«Dombyra meni Túrkııaǵa máshhúr etti»

–  Qazaqtyń ulttyq as­pa­byna degen qushtarlyq qa­shan paıda boldy? Dom­byra tartýdy qaıdan úıren­dińiz?

– Jalpy, mýzykaǵa degen qy­­zy­ǵýshylyǵym bala ke­zi­­mnen bastaldy. Túriktiń bagla­ma degen aspabyn úırený úshin mý­zyka mektebine bardym. Mek­tep­ten úıge kelsem, ájem «dom­­byra tartyp bershi, ba­lam» dep suraıtyn. Ol kezde dom­­byranyń ne ekeninen beıha­barmyn. Ata-babalarymyz Rý­my­­nııadan Túrkııaǵa qonys aý­darǵan tatarlar eken(Arǵy te­gimiz Qyrymnyń kóshpeli qyp­shaqtary).

Lıseıde oqyp júrge­nim­de túrki dúnıesi mýzy­ka­la­ryn zertteıtin folklor­lyq an­sam­blge qatys­tym. Mus­tafa Buıyr­ǵan esim­di túr­kııa­lyq qazaq domby­ra­shy­sy­­men osy ansam­blde tanystym. Beımálim as­pap­qa qyzyǵýshylyqpen qarap, Mus­tafadan atyn sura­ǵanymda, «qazaqtyń ha­lyq aspaby – dombyra» dedi. «Ájemniń aıta beretin dom­by­rasy osy eken-aý», dep úı­renýge bel býdym. Onyń qyr-syryn meńgergen saıyn ózine baýraı tústi, qys­qasy,  ajyramas serigime aınaldy.

– Dombyrany áýesqoı­lyq­­­pen úı­rený bar da, ony ká­­sibı turǵydan shyń­daý bar ǵoı. Kásibı jaǵy­nan je­ti­lýińiz qalaı qalyp­tas­ty?

– 2000 jyly Ystanbuldaǵy «Qazaq mádenıeti» qoǵamyna Qurmanǵazy atyndaǵy mem­le­kettik halyq aspaptary orkes­triniń ónerpazy Dáýren Álim-b­aı keldi. Men ol kisiden Túr­kııadan attanyp ketkeninshe bir eli ajyramadym desem de bolady. Dáýren aǵam meniń yqy­lasymdy ańǵaryp, jón-joba kórsetip, dombyranyń qyr-syryn meńgerýge baýlydy. Dáýren ustazymnan biraz kúı úırendim. Dombyraǵa de­gen sheksiz súıispenshilik meni Qazaqstanda bilim alýǵa jeteledi. Sóıtip, Túrkis­tan­daǵy Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq Qa­zaq-túrik ýnıversıtetiniń mýzy­kalyq bilim bólimine oqý­ǵa tústim. Halyq ártisi Qajybek Bekbosyn, dombyradan sabaq bergen Imanáli Saımanov sııaq­ty ustazdaryma alǵysym sheksiz. Túrkistanda qazaqtyń dástúri men tiline ábden qanyqtym. Al dombyra tek shertýmen boıǵa sińetin aspap emes, onyń qadir-qasıetin túsiný úshin qazaqtyń tilin, salt-dástúrin jaqsy bilip, qazaq sııaqty ómir súrý qajet.

– Túrkııada sońǵy kezde kóp­shiliktiń dombyraǵa qy­zy­ǵýshylyǵy jaqsy deıdi. Muny túrikterdiń  túpki tegi­ne, tól mádenıetine degen ań­sa­­ry dep baǵalaýǵa bola ma? Qa­laı oılaısyz?

– 2008 jyly Túrkııada «Qa­­zaq mádenıeti» qoǵamynyń ja­nynan dombyra kýrsyn ashyp, bir jyl sabaq berdim. Tele­arnalarda dombyra sazyna oraı ha­barlar júrgizemin. Rasynda da, sońǵy kezde Túr­kııa­da dom­by­raǵa degen qyzy­ǵý­shylyq artyp keledi.

2014 jyly Túrkııadaǵy «Aq par­tııa» saıası uıymy no­­­­ǵaı án­shi­si Ar­sy­lanbek Sul­­­tan­be­kovtiń «Dom­by­ra» ánin óz­de­rine án­uran etip al­­ǵantyn. Par­tııanyń saı­laýaldy beınerolıkterinde dom­byra sazy, kúmbirlegen kúı olardy rýhtandyryp, jiger­lendire tústi. Sol saılaý kezinde dombyra qazirgi pre­zı­dentimiz Redjep Taıyp Er­doǵan myrzanyń da eń súıikti mýzykalyq aspaby ári janyna jaqyn dúnıeleriniń biri boldy. Osy sátten bastap dombyra búkil túrki azamattarynyń baǵalaıtyn, qasterleıtin aspaptarynyń biri boldy desek qatelespeımiz.

– Dombyra bılikke um­tyl­­ǵan partııanyń  nası­hat qu­ra­lyna aınalsa, aspaptyń da halyq arasynda keńinen ta­ra­­lýyna yqpal etkendigi de sóz­siz ǵoı...

– Ystanbulda dombyra dá­ris­­terine qatysýshylar sa­ny barǵan saıyn artyp ke­le­di. Tanymal ánshi Ýǵyr Yshy­­laqtyń osydan eki jyl bu­ryn shyqqan jańa albomyna dom­byraǵa laıyqtalǵan eki ánimiz endi. Ataqty kınoger, «Kókjaldar» serıalynyń mýzykasyn jazǵan kompozıtor Gókhan Kyrdardyń jańa kıno-serıalynda qazaqtyń kúıleri oryndalady. Onyń ta­ǵy bir al­bomynda birneshe shyǵarmada dombyrany qos­tyq. Sondaı-aq, tanymal kom­pozıtor Ýǵyr Arslannyń 2015 jyly shyqqan án albo­mynda da dombyrany qosa oty­ryp­ erekshe bir saz týdyryp, jańa­sha bir stılde mýzy­kany jańǵyrtý baıqaldy. Bul albomdar kóp danamen Tú­rik eline keńinen tarap ket­ti. Qazaqtyń kıeli qara domby­rasyn tanytýda, nasıhattaý­da osylaısha eńbek etip jat­qan jaıymyz bar. Alla buıyrt­sa, dombyra budan bylaı kúlli túrki halyqtaryna ortaq aspap bolaryna senemin. Sebebi dombyra sazynda kúlli túrki balasyn rýhtandyratyn, birik­tiretin erekshe bir tylsym kúsh bar.

–  Qazaqstandyq áriptes­te­­ri­­ńizben baılanysyńyz qalaı?

– Árıne, baılanysymyz jaq­­sy. Dáýren Álimbaı, Maq­sat Muhametjan, Aıgúl Úlken­baeva, t.b. ónerpazdarmen ty­ǵyz baı­lanystamyz. Maqsat Mu­hametjan Qyzylorda fı­lar­­­­mo­nııasynyń orkes­trin­de qyz­met etedi. Myqty dom­by­rashy. Qurmanǵazy atyn­daǵy Qazaq ulttyq konser­vatorııasynyń professory Aıgúl Úlkenbaeva hanym da meniń ónerimniń óris­teýine sansyz kóp eńbek sińirdi. Ar­daqty ustazym («Kúı-Ana» dep dáripteımiz ol kisini). О́z ba­sym osyndaı ǵajap tulǵa­larmen tanys bolǵanyma, olar­dan sabaq alǵanyma qýa­na­myn. Bıyl 21 naýryzda Al­maty­daǵy T.Júrgenov atyn­daǵy Qazaq ulttyq óner aka­demııasynyń shaqyrtýymen pro­fessor Qaıyrǵazy Tóleniń basqarýyndaǵy «Alataý» an­sam­blimen birge konsertterge qatystyq.

– Jetistikterińizge toqta­lyp ótseńiz...

2008 jyldan bastap «Qazaq mádenıeti» qoǵamynda domby­ra úıirmeleri turaqty ju­mys isteıdi. Kóp jastar osy úıirmeniń arqasynda dom­by­ranyń qyr-syryn birshama tanyp bildi. Shákirtter daıarla­dym. Solardyń ishinde eń ta­lant­ty degen úsh shákirtimdi erekshe aıtýǵa bolady. Olar dom­byrany kásibı deńgeıde meń­gerdi. Dombyra úırený ádis­temesin daıyndadym. Meniń 20 jylda jetken eń úlken jetis­tigim osy. Kásibı turǵyda dom­­­­­byra úırenýshilerge ar­nal­­­­ǵan ádistemelik eńbek. Bul eń­­bek saraptamalyq ko­mıs­sııa tarapy­nan jaqsy baǵa­syn aldy. Buıyrsa, Bilim mınıstr­liginiń bekitýimen baspadan shy­ǵa­dy dep úmittenemin.

Konsertterge, keshterge jıi shaqyryp turady. Domby­ramdy qolǵa alyp, je­ti­p bara­myn. Qazaqtyń qa­ra dombyrasy meni Túr­kııa­­ǵa máshhúr etti. О́nerdiń qudi­retimen eki eldiń ara­synda dostyqtyń dánekeri bol­ǵanyma ózimdi baqytty sanaımyn.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Átirgúl TÁShIM, jýrnalıst