Rýdnyı qalasynyń taǵdyryn elimiz óndirisiniń tarıhynan bólip qaraýǵa bolmaıdy. Ol ótken ǵasyrdyń 50-jyldarynyń aıaǵyna taman tek Qazaqstan ǵana emes, burynǵy Keńes Odaǵynda balamasy joq Sokolov-Sarybaı ken baıytý kombınatyn iske qosyp, ony ári qaraı damytý úshin salynǵan bolatyn. 1949 jyly aqpan aıynda Altaı geologııalyq barlaý ekspedısııasynyń ushqyshy Mıhaıl Sýrgýtanov Saryarqanyń tórindegi Sarybaı shatqalynyń ústinen ushyp bara jatyp, kompas tiliniń kenet ońtústikke qaraı aınalyp ketkenin baıqady.
ul óńirde temirdiń mol qory bolatyn. Sodan kóp uzamaı-aq Sarybaı mekeni atalatyn qazirgi Rýdnyı qalasynyń ornynda alyp qurylys bastalyp ketti. Aqshańqan shatyrlar tigildi, komsomoldyq qurylysqa kelgen myńdaǵan jas osy shatyr-qalada turdy. Tek 1955 jyly ǵana 4 myń jas kelgen eken. Shatyr-qalashyqtardyń kósheleri, ataýlary boldy. Qol ustasyp qala merekesin tamashalaýǵa kelgen Vıktor Alekseevıch pen Raısa Lýkıanovna Korchagın qarııalar osydan 61 jyl buryn №37 shatyrda turǵanyn umytpapty. Kalınıngradtaǵy joǵary oqý ornynan elektrshi mamandyǵyn alǵan olar, komsomoldyq joldamamen Sokolov-Sarybaı ken ornyn ıgerýge keldi.
– Biz shatyrda qarasha aıynyń aıaǵyna deıin turǵanbyz. Sýyq tabanymyzdan ótetin, biraq jastyqtyń arqasynda barlyǵyna kóndik. Báribir jastyq shaǵymyzdy, sol kezderdegi qyzý eńbegimiz ben qıyndyqtarymyzdy saǵynyshpen eske alamyz. Bizdiń kóz aldymyzda qalanyń irgetasy qalandy, kóz aldymyzda toty qustaı taranyp ósti. Rýdnyı – Raısa Lýkıanovna ekeýmizdiń ǵumyrymyz, búkil sanaly ómirimiz, baqytymyz, – dep tebirendi eńbek ardageri Vıktor Alekseevıch.
– Biz stýdent kezimizde tanysqanymyzben, Rýdnyıda ómirimizdi bastadyq. Biz kelgende qalanyń ornynda aqshańqan shatyrly qalashyqtar ǵana bar eken, saǵymdy dala ǵana bolatyn. Biz eńbek etken jylý-energetıkalyq ortalyq 60 jyl boıy qalany jylýmen, jaryqpen qamtamasyz etip tur. Biz ony maqtanysh etemiz. Osynda balalarymyzdy ósirdik, baqytymyzdy sezindik. Bizdiń otbasymyz úshin Rýdnyıdan artyq jeruıyq joq, qala óse bersin, – dep bataly sóz aıtty Raısa Lýkıanovna.
Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigi sekildi alyp ken orny búginde Qazaqstan, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy túgili, búkil dúnıe júzinde saýsaqpen sanarlyq qana. Onda 18 myń rýdnyılyq jumys isteıdi, mıllıon tonnalap temir kenin óndiredi. Qazir SSKО́B quramynda birneshe zaýyt bar. Ken alyby elimiz óndirisiniń flagmany bolyp tabylady. Merekede Rýdnyı qalasynyń ósý joly teatrlandyrylǵan kórinispen pash etildi. Ken ornynan basqa qaladaǵy ózge de qýatty zaýyttar, bıznes kásiporyndary, bilim berý, mádenıet oshaqtary, áleýmettik oryndar, rýdnyılyqtardyń jetistikteri týraly merekege jınalǵandar aldynda qandaı saltanatpen aıtsa da jarasymdy edi. Qaladaǵy ár ujym saltanatty sherýmen ótip jatty. Mysaly, Rýdnyı qalasyndaǵy «Kazogneýpor» zaýyty – Qazaqstandaǵy otqa tózimdi kirpish shyǵaratyn birden-bir óndiris orny. Onyń elimizde balamasy joq! Bul brend – rýdnyılyqtardyń maqtanyshy. Únemi ósip otyrǵan qalada bul zaýyt ótken ǵasyrdyń 70-jyldary ónimin bere bastady. Zaýyt jylyna 130 mıllıon AQSh dollarynyń ónimin, ıaǵnı 250 myń tonna otqa tózimdi kirpish shyǵardy. Onyń ónimi eksportqa da ótimdi.
