Básekege qabilettilik – kásibıliktiń shyńyna umtylý

Qoǵamnyń basty qundylyǵyn adamı kapıtal dep, ony strategııalyq mindet retinde tanyǵan qazaqstandyq damý joly basqalarǵa kópten úlgi, al taıaýda el Prezıdenti jarııalaǵan «Bolashaqqa baǵdar – rýhanı jańǵyrý» maqalasyn óz basym ultqa úndeý retinde qabyldadym. 

Kez kelgen deńgeıdegi progressıvti damý sananyń sapaly ózgerisinen bastalatyny aqıqat. Maqalanyń 1-bóliminiń «HHI ǵasyrdaǵy ulttyq sana týraly» dep atalýy jańǵyrý úrdisin kózdegen, bolashaqqa maqsatty betalysty bildiredi. Olaı bolsa, nege maqalada «qoǵamdyq sana» emes, «ulttyq sana» uǵymy qoldanylǵan degen saýal týyndaýy zańdylyq. Onyń sebebin Prezıdent N.Nazarbaevtyń Qazaqstan Respýblıkasynyń negizgi qozǵaýshy kúshi retindegi ultqa basymdyq berýi dep tanýymyz kerek. Ol, birinshiden, qazaq halqynyń perzenti retinde ult sanasynyń oıanýyn ańsaǵan izgi nıet bolsa, ekinshiden, kópultty memleketimizdiń irgesi sógilmeı, onyń boıyndaǵy zor áleýetti ozyq damý jolyna jumsaý úrdisinde kóshbasshylyq tizginin ýysynda ustap, jarqyn bolashaqqa bastar flagman bolýyn kóksegeni. 

Eger ár qazaqstandyq osy bólimde usynylǵan alty baǵytty tutasymen túısinip, jańa qoǵamda tabysty ómir súrý kilti dep qabyldasa, onda jeke sananyń transformasııalaný nátıjesi retinde qoǵamdyq sana jańǵyrady. Evolıýsııalyq damýdyń osy zańdylyǵyn túısingen adam tabıǵattaǵy sekildi, qoǵamda da barlyǵy ózara sabaqtas, bir-birimen tyǵyz baılanys­ty ekenin tereń sezinip, anyq biletin bolady. Mysaly, Elbasynyń teńeýimen aıtsaq, birtutas organızm sekildi: zalaldanǵan bir múshe aǵzanyń qalypty jaǵdaıyn ózgertip, úılesimdi qyzmetine nuqsan keltirmeı me? Mundaı bilim oı eleginen ótip, tujyrymdalǵan aqı bilim bolyp tabylady jáne onyń nyǵmeti ólsheýsiz sheksiz: onymen qarýlanǵan jan esh ýaqytta adas­paıdy ári tek progressıvti damý jolynda bolady; qııanattan aýlaq bolyp, aınalasyna jaqsylyq syılaýǵa daıar turady. 

