oqý oryndarynda bilim alatyn qazaqstandyq stýdentter kóp. Ol jaqtaǵy ýnıversıettterdiń nesimen tartymdy, qandaı artyqshylyqtary bar? – 1980-90 jyldary Tom ýnıversıtetterinde bilim alatyn árbir ekinshi stýdent qazaqstandyq bolatyn. Bakalavr nemese magıstrlik bilim alýdyń artyqshylyqtary kóp. Birinshiden, qurylǵannan bergi ondaǵan jyldardyń ishinde myqty bilim berý bazasy qalyptasqan. Taǵy bir aıta keterligi, Qazaqstan ekonomıkasynyń negizgi salalaryna jaqyn mamandyqtar óte sapaly oqytylady. Máselen, bizdiń ýnıversıtetterde munaı-gaz, mashına jasaý, hımııa, jeńil ónerkásip salalaryna qatysty bazalyq bilim alǵan balalar óndiriste joǵary baǵalanady. Men oqý bitirip jatqan jerlesterime «Reseıde bir-eki jyl jumys isteńder. Sodan keıin jıǵan bilimderińmen men tájirıbelerińmen barsańdar, elde senderdi iri kompanııalar qol-aıaqtaryńdy jerge tıgizbeı alyp ketedi», deımin. Qalaı bolǵanda da, Tomdaǵy joǵary oqý oryndarynyń bilim berý sapasy óte joǵary. Qazaqstandaǵy Nazarbaev Ýnıversıttetinde de myqty bilim berý bazasy qalyptasqanyn atap ótkim keledi. Nazarbaev Ýnıversıtetin bitirgen túlekter de qazir joǵary baǵalanady. – Ol jaqtaǵy qazaqtardyń hal-ahýaly qalaı? – Qazaqtardyń hal-ahýly jaqsy dep aıta alamyn. Jalpy, oblys boıynsha sany jaǵynan orystardan keıingi eń kóp ult tatar dıasporasy – 100 myńnan asady. Ázerbaıjandardyń sany 70 myńǵa jýyqtaıdy. Ýkraın, nemis, belorýs ultynyń ókilderi de kóp. Qazaqtar oblystaǵy sany az ulttardyń sanatynda, bas-aıaǵy eki myńnyń shamasynda ǵana. Bizdiń dıaspora tatý, bir-birimen baılanystary jaqsy. «Birlik» atty ulttyq keńesi bar. Úlken merekelerde júzdesip, qazaqy salt-dástúrlermen atap ótemiz. Ondaı jıyndarǵa meni jıi shaqyrady. – Elbasy N.Nazarbaev shettegi qandastarymyzǵa elimizdiń esigi aıqara ashyq ekenin aıtty. Bolashaqta elge oralǵyńyz kelmeı me? – Elge jıi kelip turamyn. Jýyrda ǵana Almatyda Tımýr Segizbaevtyń júldesine fýtboldan jarys ótti, Tomnan 16 adam bolyp kelip qatystyq. Almatyda turatyn anam, ápkem, qaryndasyma jıi baramyn. Prezıdent komandasynyń jasap jatqan jumysy unaıdy. Elimizdiń betke alǵan baǵytyna, damý barysyna kóńilim tolady. Árıne, Qazaqstanǵa oralý týraly oı únemi kókeıimde turady. – Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Arnur ASQAR,
Sýretti túsirgen Erlan OMAROV, «Egemen Qazaqstan»