– Bizdiń kásiporyndaǵy jumysshylardyń ortasha eńbek ótili 20 jyldy quraıdy, ortany jastar tolyqtyrýda. «Zavod Kazogneýpor» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi búginde mamandardy ózimizdegi oqý ortalyǵynda daıyndaıdy. Naryqty ıgergen kásiporynnyń birimiz, – deıdi kásiporyn dırektory Sergeı Temirbolatov. «Myńnan bir mezet» degendeı, bul Rýdnyı qalasynyń ekonomıkalyq-áleýmettik ósýine yqpal etetin qýatty kásiporyndar leginiń bir mysaly ǵana.
Rýdnyı qalasy táýelsizdigimizdiń eleń-alańynan bastap, rýhanı jaǵynan da túledi. Keńes Odaǵy jyldary turǵyndardyń 2 paıyzy ǵana jergilikti ult bolyp sanalǵan qalada qazir memlekettik tilde bilim beretin mekteptiń sany úsheýge jetti. Atamekenge ańsap jetken aǵaıyndar da Rýdnyı qalasyn qutty meken etip otyr. О́zbekstannan qonys aýdarǵan jastar da qala merekesin zor qýanyshpen qarsy aldy. Medeý Júsipov osydan jeti jyl buryn Rýdnyı qalasyna kelip, óz mamandyǵy boıynsha Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigine jumysqa turǵan bolatyn. Jas otbasy páter de aldy, kelinshegi Maqpal dúkenge jumysqa turdy, balalary qazaq mektebinde oqyp jatyr. Atalary ańsap ótken atamekende jastar baqytyn Rýdnyı qalasynan tapty, qutty meken boldy. Kenshiler qalasynyń ekonomıkalyq qana emes, áleýmettik saladaǵy, mádenı, sporttaǵy jetistikteri Qazaqstannyń maqtanyshyna aınalýda. Eki Olımpıadanyń qola júldegeri, ataqty boksshy Ivan Dychko búginde jastardyń elikter ustynyna aınaldy.
Án men kúı áldılegen qala merekesinde oblys ákimi Arhımed Muhambetov rýdnyılyqtar men kenshiler qalasynyń qonaqtaryn mereıtoımen quttyqtady.
– Rýdnyı 60 jyl ishinde ǵajaıyp kórkeıip, óziniń kelbeti bar, ásem qalaǵa aınaldy. Biz kenshiler qalasynyń tarıhyn, dástúrlerin, zamanaýı jetistikterin maqtan etemiz. Qala men ken óndiretin «Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigi» aksıonerlik qoǵamynyń taǵdyry birge boldy. Munda kenshilerdiń birneshe toby, urpaǵy tárbıelendi, kombınat pen qala shejiresinde naǵyz eńbek maıtalmandarynyń, bilikti mamandardyń qoltańbasy qaldy. Kombınat pen qalanyń irgetasyn qalaǵan, onyń qalyptasýyna mol úles qosqan ardagerlerge olardyń eńbegi men perzenttik adaldyǵy úshin alǵysymdy aıtamyn! Rýdnyıdyń shejire tarıhymen qatar, onyń kemel bolashaǵy, tamasha jetistikteri qýantady. Ásirese, kenshiler Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń nazaryn erekshe aýdarady. Ol kombınattyń, qalanyń jetistikterine qýanyp otyrady. «Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestigi» aksıonerlik qoǵamynda ınnovasııalyq jobalardy júzege asyrý arqasynda ony dúnıe júzi biledi, mıllıondaǵan tonna ken óndiredi. Al kórkeıip, gúldengen Rýdnyı qalasy kenshilerdiń qutty mekeni. Qala jaınap, jasara beretin bolady, – dedi Arhımed Begejanuly.
– Qaladaǵy óndiris oryndary, áleýmettik nysandardyń barlyǵy aǵa urpaq ókilderiniń qolymen salyndy. Rýdnyıda eńbekqor, qonaqjaı, óz qalasyn shynaıy súıetin adamdar turady. Qala turǵyndarynyń sany búginde 130 myńnan asty. Rýdnyıdyń eńbek erligine toly shejiresi jalǵasa beretin bolady, – dedi qala ákimi Baqytjan Ǵaıazov merekeniń tilshilermen tildesken bir sátinde.
Merekede qaladaǵy túrli sala ozattary, qala maqtanyshtary oblys ákimi qolynan «Rýdnyı qalasyna 60 jyl» medalin alý qurmetine ıe boldy. Solardyń biri Rýdnyı qalalyq memlekettik arhıviniń basshysy Qymbat Tileýovanyń da qýanyshynda shek bolǵan joq. – Biz qala tarıhy, shejiresi arhıvte zamanaýı tehnologııalarmen saqtalýyn maqsat etemiz. Qazir osyǵan qol jetkizip otyrmyz, – dedi Qymbat Dilmuhambetqyzy.
Kenshiler qalasynyń toıy tamyzdyń maqpal túnine ulasty. Qalalyqtar ásem shaharda qydyrdy, jergilikti ónerpazdar men estrada juldyzdarynyń konsertin tamashalady. Qala toıyn, mereke saltanatyn pash etken otshashýlar ár rýdnyılyqtyń qýanyshyna aınaldy, júrekterden oryn aldy.
Názıra JÁRIMBET, «Egemen Qazaqstan»
RÝDNYI