Ulttyq sanany jańǵyrtýǵa baǵdarlanǵan maqalanyń birinshi bóliminde berilgen «básekege qabilettilik» degenimiz – joǵary kásibılik degendi bildiredi. Eresek adam úshin básekelik qabilet birinshi orynda jaqsy maman bolýdy kózdeıdi. Kásibıliktiń shyńyna umtylý – ózi ómir súrip otyrǵan orta qajettiligine laıyq, óz isiniń sheberi bolýǵa talpynyspen sıpattalady. Bul óz kezeginde tulǵa bolmysyndaǵy jarys tetigin iske qosady (oǵan adam jaratylysynyń uryqtaný kezeńindegi báseke mysal bola alady). Jarystyń qandaı da bir damý úrdisindegi mańyzy zor. Ol boıkúıezdikke jol bermeıdi; jalqaýlyqtan aryltady; jınaqylyq pen sergektikke tárbıeleıdi; josparlaý men eseptilikti úıretedi. Sondyqtan, qoǵamdyq ómirge reıtıng qyzmeti dendep enip, onyń sapasy barynsha jaqsara túsýi shart. Reıtıng shyn máninde, tolyqqandy qyzmet etýi úshin yntalandyrý tásilin ornyqtyrý qajet. «Árkimge – qabiletine qaraı» támsili nátıjege baǵdarlanǵanda ǵana eńbek ónimdiligi artady. Átteń-aıy sol, bizdiń qoǵamda áli kóp nárseniń ólshemi jasalmaǵan, ıaǵnı ólsheý quraldary aıqyn emes; ólsheýge kelmeıtin jaǵdaılar barshylyq. Bul – azamattardy bosańsytyp, bireýdiń tasasynda «tirshilik» etýdi týdyrady. Sondyqtan, árbir qazaqstandyqtyń jaýapkershiligin arttyrý – joǵary sanalylyqqa jeteleıtin basty shart bolýy tıis. О́z isińe jaýapkershilikpen qaraý – óz ómirińe jaýapkershilikpen qaraýdy qalyptastyrady. Mundaı qaǵıdamen qarýlanǵan adam qandaı da bir sátsizdikteri úshin ózgeni kinálamaıdy; qateni ózinen izdep, ony túzetýge talpynady; oqıǵadan sabaq alady. Al qol jetkizgen tabystary úshin razylyq sezimi ulǵaıyp, marqaıady; ózine senimi artady; aınalasyna meıirli, jumsaq minez ıesine aınalady. Qoǵam osyndaı shýaqty jandarmen nurlanady. Demek, «sananyń transformasııalanýy» nemese «jannyń alhımııasy» degen uǵymdar eshbir mıstıka emes, júzege asyrýǵa ábden bolatyny kámil múmkindikter ekeni talassyz.

«Bolashaqqa baǵdar – rýhanı jańǵyrý» maqalasynyń ekinshi bóliminde Prezıdent N.Nazarbaev qoǵamdyq sanany jańǵyrtý sheńberinde atqarylýy tıis jobalardy jurtshylyq nazaryna usyndy. Olardyń negizgileriniń qatarynda qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý jobasy ataldy. Bul – sala mamandary tarapynan muqııat daıyndyq pen belgili bir merzimdi, al qalyń buqara tarapynan usynylǵan jobany durys qabyldaý nıetin talap etetin óte názik, ári aýqymdy shara. Aǵa urpaq ókilderiniń qalyptasqan áreketten jańa daǵdyǵa beıimdelýi ońaı emes. Oǵan atqarylýy tıis qyrýar sharýaǵa jumsalatyn qomaqty qarajatty qosyńyz... «Úsh kúndigin oılamaǵan áıelden bez, úsh jyldyǵyn oılamaǵan erkekten bez» degen dana halqymyzdyń kóregen támsiline súıensek, ulttyń erteńi úshin búgin qam jeý – qazirgi bılikke syn. Jahandaný dáýirinde ulttyq sanany saqtap qalýdyń birden-bir sharty retinde atalǵan ulttyq kod – qazaqy sana der edim. 

Jýyrda teledıdarda «Ulttyq arna» arqyly taratylǵan «Aıtýǵa ońaı» habarynda, latyn álipbıine kóshýge táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda-aq usynys jasaǵan zerdeli ǵalym, professor M.Myrzahmetov, latyn álipbıine kóshý tildik qalybymyzdy (artıkýlıasııa) retteýge yqpal etetinin alǵa tartty. Osy turǵydan qarastyrǵanda, latyn álipbıine kóshý elikteý de emes, moda da emes, tipti túrki álemine qaraı tartylý múmkindigi de emes ekendigin bajaılaımyz. Ol – synaptaı syrǵyǵan (taǵy da Elbasynyń teńeýi) dáýir tynysynda ulttyǵymyzdy saqtap qa­lý­dyń bir parasy, ıaǵnı qazaq halqynyń ult­tyq kodyn saqtaýdyń birden-bir sharty. 

«Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasyn júzege asyrýda eki túıindi máseleni qaperde ustaǵan jón. Onyń alǵashqysy – tarıh, saıasattaný, áleýmettaný, fılosofııa, psıhologııa, mádenıettaný, fılologııa syndy gýmanıtarlyq ǵylym salalary arqyly bilim berý barysynda pánaralyq baılanystardy barynsha ornyqtyrý qaǵıdasyn saqtaýdy qadaǵalaýymyz shart. Máselen, bir kezderi ár ǵylymnyń pánin ajyrata qarastyrý tetigi beleń alǵan bolsa, qazirgi jáne aldaǵy ýaqyttarda kerisinshe, jappaı ıntegrasııalaý bet­alysy qarqyndy damýda. Sondyqtan, ózgermeli qoǵamda erkin ómir súrýge beıim, ıkemdi de tabysty adam qalyptastyrý maqsatynda, tolyqqandy bilim berýdi kópsalaly (ámbebap) ǵylym arqyly sheshý mańyzdy. Bul qaǵıdany, ásirese, álemdegi aldyńǵy qatarly 100 oqýlyqty aýdarý barysynda ustanýymyz qajet.   Ekinshi másele – Prezıdenttiń «gýmanı­tar­lyq kafedralardy qaıta qalpyna kelti­rý» mindeti aıasynda týyndaıdy. Sońǵy on jyldan astam ýaqyt ishinde elimiz­diń joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim berý Bolon úrdisine saı, kredıttik tehnolo­gııaǵa negizdele iske asyrylýda. Onyń mańyzdy ólshemderiniń biri – «akademııalyq derbestik» qaǵıdasy sheńberinde oqý ornynyń baǵyty, mamandar áleýeti, aımaqtyq erekshelikter jáne t.b. baılanysty tańdaý pánderine basymdyq berilýi. Máselen, elektıvti kýrstar bakalavrıatýrada 75, magıstratýrada 85, doktorantýrada 95 paıyzǵa deıin  endiriledi. JOO kásiptik standarttardyń negizinde bilim baǵdarlamalaryn  derbes daıarlaıdy. Modýldyq ıntegrasııa barysynda sanasy sergek, oıy ushqyr, dúnıetanymy keń, ultjandy ári kópmádenıetti, tolerantty tulǵanyń qalyptasýyna yqpal etetin gýmanıtarlyq pánderdiń mejesin saqtaý asa mańyzdy. Básekelik qabileti joǵary maman – eń birinshi orynda nıeti taza, júregi meıirimdi, nurly aqyl ıesi. 

HHI ǵasyr – jahandyq jańalyqtarmen qatar, bilimniń dáýirleý ǵasyry. Maqa­la­da bul teorııa «Bilimniń saltanat qurýy» degen mindetpen belgilengen. Bul týra­ly Prezıdent N.Nazarbaev «Qazaqstan­dyq­tardyń ál-aýqatyn arttyrýdyń birden-bir joly bilimdilikke umtylys bolýy kerek» dep atap kórsetti. «О́mir boıy bilim alýǵa» negizdelgen qazirgi qazaqstandyq bilim júıesi ult bolashaǵynyń irgetasyn qalaıtyn qýatty resýrs bolýymen qatar,  qoǵamdy áleýmettik jańǵyrtý áleýeti de. Sondyqtan, aqparatqa toly zaman men údemeli damý jolyndaǵy qazirgi qoǵam baǵyty akademııalyq pánderdiń mazmunyn tolyqtyrýdy qajet etedi. Olardyń negizine zamanaýı áleýmettik-qoǵamdyq normalarmen qatar, jańa dáýirge saı ınnovasııalar­dy, ásirese, adam qudirettiligin pash etip, rýhanı jetilý joldaryn silteıtin bilim­derdi qalaý lázim. Tıisinshe oqý baǵdarla­malary men ádebıetterin jańalaý, barlyq deńgeıdegi biliktilikti jetildirý jumys­tarynyń mazmunyna tulǵany damytý-tár­bıeleý ınnovasııalaryn endirý jáne ony meńgerýdi muǵalim biliktiliginiń ólshemi retinde baǵalaý – jańa dáýir talaby. 

