Almaty – Talǵar jolynda ilbip kelemiz. Keptelis. Qarsy baǵyt bos. Ara-tura bir kólik ótedi. Bul – alda bir jaǵdaı boldy degen sóz. Eki baǵyt ta – biz bergi, olar arǵy jaqta – bir shyrǵalańnyń saldarynan toqtap turǵanymyz anyq. Artqy jaqta qalǵan júrgizýshilerdiń shydamsyzdaýlary endi qarsy baǵytty toltyra bastady. Oń jaq qaptalymyz siresip tur. Sóıtip, eki jolaqty joldyń qos baǵytynda tórt, keı jerlerde bes qatar tizbek paıda boldy. Kóp ótpeı jaıaý júrginshiler qaptady. Olarǵa jeńil, túsedi de júre beredi. Al, kólik júrgizýshileri olaı ete almaıdy. Qansha ýaqyt bolsa da osylaı kidirýge májbúr. Kenet áldekim kóligin jol shetine shyǵaryp, esigin qulyptady da, júgire jóneldi...
Ádette qalyń keptelistiń ózinde assa bir saǵat júretin 20 shaqyrymdyq joldy 3 saǵattan asa júrip, úıge jettik-aý. Jol-jónekeı kózimizdiń jetkeni, Qyzyl qaırat aýylynda, úlken joldyń boıynda ornalasqan balabaqshanyń aınalasyndaǵy shubyrǵan halyq, qaptaǵan kólik – órt sóndirýshiler, jedel járdem qyzmeti, polısııa... Balabaqshanyń aýmaǵyn lentamen tartyp tastapty. Tusymyzda uıaly telefonymen bar jaǵdaıdy túsirip turǵan 15-16-daǵy oqýshydan ne bolǵanyn suradyq. Jaýaby súıinshi suraǵandaı sergek estildi: – Myna jerge bomba qoıylǵan!
Bir qyzyqtyń bolaryn kútken nemese degbiri qashqan adamnyń daýsy osylaı shyǵatyn. Almatydaǵy bir ózi birneshe adamdy jaıratyp salǵan qylmysker jaıly áıgili oqıǵanyń dúmpýi áli basyla qoımaǵan, tiksinip qaldyq. «Bomba qoıylǵan» degen sóz – tóbeńnen jaı túskendeı áser eteri túsinikti, biraq bizdi tiksindirgen ol emes bolatyn. Á degende álemniń ár túkpirinde kún qurǵatpaı bolyp jatatyn terrorlyq jarylystar bizge de jetken be degenge uqsas bir kep sanaǵa uıalaıdy eken. Onyń ústine, basqa emes, balabaqsha. Ádette balalardyń jyp-jyly uıasyndaı, eń alańsyz, eń qaýipsiz seziletin úıdi jaý shapqandaı, áne-mine kúli kókke ushardaı, qorqynyshty lep esedi. Balabaqsha sonshalyq qorǵansyz, sonshama aıanyshty kúıge túsipti. «Bomba qoıylǵan» degen sup-sýyq sózden keıin bazary tarqap, quty qashqan keıipte, úrpıip qalypty.
Keıin bildik, bul shyrǵalań túste bastalypty. Áldekim Talǵar aýdany, Qyzyl qaırat aýylyndaǵy balabaqshaǵa bomba qoıylǵany týraly qońyraý shalǵan. Aýylda úsh balabaqsha bar, qaısysy ekenin de naqty aıtpaǵan. Jedel áreket etý toby men qutqarýshylarǵa bir sátte úsh túrli baǵytta jumys isteýge týra kelgen. Arada tórt saǵat ótkende baryp, qońyraýdyń jalǵan ekeni belgili bolǵan. Úreımen, kúdikpen, sapyrylyspen ótken tórt saǵat – syrttaı qaraǵanda qysqa ǵana ýaqyt bolǵanmen, sonyń tikeleı kýágerleri men basy-qasynda júrgender úshin ustaranyń júzinde ótken bitip bolmas azap qoı. Mundaıda ýaqyt toqtap qalǵandaı bolady. Burynyraqta suhbattas bolǵan órt sóndirýshi ómiri qyl ústinde júretin áriptesteriniń áıelderine arnalǵan bir sóz bar dep edi: «Sen ony jumysyna barynsha qurmettep shyǵaryp sal. Sońǵy ret kórip turýyń múmkin». О́rt sóndirýshiniń ózi mundaı bolǵanda, jarylǵysh zatty anyqtaıtyn saperlerdiń taǵdyryn oılaý múlde qorqynyshty. Tórt saǵat ishinde olar ne oılady eken... Biz ádette «osynsha adam evakýasııalandy, qaýipsiz jerge kóshirildi» dep aqparat retinde ońaı aıta salamyz. Biz saıtymyzǵa reıtıng jınaý úshin jantalasa jazyp jatqanda, ishtegilerdiń qansha shashy aǵardy eken... Jol ortaǵa kóligin tastaı júgirgen álgi jigittiń qandaı sharýasy boldy eken...
Búkil eldi dúrliktirgen bul oqıǵanyń sebebi – bolmashy bas arazdyǵy kórinedi. Alǵashynda túk bolmaǵandaı, balalardy qaýipsiz jerge kóshirýge kómektesip júrgen Gesimdi áıel, tipti, telearnalardyń birine suhbat beripti. Balabaqshamen japsarlas turatyn kórshi ǵımarattyń ıesimen áldenege kelispeı qalǵan, sodan kek alýǵa bekingen kelinshek arada eki saǵat óter-ótpeste qylmysynyń áshkere bolatynyn oılady deımisiz. Sóıtse, qazir tehnıka ábden damyǵan, jalǵan qońyraý shalýshyny anyqtaý anaý aıtqandaı qıyn sharýa emes eken. Osy ýaqytqa deıin bolǵan jaǵdaılardy jalpylama sholyp shyqqanda kózimizdiń jetkeni – sonyń birde-biri ashylmaı qalmapty. Tipti bul tarapta asa qıyndyq ta týmaıtyn sekildi. Qońyraý shalýshynyń ıesin anyqtaýǵa ketken eń uzaq ýaqyt – bir jumys aýysymynan aspapty. Ana bir jyly Qyzylordada jatyp alyp, Almatynyń metrosyn «bombalaǵan» ázilqoı da qońyraýynan keıin kóp ótpeı úıine qyzyl jaǵalylardyń kirip keletinin boljap ta úlgermegen. Sirá, qylmyskerdi Almatydan izdeıdi dep oılaǵan bolsa kerek.
Osydan biraz buryn áldebir qylmysqa qatysy bolyp (keıin kinásizdigi anyqtalyp, aqtalyp shyqty), tergeýge túskende, tártip saqshylary uıaly telefonyndaǵy sońǵy áńgimelerdiń jazbasha nusqasyn aldyna tartqanyn aıtyp, «bularǵa bizdiń ár basqan qadamymyzdy anyqtaý túk emes eken ǵoı», dep túńilip shyǵyp edi. Oǵan deıin estip júrsek te, asa mán bermegen kep eken, álginiń áńgimesinen keıin ǵana, shyndap oılana bastadyq. Qazaq «keregede de qulaq bar» deýshi me edi? Al, biz, spýtnık dáýirinde, qaptaǵan tehnıkanyń ortasynda otyryp, iz kesýshilerden qýlyq asyrǵymyz keledi. Aldyńdaǵy kompıýter ekranynyń, úıińdegi televızordyń da kózi bar deıdi derekter. Al, biz sol kóz ben qulaqtyń negizgi quraly sanalatyn uıaly telefondy ustap otyryp, qylmys jasaımyz.
Kúshtini jyǵatyn basqa kúshtiniń áıteýir bir shyǵatyny sekildi, tehnıkadan asatyn ózge bir tehnıkanyń oılap tabylǵany jaıly kún saıyn aıtylyp jatady. Bizdiń sony bilmeıtindigimiz, bilsek te onsha senińkiremeıtinimiz ǵoı, qońyraý shalǵanda telefondaǵy gadjettik baǵdarlamalar arqyly daý-symyzdy ózgertip, «qýlyq asyratynymyz». Jataqhanada erigip jatyp, áldebir «shytyrmanǵa» ańsary aýyp, «er adamnyń» daýsymen vahtaǵa qońyraý shalǵan qyz jaıly estigen bolarsyz? Gadjettik baǵdarlama degenińiz qurby-qurdasyńmen ázildeskenge, óziń sııaqty «ańqaý» bireýlerdi aldaýǵa, oıyn úshin oılap tabylǵan jeńil-jelpi nárse emes pe?! Al, biz sonyń kómegimen iz jasyr-ǵymyz keledi.
