О́z oıyn Elbasynyń «Bolashaqta eńbek etip, ómir súretinder mektep oqýshylary, muǵalim olardy qalaı tárbıelese, Qazaqstan sol deńgeıde bolady. Sondyqtan, ustazdarǵa júkteletin mindet aýyr», degen paıymymen sabaqtastyrǵan bilim basqarmasynyń basshysy Gúlmıra Kárimova búgingi tańda bilim berý júıesi jańasha oılaýǵa negizdelgen reformalar kezeńine qadam basqanyn, ınfraqurylymdyq damytý men jańartylǵan mazmunǵa kóshý basymdyq bolyp tabylatynyn atap ótti. Boıynda ulttyq, otanshyldyq rýhy joǵary, bilimi men biligi myqty qazaqstandyqtardyń jańa urpaǵyn tárbıeleý baǵytynda jergilikti jerde atqarylyp jatqan sharalarmen tanystyrdy.
О́ńirdegi 505 bilim úıi 70 myńnan astam shákirtti qabyldaýǵa tolyq ázir. 9,5 myń búldirshin alǵash ret mektep tabaldyryǵyn attaǵaly otyr. Kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý jumystaryna 540 mıllıon teńge qarastyrylǵan. Bıyl ınfraqurylymdardy jetildirýge 674 mıllıon teńge bólinse, aldaǵy eki jylda 820 mıllıon teńge baǵyttalmaq. «Mektepke jol» aksııasy aıasynda turmysy tómen otbasylardyń 8423 balasyna ártúrli kómekter berilgen. Tegin ystyq tamaqpen osynsha oqýshy qamtamasyz etiledi. Mektep janyndaǵy ınternatta turatyn 1566 tárbıelenýshi arnaıy bólingen kóliktermen tasymaldanady.
Gúlmıra Raıynbekqyzy Petropavl qalasyndaǵy mektepterde oryn jetispeıtinin, balalar sany 3044-ke artyp otyrǵanyn aıta kelip, 1800 oryndy oqýshylar saraıy salynatynyn, onyń IT-tehnologııalarmen, robotehnıkamen jabdyqtalatynyn, qosymsha bilim alýǵa jan-jaqty jaǵdaı jasalatynyn jetkizdi.
О́zekti máseleniń biri retinde shaǵyn jınaqty mektepter (ShJM) qatarynyń artyp kele jatqanyn ataýǵa bolady. Bilim basqarmasynyń derekteri boıynsha, qazir 413 bilim úıi osy sanatqa jatqyzylyp, 79 paıyzdy quraǵan. Salystyrý úshin aıtaıyq, 2014 jyly 547 mektep jumys istese, qazir – 505. Bıyl 11 bastaýysh, 1 negizgi mektep jabyldy. ShJM-degi bilim sapasy áli de talapqa saı emestigi talas týdyra qoımas. Ásirese, pedagogterdi qaıta daıarlaý, jas mamandarmen qamtý ózekti másele sanalady. Materıaldyq-tehnıkalyq bazasy tómen. Uıymdastyrý ádisteri, kásibı biliktilik oqytýdyń mazmunymen úılese bermeıdi. Sondyqtan, bilim berý problemalaryn durys sheshýde ShJM-niń jumysyn tereń oılastyryp, durys josparlamaıynsha pedagogıkalyq shyǵarmashylyq áleýet qalyptastyrý, oqýshynyń pánge degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý qıyn. Bilim berý salasy mamandarynyń paıymynsha, buǵan deıin oqýshylardyń akademııalyq bilim alýyna mán berilip kelse, endi balanyń oılaý qabiletin damytýǵa, oqý úderisine belsene qatysýǵa, ózindik kózqarasyn qalyptastyrýǵa, derbes sheshim qabyldaýǵa basa nazar aýdarylmaq. Olaı bolsa, zaman talabyna saı basqarý men bilim sapasyn jetildirýde materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń jabdyqtalýynyń, ozyq tehnologııalardyń engizilýiniń orny erekshe. Aýdandyq oqý bólimderi men mektep dırektorlary naqty jaǵdaılarǵa negizdelgen ádis-tásilder men sharalardy basshylyqqa ala otyryp, pedagogıkalyq ujymdardy jańa talaptar úderisine ıkemdeı bilý mindetin bir sát te esten shyǵarmaýlary kerek. 169 mıl-lıon teńgege mýltımedııalyq quraldar, 103 mıllıon teńgege keń jolaqty ınternet jelisi ornatylǵanymen, istiń jaıy áli de kóńil kónshitpeıtinin ata-analar men muǵalimder tarapynan jıi estımiz. 1, 2, 5 jáne 7 synyp oqýshylarynyń jańartylǵan mazmundaǵy bilim alýǵa kóshetinin, mektep baǵdarlamasy birneshe jańa pánmen tolyǵatynyn, 3 jáne 4 synyp oqýshylary úshin «Aqparattyq baılanys tehnologııalary» pániniń engiziletinin eskersek, shetin máselelerdi keshendi túrde sheshpeı bolmaıdy.