Psıhologııa adam týraly pánderdiń ishinde ortalyq mánge ıe ǵylym salasy. Basqa pánder «adam – qoǵam – orta» qatynasyna negizdelse, psıhologııalyq bilimder psıhıkany damytýmen qatar, adamnyń jan dúnıesine, rýhty baıytýǵa baǵyttalady. Demek ol – adam bolmysyn qalyptastyratyn pán. Adamı bolmys sana arqyly damıdy. Buqaralyq sanany jańa sapaǵa kóterý úshin sol qoǵamda ómir súrip otyrǵan árbir adamnyń sanasyn oıatyp, sezimtaldyǵy men jaýapkershiligin damytý kerek. Joǵary sanalylyqqa qol jetkizý tanymdyq elgezektik, oı órisi men kóńil kókjıeginiń keńeıýi jáne bolmysty názik seziný men ıntıýıtıvtik turǵyda qabyldaýdy qajetsinedi. Adam tirshiliktiń san alýan nyǵmetteriniń qaınar kózi naq ózi ekendigin sezingende sanada tyń ózgerister men sapalyq silkinister paıda bolady. Osylaısha oıaný qundylyqtar basymdyǵyna jańasha qarap, ómir súrý tetikterin qalaýynsha basqarýǵa jáne retteýge múmkindik beredi. Sana sergektigi jeke adam bolmysynyń oń ózgerisin qamtamasyz ete otyryp, aınalasyna da aıtarlyqtaı jaǵymdy yqpal etedi. Kún shýaǵymen tirshilik ataýlyny nurǵa bóleıtini sekildi, rýhy erkin kemel adamnyń kókirek kózi kópke sáýle shashyp, qarańǵyny jaryq etedi. Mine, osy sátten bastap sananyń jańǵyrý úrdisi beleń alady. Toqtaýsyz, qajyrly eńbek pen taza nıettiń arqasynda oıanǵan sana – sáýleli! 

Biz ómir súrip otyrǵan ýaqyt – jańa ǵasyr, jahandaný ǵasyry. Oǵan tán erek­shelik – barsha kedergiler men aıyrma­shy­lyqtardyń joıylyp, birigýlerdiń nátıjesi birtekti mádenıetke ákeletini. Osy rette ulttyq qundylyqtardy ıgerý – ár adam balasynyń óz ultynyń áleý­mettik-etnostyq mánin túsinýi, ult­aralyq qatynastarda qandaı jaǵdaıǵa ıe eken­digin, jalpy, adamzat damýynda qan­daı úlesi baryn uǵynýy, ári ózge halyq­tarmen birdeı erkindikte ómir súrýin jete túsinýi bolyp tabylady. Ult­tyq qundylyqtardyń bir bóligi – rýha­nı-mádenı shyǵarmalar, ulttyq rýhanı muralar. Ondaı shyǵarmalarda ult­tyq sananyń jetilýine erekshe áser etetin kóńil kúı, oqıǵalar beınelenedi. Máde­nıet­tiń belgili qaıratkerleri óz halqy­nyń tarıhyna úńile otyryp, rýhanı máni zor shyǵarmalardy dúnıege ákeldi. Sol tarıhı kórkem shyǵarmalar óz hal­qynyń tarıhı prosesterdegi orny men ró­lin anyqtaıdy, sóıte otyryp, halyq shy­ǵarmashylyǵyna kóńil aýdarý arqy­ly ulttyq sanany qalyptastyrý maq­satyn alǵa qoıady. Demek, Prezıdent N.Nazarbaev­­tyń maqala arqyly usynyp otyr­­ǵan jo­balarynyń qaı-qaısysy bolsyn, sa­paly damýdy kóksegen, strate­gııa­lyq ma­ńyzy joǵary ári jalpyhalyqtyq sıpatqa ıe patrıottyq baǵdar bolýymen qundy. 

Mahabbat Ospanbaeva,  

psıhologııa ǵylymdarynyń  kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor