Álipbı álemdik aqparat keńistigine jol ashady

Taldyqorǵan qalasyndaǵy Til saraıynda «Latyn álipbıine kóshý: daıyndyq barysy» atty jıyn ótti. Jıynǵa qatysýshylardyń negizgi múshesi fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń korrespondent-mú­shesi Erden Qajybektiń aıtýyn­sha, eń úlken qasiret – aýylda ósken qazaqtyń qara balasy ana tilin­de aksentpen sóıleı bastaýy. Mundaı qaý­iptiń betin latyn qarpine tez ara­da kóshkende ǵana qaıtaramyz. Qa­zir­gi tańda qyryq eki áripti kırıll árpiniń kesirinen qazaq tilinde bi­riz­dilik joıyla bastady. Ár ǵa­lym, ár gazet, ár adam óz betinshe gram­ma­tıkalyq, orfografııalyq ere­je qa­lyptastyryp aldy. Bir sóz­di bir­ne­she nusqada tańbalaıtyn res­pýb­lıkalyq basylymdardy, túr­lishe ja­zý erejesin usynǵan orfo­gra­fııa­lyq sózdikterdi bir izge túsirý de álipbı aýystyrǵan soń sheshilýge tıis.

− Búginde latyn jazýyna kóshýdiń birneshe sebepteri bar. Bizdiń elimizde naqty mindetter aıqyndalyp qoıdy. Atap aıtqanda, latyn grafıkasyna kóshýdiń túpki maqsaty – ulttyq ári túrkilik biregeılikti qalyptastyrý, qazaq tilin álemdik aqparat keńistigine engizý ári memlekettik til mártebesin nyǵaıtý. Atalǵan aıqyn maqsattardy aqparat quraldary arqyly túsindirý kerek, – deıdi professor. Ǵalym óz oıyn osyǵan deıin úsh márte álipbı aýystyrǵan qazaq halqynyń búgingi rýhanı beınesimen sabaqtastyrdy. Qazaq tiliniń kósh basynda turǵan Júsip Balasaǵun, Mahmud Qashqarı, Ahmet Iаsaýı eńbekterin atap, ulttyq qundylyqtardy qaıta jańǵyrtýda latyn grafıkasynyń mańyzy erekshe ekendigin jetkizdi.

Qazaq dalasynda latyn grafıkasy uzaq ómir súre alǵan joq. Keńes ókimeti óz bıligin biregeılendirý maq­sa­tynda irili-usaqty ulttardyń jazýyn kırıllısaǵa aýystyryp jiberedi. Álipbı aýystyrýdyń asa jyldam oryn­dalǵany da málim. Sonyń salda­rynan Ahmet Baıtursynuly qa­lyp­tastyrǵan úndestik zańy da, tól dybystardy tańbalaǵan latyn qa­rip­teri de eskerýsiz qalady. Qalaı tańbalansa, solaı sóıleıtin, syrttan engen sózderdi ulttyq fonemaǵa beıimdemeı, esh ózgerissiz jazatyn ja­ńa emle qalyptasty. Semınar-ke­ńeste bas qosqan ǵalymdardyń piki­rin­she, latyn qarpin qoldaný aldymen osyndaı olqylyqtardan aryltady. Kırıll qarpiniń qoldanylýymen 70 jyl boıy qazaq tiline synalap engen slavıan dybystary óz-ózinen joǵalady da, qazaq tili tabıǵı qalpyn tabady.

Bul taqyrypta keńirek A.Baı­tur­­syn­uly atyndaǵy Til bili­mi ıns­­tıtýtynyń bas ǵylymı qyz­­met­ke­ri, professor Álimhan Jú­nis­bek túsindirip berdi. «Qazirgi álip­bı­imizdi qazaq álipbıi dep ataýdyń esh reti joq. О́ıtkeni, ol qazaq-orys, tipten, aqıqatyn aıtsaq, orys-qazaq álipbıi dese de bolady. Álipbıimiz bir tildiń emes, áldeqashan qos tildiń álipbıi bolyp ornyǵyp aldy. Búgingi qazaq jazýyna tek álipbı aýystyrý ǵana emes, túbegeıli reforma kerek bolyp tur. Reforma bir ǵana álipbı aýystyrýmen tynbaıdy. Dybys, álipbı jáne emle-ereje reformasy kerek», – deıdi ǵalym. Qazirgi ýaqytta A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtyna latyn grafıkasynyń 100-den astam jobasy kelip túsken.

Semınar-keńeste latyn álipbıine kóshýde kezdesetin kedergiler de jan-jaqty talqylandy. Súleımen Demı­rel atyndaǵy ýnıversıtettiń pro­fessory Quralaı Kúderınova árip aýystyrýdaǵy grafıkalyq jáne fono­logııalyq sana týraly baıandama ja­sady. Ǵalymnyń sózine súıensek, kırıll álipbıi qazaq halqyn orys tilinde aksentsiz sóıleýge úıretken. «Biz bul álipbı arqyly orystyń oılaý júıesin, orfografııasyn aına-qatesiz kóshirip aldyq. Orys tilin qazaq tiline beıimdep sóıleıtinderge ja­ta qap kúletindi shyǵardyq. Al qa­zaq tiliniń orfoepııasy buzylyp jatsa mán bermeıtin boldyq», – degen pro­fessor óz tarapynan usynatyn dy­bystyq fonema men morfemalarǵa toqtaldy. 

Álipbı aýystyrýda kezdesetin ǵyly­mı máselelerden bólek, saıası já­ne rýhanı turǵyda da saýaldar jet­kilikti. Saıasattanýshy Dos Kóshim latyn álipbıine kóshýdi «otar­syz­da­n-

dyrýdyń basty belgisi» deıdi. Ol ǵasyrlar boıy bodandyqta ómir súr­gen halyqty Birikken Ulttar Uıymy tarapynan otarsyzdandyrý saıasaty júrgiziletinin aıtyp ótip, alaıda mundaı baǵytta bizdiń elde birde-bir áreket belgisi baıqalmaǵanyn alǵa tartty. Bir sózben túıindegende, latyn qarpine kóshý shırek ǵasyr tolǵan azattyǵymyzdy taǵy bir már­te sezindire túspek. Al saıasat­tanýshy Aıdos Sarym ár árip­tiń artynda bir ult turǵanyn aıtady. Latyn grafıkasyna kóshý Muhamed paıǵambardyń Medıneden Mekkege kóshkenindeı úlken qadam. Iаǵnı, áýelgi keıpin tabý. «Álipbı aýystyr­ǵan kezde tól dybysymyzdy beıne­leı­tin bir árpimizdi joǵaltyp alsaq, basqa ultqa aınalyp shyǵa keleti­ni­mizdi umyt­paıyq. Mundaı reforma kezinde pi­kirtalas qyzý bolýy kerek edi. Ár­bir ult perzenti ózin til janashyry re­tinde sezingende ǵana pikirtalas týady jáne kelisimmen jetilgen álipbıdi qa­byldaımyz», dedi saıasattanýshy.

Fılologııa ǵylymdarynyń doktory Ǵarıfolla Ánes álipbı reformasy arqyly memlekettik tildiń aıasyn keńeıtýge bolatynyn, ásirese, orys tildi qazaqtardyń qoldaý tanytýy qa­jet. Onyń oıynsha, latyn qarpine kó­shýdi sonsha ýaqyt sozyp júrip alý­dyń jóni joq. Ekonomıkalyq re­for­malar sekildi qysqa merzimde jú­zege asýy kerek. 

Semınar-keńeste pikir bildirgen ǵalymdar – Qazaq jazýyn latyn grafıkasy negizindegi jańa ulttyq álip­bıge kóshirý jumys tobynyń mú­sheleri. Mundaı basqosýlar kósh­peli otyrys formatynda ár óńirlerde ótedi. Ǵylymnyń bir tiregi – pikirtalas, aqyl qosý, oı aýysý. Al ǵylym bar jerde saraptama bar, tal­daý bar. Otyrystyń moderatory Almaty oblysy ákiminiń orynbasary Jaqsylyq Omar álipbı aýystyrý – ult tarıhyndaǵy eń mańyzdy bet­burys ekenin, jańa jazýǵa kóshý úlken jaýapkershilikti sezindiretinin, álipbı reformasyna bar qazaq bir kisideı atsalysý kerek ekenin aıtty. 

Almas NÚSIP, «Egemen Qazaqstan» Almaty oblysy