Munyń bári tehnıkalyq múmkindik jaıly túsiniktiń taıazdyǵynan. Ras, zańnan, onyń jazasynan qorqamyz, biraq, qylmys jasaý týraly oıymyz tym shekteýli. Bizdiń qylmys jaıly uǵymymyz kóbine kisi óltirý men urlyq jasaýdyń tóńireginen uzamaıtyn bolsa kerek. Ras, kisi óltirýdiń janynda jalǵan qońyraý anaý aıtqandaı qatygezdik bolmaýy múmkin, biraq, sapyrylysqan, sabylysqan, qym-qýyttyń ishinde bireý súrinip ketip, endi bireý sasqalaqtap júrip qadamyn shalys basyp, mert bolýy múmkin ǵoı. Olaı bolmaǵan kúnde de, «urlyqtyń úlkeni – ózgeniń ýaqytyn urlaý» degen bar, qanshama adamdy sharýasynan qaldyrdyńyz. Tótenshe jaǵdaılar men jedel járdem maqul, mindetterin qalaı da atqarady. Is-qımylǵa ketken shyǵyn da eshteńe emes, ornyna keledi. Bul tarapta tótenshe jaǵdaılar qyzmeti jıi aıtatyn, bolýy múmkin jaǵdaı mynaý: sizdiń ótirigińizben áýrege túsip júrgende, ózge jaqta qater ústindegi shyn muqtaj bireýlerge kómek keshigip jetýi múmkin. Budan ózge de túbin qazsań bir-birimen baılanysyp kete beretin qanshama «múmkin jaǵdaıdy» indete berýge bolady. Máselen, álgi jol ústinde qanshama taǵdyr, qanshama problema ketip bara jatty eken... Kóligin tastaı júgirgen jigit kóz aldymnan ketpeıdi...
Derekterge súıensek, jalǵan qońyraý shalýshylardyń deni bul qadamǵa erigip, oınap baratyn kórinedi. Jumys kúnin qysqartý úshin ózi qyzmet isteıtin ǵımaratqa bomba qoıylǵany jaıly aqpar berip, úıine taıyp turýdy oılaǵan jas jigit týraly estigende, shyn tańdandyq. Bala kúnimizde, bastaýysh mektepte muǵalimimiz aýyryp qalsa, sabaq bolmaıdy dep qýanýshy edik, keıin es kire bastaǵanda-aq ápendeligimizge kúle otyryp áńgime qylatynbyz. Al, bul soıtaldaı jigit. Úıine erte qaıtqysy keledi!
Munyń bári erkelikten týatyn, ishi pysqandardyń, iship alǵandardyń, aqyly kemshindeýlerdiń, tipti, «osy ras pa ózi?» dep tekserip kórgisi kelgenderdiń áreketi kórinedi. Bul tizimde kim joq deısiz: mektepke keshigip bara jatyp, jedel járdem shaqyrǵan oqýshy, mahabbatta joly bolmaǵan jigit, mysyǵy aýyryp qalǵan, balasy sabaq oqymaı qoıǵanda, ıne saldyram dep qorqytý úshin aq halattylardy áýrege salǵan... Osylaı kete beredi. Bir qyzyǵy, jedel járdem men qutqarý qyzmetine shalynǵan qońyraý ıelerine eshqandaı jaza joq. Bul qyzmettegiler eldiń erkeligin únsiz kóterýge májbúr. Tipti, bolǵanǵa da, bolmaǵanǵa da jedel járdemdi shaqyra beretin, dárigerlerdiń «jaqyn tanysyna» aınalǵan adamdar bar. Kún saıyn bir aýrý oılap tabady, áldebir problemasyn aıtyp shaǵynady. Mundaılar kóbine, jalǵyz bas-ty, qaraýsyz qalǵan qarttar tarapynan bolatyn jaǵdaı. Jeke adamdarǵa degen renishi men ókpe-yzasy qoǵamǵa, búkil elge degen jekkórinishke ulasqan. Psıhologtardyń jumysy kerek-aq. Mundaı qońyraýlardan, bálkim, endi qolǵa alynyp jatqan medısınalyq saqtandyrý polısi jolǵa qoıylǵasyn qutylatyn shyǵarmyz deıdi mamandar. О́ıtkeni, kóp elderde jedel járdem aqyly qyzmet kórsetedi. Sirá, asa qymbat bolmasa da, aqyly bolǵany jón shyǵar. О́ıtkeni, aqsha tóleısiń dese azar da bezer bolatyn kóp aǵaıyndy telefonyn qolyna alarda densaýlyǵy týraly taǵy bir oılanyp alýǵa májbúrler... Al, «bomba qoıýǵa» bolmaıdy. Onyń zańy qatal. Álem terrorısterden zárezap bolyp otyrǵan ýaqyt, jaza burynǵydan da kúsheıgen. Jalǵan qońyraý shalýshylardyń qylmysy tekserilgende qasaqana jasady ma, álde qatelesti me degen másele arnaıy tekseriledi. Qasaqanasy túsinikti, al, qatelik – býdy órtpen shatastyrý, áldebir jaıtty kúdikti dep taný sııaqty jaǵdaılardan týyndaıdy. Árıne, mundaıda aqtyǵy dáleldense, keshirim jasalady. Sol sebepti álgindeı jaǵdaılar bolmaýy úshin zań qyzmetkerleri el ishine jıi shyǵyp, BAQ arqyly, ınternet arqyly túsindirý jumystaryn júrgizip turýy kerek. Almaty oblystyq prokýratýrasynyń habarlaýynsha, mamandardyń taqyryptyq dáristeri, shaǵyn derekti fılmder men rolıkterdi turaqty túrde elge usynyp otyrý mańyzdy nárse. О́ıtkeni, qasaqana jasalmasa da, qatelesýdiń de zardaby az bolmaıdy. Sol sebepti, qutqarýshylardy mazalamas buryn, anyq-qanyǵyna kóz jetkizip almaq lázim.
Naqty málimetterge súıensek, Almaty oblysynda bıylǵy jartyjyldyqtyń esebi boıynsha terrorlyq akt týraly jalǵan aqparat berýge qatysty 4 is tirkelip, sotqa jiberilgen. Sonyń biri Uıǵyr aýdanynda bolǵan jaıt. S esimdi azamat Almaty qalasyndaǵy №7 aýrýhanaǵa bomba qoıdym dep qońyraý shalǵan. 600 naýqas, onyń (ishinde jansaqtaý bóliminde jatqan aýyr naýqastar da bar, 1100 aýrýhana qyzmetkeri qaýipsiz jerge shyǵarylǵan. Almaty qalalyq ishki ister departamentiniń 11 avtotehnıkasy men 35 qyzmetkeri, qalalyq tótenshe jaǵdaılar departamentiniń 4 avtotehnıkasy men 23 qyzmetkeri jumyldyrylǵan oqıǵanyń sońy – S mas kúıinde qońyraý shalǵan degen aktimen bitedi. Sot úkimimen mas kúıde bolǵany eskerilse kerek, 2 jylǵa bas bostandyǵy shektelip, shyqqan shyǵyn túgeldeı óndirilgen. Eskerilse degenimiz, 2015 jylǵy ózgeris boıynsha bul taraptaǵy qylmysqa sanksııa kúsheıtildi. Buryn 6 jyl merzimmen birge balamaly jazalar da qarastyrylsa, sońǵy zań boıynsha balamaly jazalar alynyp tastalǵan. Iаǵnı, sizdi eshqandaı aqsha da, «aýrý» da qutqara almaıdy.
Almaty oblysy boıynsha bıylǵy jarty jyldyqtyń deregi bul taraptaǵy qylmystyń ósip kele jatqanyn kórsetedi. Máselen, 2016 jyly 2 qylmys tirkelgen. Al, jarty jylda 4 qylmys. Alańdaýǵa turarlyq jaǵdaı. Bıylǵy 6 aı ishinde 13 jalǵan qońyraý shalý faktisi tirkelgen, onyń 9-y qasaqana. Qasaqana qylmystyń 4-eýi terrorlyq áreketke baılanysty bolǵandyqtan sotqa jiberilgen. Qalǵan 5-eýi de jazasyz qaldy deýge bolmaıdy, joǵaryda aıtqanymyzdaı órtke, zorlyq-zombylyq sııaqty jaıttarǵa qatysty jalǵan qońyraýdyń ıelerine ákimshilik jaza qoldanylady.
Balamyzǵa deıin qyljaqqa aınaldyrardaı (Saryózek aýylynan Almatydaǵy metroǵa bomba qoıylǵany týraly aqparat berip, búkil eldi dúrliktirgen 9 jasar bala oqıǵasy esińizde bolar) terrorızm sonshalyq oıynshyq bolmasa kerek edi. Balany qoıshy, kináni zamanǵa, áke-sheshesine jaýyp, aqtap alýǵa bolady. Soǵys oıynyn zińgitteı azamattardyń ermek qylatyny qıyn. Biz, sirá, óz basymyzdan ótpegen jaǵdaıdy tolyq sezine almaıtyn shyǵarmyz. О́mirden, bir-birimizden alystap bara jatqanymyz ǵoı, áldebir kınodan kórgenimizdi shynaıy jaǵdaıda baıqap kórýge kóńilimiz aýyp turatyny.
Bizdiń de bala kezdegi bir ermegimiz soǵys bolypty. Kishkene butaqty qarý ornyna kezenip, atysyp oınaıtynbyz. Sonyń ózi úlkenderge jaqpaı qalatyn... «Jamandyq shaqyrma!» deýshi edi sonda...
Almas NÚSIP, «Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy
Kollajdy jasaǵan Amangeldi QIIаS, «Egemen Qazaqstan»