Túkti kilem tósegendeı, shalǵyny belýardan keletin dalanyń sulýlyǵyn burynǵy aýyldastar saǵynyp-aq jetipti. Ár jerde tútindep jatqan qazan-oshaq, samaýryn, sándengen qyz-kelinshekter tabıǵattyń boıaýyn qalyńdata túskendeı, «ólgen» Tastyózek qaıta tirilgendeı áser etti. «Balapan basyna, turymtaı tusyna ketken» 90-shy jyldardan beri tirshiliktiń ıiriminen shyǵa almaı, kórispegen aýyldastardyń saǵynyshyn kórseńiz!.. Jasy seksennen asqan Qapar Álmaǵambetov, Bozǵalı Boranbaev sııaqty aqsaqaldar densaýlyǵyna da qaramastan «Tastyózektiń kógalyna bir aýnap qaıtsam armanym joq» dep kelipti. Olar sııaqty ózge de qalt-qult etken qarttardy balalary súıemeldep ákelip, kógalǵa jaıǵastyryp jatty. Qurmanǵazy orkestriniń dırıjeri de, dırektory da bolǵan Erkebulan Músirepov aýylyna 50 jyldan bergi saǵynyshyn jasyra almady. Ol úshin aýylynyń ár qaıyńy sýdyrlap, qus bitken án salǵandaı boldy. Mundaı kóńil-kúıdi kezdesýge jınalǵan 600 adamnyń árqaısysy basynan ótkerdi dese bolady.
Tastyózek – Qarabalyq aýdanyndaǵy «Bórli» keńsharynyń bólimshesi bolǵanymen, úlken aýyl edi. Keńes Odaǵy jyldary Qostanaı oblysyndaǵy saýsaqpen sanarlyq qazaq mektebiniń biri de osy Tastyózekte oryn tepti. Mundaǵy qazaq orta mektep-ınternatynan Qarabalyq qana emes, oǵan jaqyn aýdandardaǵy aýyl balalary bilim aldy. Bilim uıasy talaı jaqsylardy túletip ushyrdy. Astanadaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń laýazymdy qyzmetkerleri, professorlar Nurjan Boqaev, Jangeldi Aıtqojın, Janǵabyl Jantilesov jáne qaraǵandylyqtar Meıram men Qaırat Ismaılovtar osy aıadaı aýyl mektebinen túlep ushqan túlekter bolatyn. Din aıaqasty bolyp, tilimiz bosaǵadan qarap qalǵan jyldary Tastyózek saharanyń shólindegi oazıs sekildi, orysy ormandaı Qarabalyq aýdanyndaǵy halqymyzdyń dástúri men saltynyń, áni men jyrynyń uıasyndaı bolǵan edi.
– Men Tastyózek aýylynda týyp, er jetip, bilim alyp, maman bolyp qalyptasyp, úbirli-shúbirli ana, áje bolǵan adammyn. Mektepte bastaýysh synyptar ǵana qalǵan kezde 2007 jyly jurttyń sońyn ala aýdan ortalyǵynda ashylǵan qazaq orta mektebine tarıh, geografııa páninen sabaq berýge kettim. Tastyózek aýylynda eki adamnyń janjaldasqanyn, kórshilerdiń birin-birine qyryn qaraǵanyn, araz bolǵanyn kórmeppin. Aýyldastarda ondaı túsinik bolmaǵan da shyǵar. Qazaqtyń dástúr-saltynyń barlyǵy saqtaldy. aýyldastar quda-jekjat, apa-jezde, jeńge, qaıyn, qaınaǵa, kúıeý, abysyn-ajyn, naǵashyly-jıen bolyp aralasatyn. Aýyldyń barlyǵy ázilkesh, bir-birimen oınamaıtyn, ázilin kótermeıtin eshkim bolmaıtyn. Tastyózektikter sózdiń túbin túsiretin, aqsaqaldarymyz ben ájelerimiz shetinen shejire edi, jas balalardyń shuraıly tili osyndaı ortada qalyptasty. Mektep pen aýyl egiz uǵym sekildi bolatyn. Muǵalimder men ata-analardyń arasy da, juby da jazylmaıtyn, qandaı shara da birge ótetin. Ondaı aýyldy qalaı saǵynbaısyń?! Aldy 30-40 jyl, sońy15-20 jyl kórmegender jylasyp-kórisip, jylasyp tarqastyq, maýqymyzdy bastyq,–dep aǵynan jaryldy Roza Irjanova. Zamannyń óliarasyndaı 90-shy jyldardyń zil batpan qıyndyǵy aldymen aýyldyń ıyǵyna túskenin jurt áli umytqan joq. Eginin egip, myńǵyrtyp mal ósirip otyrǵan sharýashylyqtardyń aıaǵy aspannan kelgende, «Bórli» sharýashylyǵy men onyń bólimshesi Tastyózektiń de basyna kún týdy.
– Munda 6 myń gektarǵa egin egildi, 5-6 myń iri qara boldy. Sút óndirgen edik. Aýylda qyrman boldy, dán tazalaımyz, elevatorǵa jiberemiz.Aýylda jumys istemeıtin, bos júretin adam bolmaıtyn, ómir qaınap jatar edi, – dep eske alady osynda eńbek jolyn agronom bolyp bastaǵan Serǵalı Ábilǵalamov. Sharýashylyq ydyrady, mal ketken soń sán de ketti, adamdar jumyssyz qaldy. Tastyózektikter aýyldan údere kóshken joq, olar alǵashqyda Tastyózekteı aýyldyń joq bolaryna senbedi. Sharýashylyq ár basshynyń qolyna kóshti, aqyrynda sharýashylyq emes, jerdi árkim jalǵa alyp aldy da, sonymen ómir birte-birte qýsyryla berdi. Tastyózekte týǵan, osy aýylda ósip-óngen 99 shańyraqtan búginde 7 otbasy ǵana qaldy. Úılerdiń orny úıindige aınaldy. El ketken soń, mektepte bala qalmady, úlken mektep-ınternat aldymen 9 jyldyq, odan bastaýysh bolyp, aqyrynda jabylyp tyndy. Qazir Tastyózekten kóshkenderdiń jupyny jurty kóńil qulazytady, munda kimderdiń ótkenin beıit aıtyp beretindeı...Biraq osy aýylda týyp, er jetkenderdiń ony umytýy da qıyn edi. Osydan 3-4 jyl buryn kóp jyl aýdan ákimdiginde, máslıhatynda qyzmet etken marqum Asylbek О́teshov ózi túlep ushqan Tastyózek aýylynyń burynǵy turǵyndarynyń basyn qosyp, arýaqtarǵa quran baǵyshtap, beıitti mal baspaıtyn etip, qorshaý jumystaryn júrgizý kerektigi týraly bastama aıtqan eken. О́zi ómirden erterek ótip ketse de, aýyl patrıoty bolǵan azamattyń sózi jerde qalmaı, burynǵy turǵyndar belsendilik tanytyp, kezdesý uıymdastyrdy.
Kólinen bezip ushqan qustaı jan-jaqqa tarap ketken aýyldastar Almatydan, Qaraǵandydan, Astanadan, Reseıden, Qostanaı oblysynyń ár shalǵaıynan keldi. «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degendeı, osy kezdesýdiń aldyn ala aýyldaǵy beıitke kútý jumystary júrgizildi, mal kirmeıtindeı etip, qorshaldy. Aýyldastar aýdandyq «Ǵashýra ana» meshitinde as berip, arýaqtarǵa quran baǵyshtatty. 600 kisini kútý ońaı ma? Belsendi toptyń mal soıý, dastarqan mázirin jasaý, kıiz úı tigý jumystaryn tap-tuınaqtaı atqarǵan jumysynan burynǵy tútini qısyq ushpaǵan tatý-tátti Tastyózek aýylynyń soqpaǵy aıqyn kórinip turdy. Sonan keıin aýyldastar Tastyózek aýylynyń ornyn aralap kórdi, qaıyń kómkergen tabıǵat aıasynda erekshe kezdesý ótti. Saǵynyshyn arqalap, kóp jyldardan keıin alystan jetken aǵaıyn júrek jardy sózderin aıtty. Qostanaı oblysyndaǵy Qashar kentinen kelgen burynǵy tastyózektik Eljan Sálimov aqsaqal, tastyózektikterdiń maqtanyshy, Almatydan otbasymen kelgen Erkebulan Músirepov kópten oıda bolǵan saýapty istiń sátimen oryndalǵanyn tebirene jetkizdi, uıymdastyrýshy azamattarǵa sheksiz alǵysyn aıtty. Tastyózekke saǵynyshy meıizdeı qatqan aýyldastar estelikter tıegin aǵytty. Ýaqyttyń júırigi-aı, ózderi barda besikte jatqan sábı balaly-shaǵaly bolǵan, burynǵy bozbalalar el aǵasy jasyna jetipti, burynǵy qyryqtaǵy qyrma saqaldar taıaqqa súıenip keldi. Keshegi tastyózektikterdiń birin-biri alǵashynda tanymaı qalyp, qaıta qushaqtar aıqasqan sátterdi aıtsaıshy!
– Elimizde kıeli mekender jetkilikti, al men úshin qasıetti meken – aýylym Tastyózek edi! Boıyma óner, sanama jaqsy qasıettiń bárin darytqan Tastyózegim! Bul ǵumyrda esimnen shyǵara almaımyn! Qartaıǵan shaǵymda aýańdy bir jutyp, kógalyńa bir aýnap, qustaryńnyń daýysyn bir estip ketýge keldim,–dep tebirendi elimizge belgili óner ıesi Erkebulan Músirepov aqsaqal. Osy kezde aýyldyń ónerli azamaty Marat Aıtqojınniń ertede jazylǵan, Tastyózektiń ánuranyndaı bolyp ketken «Tastyózegim» degen ánin aldymen avtordyń ózi dombyraǵa qosylyp bastap, ony aýdannyń ónerli jastary estrada janrynda jalǵastyryp aıtqanda saǵynysh jasy janaryn jýmaǵan jan qalmady dese bolǵandaı.
Tastyózek aýyly burynǵy aýyldastar úshin tarıh qoınaýyna ketip bara jatqandaı edi. Jastar jaǵy «aýyldy qaıta túletýge kúsh salýǵa da bolady» degen patrıottyq pikirler de aıtty. Biraq sol Tastyózek qaıtap orala ma? Bul kezdesý aýyldastar saǵynyshyn basqandaı da, aýylmen qoshtastyrǵandaı da áserli sezim qaldyrdy. Olar Tastyózek árkimniń júrek tórinde júretinin aıtty. Sonymen qatar kópshilik aldaǵy ýaqytta mundaı kezdesýdi dástúrli ótkizip turýǵa da pátýalasty. Aýyldy túletý sonda aıtylar, sondaı urpaq keler degen de úmit oty jylt etti. Tastózektikter jınalǵan jarnadan artylǵan qarjynyń 335 myń teńgesin aýdandyq «Ǵashýra ana» meshitine, 50 myń teńgesin aýdandaǵy «Qaıyrymdylyq pen úmit sáýlesi» qaıyrymdylyq qoryna tapsyryp, saýap isti de atqaryp tarady. Mundaı saýapty is, asar, «aǵaıynnyń aty ozǵansha, aýyldyń taıy ozsyn» dep, aýyldyń namysyn jabyla qorǵaıtyn Tastyózek aýylynyń qanyna sińgen qasıet emes pe edi-aý, shirkin...
Názıra JÁRIMBET, «Egemen Qazaqstan»
Qostanaı oblysy, Qarabalyq aýdany