Tuńǵysh Premer-Mınıstr - Uzaqbaı Qaramanuly

Qurylys degen ózi kúrmeýi qıyn or­ta. Ony bastaý da, aıaq­taý da qıyn. Basyn bas-tap, aıaǵyna deıin jetkizgen jandy úl­ken maman dep ataýǵa bolady. О́ıtkeni, mundaı kúrdeli is­te bastan-aıaq baqylaý jasa­lyp, jan­ashyrlyq bolmasa, onyń qııýy ketedi. Mysaly, aty álemge áıgili Antonıo Gaý­­dı­­diń ataqty jumysy Sag­­rada-­Famılıa (Temple Expiatori de la Sagrada Família) ke­shi­rim shirkeýiniń qurylysy HIH ǵasyrdyń sońynan bas­tap áli kúnge deıin jalǵasyp keledi. Uly sáýletshiniń qııa­ly men oıynan shyq­qan bul ta­rıh eskertkish qanshama óz­ge­risterge ushyrady. Búgingi kú­­ni tip­ti ony toqtatý týraly da usynystar tú­sý­de, óıtkeni av­tordyń bastapqy oıy­­nyń órnegi joıylǵan. Mine, bul ǵa­lamdyq aýqymdaǵy bir mysal. Al kúndelikti ómi­rimizde basy qyzý bastalyp, aıaǵy sıyr­­­quıymshaqtanyp ketetin qan­­shama jobalar bar. Osyndaı músh­kil halge jetkizbeı, qoly­na alǵan jumysty aıa­ǵyna jet­­ki­­zý kez kelgen mamannyń qo­­ly­nan kele bermeıdi. Osy turǵyda Uzekeńdi óz salasy bo­ıynsha bilimdilik deńgeıi mol, túsinik dárejesi bıik tulǵa dep bilemin. Ol qu­rylys mamandarynyń ishinen óziniń eńbekqorlyǵymen, basqarý sheberligimen bárinen oq boıy ozyq shy­ǵyp, táýelsiz elimizdiń tuńǵysh Premer-Mınıstri boldy.   Premer-Mınıstr – aǵyl­shyn tilinen aýdarǵanda «birin­shi mınıstr» degen sóz, biz­dińshe Úkimet basshysy. Qazaq­stannyń bergi tarıhyndaǵy Úki­met basqarýshy organda­ry ártúrli ataldy: Alash úkime­ti, Revolıýsııalyq komıtet (rev­kom), Halyq komıssarla­ry keńesi (Sovnarkom), Mınıstr­ler keńesi. Búgingi Úkimet basshysy laýazymynda bolǵan azamattarymyzdyń tizimi otyz­ǵa jetipti, olardyń ishinde Alash úkimetin basqarǵan Álı­han Bókeıhanovtan bastap Sá­ken Seıfýllın, Nurtas Ońda­synov, Jumabek Táshenov, Din­muhamed Qonaev, Báıken Áshi­mov, Nursultan Nazarbaev sııaq­ty qazaqtyń marqasqa aza­­mat­tary bar. Elbasymyz Jo­­­ǵarǵy Keńespen aqyl­dasa oty­ryp, Keńes ókimeti men tá­ýelsizdigimizdiń toǵysynda osy laýa­zymdy talaı kúrdeli is­tiń ystyǵy men sýyǵyna shyń­­dalǵan, óndiris pen el sha­rýashylyǵynyń qyr-syryn bile­tin Uzaqbaı Qaramanovqa mindettep, senim artty.

Uzekeńniń ustamdylyǵyn erekshe atap ót­kim keledi. Kez kelgen daýly má­­­se­leni aı­qaı-shyńsyz, qurylys pen jo­balaý salalaryn úılesimdi tú­ıis­tiretin sheshimder ta­ýyp otyratyn. Qu­rylystyń bú­ge-shigesine deıin bi­letin sa­ýattylyǵynyń arqasynda esh­bir máse­leni ýysynan shy­ǵarmaı, oń she­shimin aıtatyn. So­nyń arqasynda ol basqarǵan ón­diris oryndary kóptegen jaq­sy jetis­tikterge jetip otyrdy. Uzekeńmen qyzmettes bol­ǵan­dar da, ol kisiniń aldyna ba­ryp, qandaı da bir istiń kúr­­meýine sheshim alǵandar da onyń tereń bilimin, ashyq kóz­­­qarasyn moıyndap aıtyp jú­retin. 

Bilimdi qurylys maman­darynyń azdyǵynan ótken ǵasyrdyń 60-70-jyldaryna deıin Úkimet basshylyǵynda qurylys kýratorlary bolyp basqa óndiris ókilderi qyz­met atqardy. Osy jyldary eli­mizde qurylys isi qarqyndy bas­taý alǵan edi.  Iri paneldi úı qurylysy zaýy­ttary salynyp, olar da­­mı bastady, sonyń nátı­­jesin­de elimizdiń bar­lyq qa­la­lary men eldi meken­de­rinde shaǵyn-aýdandar boı túzedi. Jańatas, Qarataý, Rýdnyı, Arqalyq, Hromtaý, Lenınogor (Rıdder) syndy óndiristik qalalar da jańara tústi. Osy kezeńde qurylys salasyna QazKSR Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary, Sosıalıstik Eńbek Eri, bilikti metallýrg, óz sala­syndaǵy tájirıbeli basshy Ar­tem Mısakovıch Vartanıan je­tekshilik etti. 

Men sol jyldary Turǵyn úı-aza­mattyq qurylys basshysy, QazKSR Mem­qurylysy tór­alqasynyń múshesi bol­ǵan ýaqytymda Artem Mısa­kovıchtiń bizdiń salaǵa baılanysty ótkizgen jınalystaryna jıi qatysyp turatynmyn. Turǵyn úıler serııalaryn tań­daý, iri paneldi úı qurylysy za­ýyt­taryn salý jáne damy­tý, iri paneldi úılerdi qaıta óńdeý sııaqty máseleler qaras­tyrylatyn. A. Vartanıan – óz salasynyń as­qan bilgiri edi, batyl she­shim­derdi qa­byl­daýymen erek­she­lenip turatyn. Alaı­da, negi­zinde ózi qurylysshy bol­ma­­ǵasyn, bul salanyń mamandary basshy­lyqqa óz pi­kirin tolyǵymen jet­kize al­maı jatatyn ýaqyttar da bolatyn. Son­dyqtan da sol kezeńde jobalaý­shy­lar men qurylysshylar qaýymy onyń iskerligi men bilimin qansha mo­ıyn­da­sa da, ishteı qurylys mamanynyń jetek­shilik etýin qalaıtyn. Árıne, Vartanıan bas­shylyqqa kezdeısoq kele qalǵan adam emes, qurylys ındýstrııasyna jetek­shilik etken jyldary kóptegen keleli isterdi atqaryp ketti. Degenmen, sol kez­deri Úkimet basyna qu­­ry­­lysshy, sáýlet­shilikti túsinetin maman keledi degen oı basy­myzǵa kelmeıtin. 

Keldi. Kelgende de elimiz táýel­siz­­­­dik­ke endi qol jetkizip, bılikti óz qo­ly­na ala bastaǵan kúrdeli jyldary ózi­niń ornyn tap basyp dál keldi. Bul qurylys ınjeneri Uzaqbaı Qaramanov edi. Kóptegen jyldar qurylys mamandary tipti tóraǵa orynbasarlyǵyna da taǵaıyndalmaǵan bolsa, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń 1990 jyldyń 17 mamyrynda qabyldaǵan qaýlysy boıyn­sha bekitilgen Mınıstrler Ke­ńesiniń qu­ramynda tóraǵa Uze­keńmen birge onyń je­ti orynbasarynyń úsheýi qury­lys mamandarynan taǵa­ıyn­dalǵany biz úshin asa ja­­ǵym­dy jańalyq boldy. Qurylys salasynyń ókilderi Erık Gýkasov, Oktıabr Jeltıkov, Nıkolaı Makıev­skıı jáne Uzekeń egemen eldiń alǵashqy qadamy­nyń nyq bolýyna birlese ter tókti. Ta­laı reformalyq jobalardyń ne­gizi osy kezeńde bastaý aldy. 

Tarıhymyzda qarapaıym qurylys jetekshisinen mınıstrge jetken talaı maıtalman azamattar bolǵan. Master, pro­rab kezinde qurylys alań­­da­rynda nıvelıri men teo­dolıtin arqalap, kún saıyn bir qabattan ekinshi qabatqa kóte­rilýdi aýyrsynbaı shyń­dalǵan jas ınjener mınıstr bolǵanda da mı­­nıstr­diń port­feli men kreslosyn aýyr­synbaıdy. Sol sebepti de Uze­­­keń­niń aýmaly-tók­pe­li za­man­da Premer-Mınıstr bolyp taǵaıyndalýy kezdeısoq emes. Osyndaı deńgeıge jetken azamattardyń ishin­de qu­ry­lys isiniń iri mamandary Asqar Qulybaev, Evgenıı Iojıkov-Ba­bahanov, Amalbek Tshanov, Taıyr Mansurovtar qıyn-qystaý zamandarda oblys basshylyqtarynda bolyp, irgeli isterdiń basy-qasynda boldy. 

Uzekeń salǵan premer-mı­nıstr­liktiń sara jolyn jal­ǵastyrýshylardyń biri – qu­rylys ınjeneri mamany Pavlodar úı qurylysy kom­bınatynyń masterliginen elimizdiń Premer-Mınıstr­ligine (2003-2007 jyldar) deıingi joldy júrip ótken, qazirgi Shyǵys Qazaqstan ob­lysynyń ákimi Danıal Ah­metov. О́zi qurylysshy bolǵasyn ba, álde eli­mizdiń qurylys ın­dýstrııasyn da­my­týdaǵy eń­begimizdi elegeni me, Uze­­keń jobalaýshylarǵa da erekshe jan­ashyrlyq tanytyp júretin. Ke­ńes óki­meti jyldaryndaǵy josparly sharýa­shylyq tártibi kezinde kásip­oryndardyń qyz­­metkerlerine avtobýs­tar men júk kó­likteri, jeńil kólikter ǵana bólinip oty­ratyn. 

Men biletin Uzekeńniń adam­ger­shi­lik ustanymynda dosqa adaldyq, jol­­dasqa de­gen senimdilik qashanda bıik dárejesinen túsken emes. Uzekeńniń jas­tyq shaǵyn­daǵy taı jarysy kezi­nen bas­­tap elaǵasy jasyna kelgenshe jaqyn aralasqan, búginde marqum bol­ǵan As­qar Álmuhambetov degen azamat boldy. Ol erterekte Máskeýdiń Odaq boıynsha óte belgili, bedeldi «Tıaj­­elektropromproekt» jobalaý ıns­­tı­týtynyń Almaty qalasyndaǵy fı­lıa­lyn­da kóp jyldar boıy dırektor bolyp qyzmet atqarǵan. О́zi bir symbatty, aq­kóńil, minezge baı, adamgershiligi mol, bilimdi azamat edi. Qaıta qurý, naryq ekonomıkasyna kóshýge bet alǵan tusta, esh daıyndyqsyz  ujym basshylaryn saılaý naýqany bastalǵan. Sol naýqan Asqar úshin sátti bolmaı, ol fılıal dırektorlyǵyna ótpeı qaldy. Uzekeń maǵan Asqardy jumysqa alý jóninde usynys jasap, ol «Kazgorstroıproekt» bas jobalaý ınstıtýtyna jumysqa kelip, meniń orynbasarym retinde bir­ne­she jyl qyzmettes boldyq. Men Uze­keńniń jumysqa, qyzmettes ortaǵa adaldyǵyn biletinmin, onymen birge jol­dastyqqa degen azamattyǵynyń bıik­tigin de baıqadym.

Uzekeń Úkimet basshysy bolar al­­dyn­­da onyń Abaı dańǵyly men Baı­seıitova kósheleriniń mańaıyndaǵy qu­rylys basshylary turatyn úılerden tórt bólmeli saıly páteri bolatyn. Premer-Mınıstr qyzmetine aýysqan kez­de laýazymyna saı basqa jerden úı berildi. Sol se­bepti turyp  jatqan úıin kóp­ten beri aralas-quralas ke­le jatqan  joldasy Asqar Ál­muham­be­tovke zańdastyryp qal­dyrý jolyn qarastyrdy. Ol kisi, árıne, úısiz bol­ǵan joq, shaǵyn aýdanda iri paneldi úı­lerdiń birinde turatyn. Bul ótken ǵasyrdyń 50-jyldary jobalanyp-salynǵan úılerdiń biri bolatyn. Ol úılerdiń sıpatyn qara sózben kereginde qan shyǵarmaı-aq jan shyǵaratyn maıtalman klassık jazýshymyz Ábish Kekilbaev keremet aıtyp ketip edi. 90-jyldardyń bas jaǵynda bolǵan Qazaqstan sáýlet­shileriniń kezekti bir sezinde sol kezdegi Mádenıet mınıstriniń orynbasary bolyp qyzmet etetin jazýshy Ábekeń Gorbachevtiń ja­rııalylyq baǵytynyń sáýletshilerdiń qyzmetindegi kórinisin dál tapqan bolatyn. Jalpylaı aıtqanda, ol kisi jarııalylyq degendi bireýler endi túsinip jatsa, sáýletshiler kórshilerdiń túngi tirlikterin bir-birine jarııalaýǵa kedergi keltirmeıtindeı etip, aralaryna juqa qabyrǵa salyp, baıaǵyda-aq júzege asyryp qoı­ǵan, dep sezdiń delegattaryna Mádenıet mınıstr­liginiń atynan jol bolsyn quttyqtaýyn aıta otyryp, bizge synyn da jerine jetkizip aıta bildi. 

Ondaı  úıdi keńeıtý múm­kindigi jo­ǵyn bile otyryp, Uze­keń óz páterin As­­­qar­­ǵa  zań­dastyryp  berý  úshin bi­raz kó­­ńilin bóldi. Uzekeń bas dırektor re­­tinde meni de sha­­qy­ryp, osy isti zań­dy túr­de aıaǵyna deıin jet­kizýge sep­tik etýimdi surady. Kóp­tep-kómektep júrip, bári sátti sheshildi. Asekeńniń qo­nys­­toıynda  boldyq. Sol kúni qolǵa alǵan is­tiń rızashylyqpen  bitkenine  Uzekeń men  Ul­daı jeńgemizdiń kelisti-kelisti   aıtyl­ǵan nıetterinen bilinip otyrdy. Ba­la­syna, týysyna emes, joldasyna ber­gizgeni de úlken adamshylyq qasıet. 

Uzekeńniń halyqpen aralasýda sýyq­­ty­ǵynan góri jylýy kóp. Úlken kres­loǵa ıe bolyp, onyń býyna ýlanyp, keý­desine nan pisetin basshylar da jıi kez­desip jatady. Fransııanyń ataqty fı­losofy Monteske: «Kóptegen ǵa­syrlar tájirıbesi kórsetkendeı, qo­lynda bıli­­gi bar adam qylmys jasaý­ǵa beıim turady...» degen sózi bar. Bul bılik etýdi bı­lep-tósteý dep túsinetin keı­­bir azamattarǵa tán bolar. Uzekeń óz boıyndaǵy ata-­anasynan daryǵan asyl qa­sıetterimen osyndaı basshylar­dan aıyrma­shylyǵy jer men kókteı. Ol jan-jaǵyna jylý darytyp, aınalasyna ıgi jaqsylardy top­tas­tyra bildi. Bul onyń otba­synyń da jylýy men aýyz­birshiligin arttyryp kele­di.

Bilimdi, parasatty Uldaı jeń­gemiz de azamatyn ardaqtap, otba­syna uıytqy bolatyn asyl jan. Búginde Uzekeńmen bir­ge úsh ulyn jetildirip, nemereleriniń qyzyǵyna bóle­nip otyrǵan jaıy bar. 

Erterekte ata-babalarymyz qasıetti qazaq jerin, kıeli elin qorǵaý úshin shańyraq ıe­si, atustar urpaqtyń kelýin bir jaratýshyǵa sıynyp, tileý­men bol­ǵan. Tarıhymyzdan belgili jelkildegen qol bas­taǵan Janqoja batyrdyń urpaǵy bolyp keletin Yńǵaı atasy dúnıege tór­tinshi bolyp qyz nemeresi kelgende, ba­lasy Qaraman men kelini Aısulýǵa ishteı ókpelep, atyna minip alys jolǵa attanyp ketipti. Alla taǵalanyń jazýy shyǵar álde Yńǵaı aqsaqaldyń tilegi qabyl boldy ma, besinshi nemeresi bolyp kereginde eline bel bolar, erlikterge daıyn, shekesi torsyqtaı atustar er bala dúnıege keledi. Bul – atasyn uzaq kúttirip, otbasynda tuńǵysh ul bolyp úlken qýanysh alyp kelgen, keıin bútin qazaq halqy uzaq kútken táýelsiz elimizdiń tuńǵysh Premer-Mınıstri Uzaq­baı Qaramanuly edi. Birin­shilik jaı ǵana rettilikti bildirip qoımaıdy, ol zor ja­ýapkershilikti, eren eńbekti júk­teıtin ozat jumysty da bildiredi. Bul turǵydan Uzaq­­baı Qaramanovty naǵyz Bi­rinshi mınıstr dep aıta alamyz, oǵan eldiń qurmeti de kýá bo­la alady.

Ábdisaǵıt TÁTIǴULOV, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, akademık