Mektep formasy, oqýlyq, maman jetkilikti me?Ata-analar men oqýshylar úshin jylda qaıtalanatyn «bas aýrýlarynyń» birinshisi – mektep formasy. Bilim jáne ǵylym mınıstriniń «Orta bilim berý úshin mindetti mektep formasyna qoıylatyn talaptardy bekitý týraly» buıryǵyna sáıkes, oqýshylar mektep formasymen tolyq qamtamasyz etilgen. Desek te, ata-analar tarapynan tigý sapasyna qatysty aryz-shaǵymdar túsken emes degen tujyrymdarymen kelisý qıyn. Mektep formalary kelisimshart boıynsha tigilgenimen, sapa men baǵa qoljetimdiligi bárin qanaǵattandyra bermeıtinine kózimiz jetti. Ásirese, az qamtylǵan, kóp balaly otbasylar úshin aýyr soǵyp otyrǵan jaıy bar. «Severnyı» turmystyq úıi ishinde ornalasqan «Snis Feishen» fırmasynda kezek qatary qalyń. Aldyn ala tapsyrys berilse, 30 paıyzdyq jeńildik qarastyrylǵany quptarlyq. Mundaǵylar keshendi formaly kıimniń 22-25 myń turatynyn shıkizattyń Reseıden ákelinýimen baılanystyrady. Burynǵy «Komsomolka», qazirgi «Progress» fabrıkasy oqýshylardyń birdeı formaly kıimderin tigýdi toqtatypty. Onyń sebebin suraǵanymyzda, tehnolog Raıhan Saǵyndyqova kásiporynnyń kúshtik qurylymdar úshin kıim tigetin salalyq kásiporynǵa beıimdelýimen túsindirdi. Balalar paltosy men kúrteshesin talapqa saı tigip júrse de, oqýshylar formasyna tapsyrys qabyldamaıtyny túsiniksiz.
Al ázirge ataýy ilinbegen, shalǵaıda ornalasqandyqtan tabýy qııamet, biraq ataǵy dardaı tigin fabrıkasy oqýshylardyń formaly kıimderin daıyndaǵanymen, tapsyrysty Astanadan ǵana qabyldaıtyn bolyp shyqty. Kásiporynnyń atqarýshy dırektory Aleksandr Belokonenko fabrıkanyń qurylǵanyna jarty jyl ǵana bolǵanyn, tapsyrystyń kóptiginen úlgere almaı jatqandaryn kóldeneń tartty. О́nimderiniń sapasynda min joq. Baǵasyna keletin bolsaq, árkimniń qaltasy kótere bermeıtini anyq. Máselen, «Sokırko» fırmasynda oqýshy galstýgi 700-800 teńge bolsa, munda 1300-1800 teńgege jeteǵabyl. Jeńil ónerkásipti, onyń ishinde balalar kıimin tigý úderisin damytpaıynsha, baǵanyń qoljetimdiligi týraly aıtýdyń ózi artyq sııaqty.
Ekinshisi, oqýlyqtar men oqý quraldary jaıynda. Bıyl bul salada birshama ilgerileýshiliktiń, alǵa umtylystyń bary baıqalady. Jergilikti qazynadan 900 mıl-lıon teńge bólinip, 18 baspamen 233 kelisimshart jasalǵan. Qajetti 677 myń oqýlyqtyń 60 paıyzy alynǵan. Osy baǵyttaǵy jumystar áli de shıratýdy, jedeldilikti qajet etetinin «Maǵjan» kitap dúkeninde bolǵanymyzda ańǵardyq. Osynda kezdestirgen ata-analarmen sóıleskenimizde, tegin oqýlyqtar keı jaǵdaıda oqý jyly bastalǵannan keıin taratylatynyna, tipti qarajatqa da tappaıtyndaryna alańdaýshylyq bildirdi. Tapsyrys berý, tasyp-jetkizý júıesine erterek qamdansa degen ótinishterin aıtty. «Atamura» baspasymen tyǵyz baılanys ornatqan dúkende oqýlyqtar men oqý quraldary mol bolǵanymen, ǵımarat óte tar. Sol sııaqty, oqýlyqtardyń baǵasy qymbat degen ýájdiń de jany bar sııaqty. Máselen, «Álippeniń» ornyna alǵash ret qoldanysqa engiziletin «Saýat ashý» kitaby – 2200, juqaltań «Kórkem eńbek» kitaby 1300 teńge turady.
Úshinshisi, jas mamandar tapshylyǵy. Bul – kókeıkesti problemanyń biregeıi. Másele aımaq basshysy Qumar Aqsaqalov tóraǵalyq etken jıynda arnaıy qaralyp, kemshilikterdi túzetýdiń joldary atap kórsetilgen bolatyn. Qazir bilim salasynda 10247 muǵalim eńbek etse, 59,5 paıyzy joǵary jáne birinshi sanatty ıelengen. Áli 74 shtat bos tur. Onyń ishinde 19 matematık, 11 aǵylshyn tili, 12 orys tili men ádebıeti, 8 bas-taýysh mektep muǵalimi, 6 fızıka, 5 hımııa páni mamany jetispeıdi. Qazirgi tańda 228 muǵalim jumysqa qabyldanypty. Alaıda, olardyń kóbi eldi mekenderge bara bermeıtini, turaqtamaıtyny, qalypty áleýmettik jaǵdaıdyń jasalmaıtyny jasyryn emes. Jastar úlesiniń 3,8 paıyzdan aspaıtyny da oılandyrmaı qoımaıdy.
Osy jerde pedagog tapshylyǵy tolyq sheshilmeı otyrǵanda jaratylystaný-matematıka baǵyttary boıynsha aǵylshyn tilinde oqytatyn muǵalimderdi daıyndaý jaıy qalaı degen zańdy suraq týary anyq. Atalǵan sıkldiń 159 muǵalimi aǵylshyn tilin oqytý kýrsynan ótýde. 96 ustaz sertıfıkat alǵan. Taǵy 452 muǵalim ázirlikterin shyńdamaq. 57 mektepte qanatqaqty fakýltatıvtik kýrstar júrgiziledi. Onyń nátıjesi naqty qoldanystaǵy tájirıbede belgili bolady. Ázirge senimnen góri kúdik basym.
О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy