Esten ketpes Ellada eli

Astana men Afıny qalalarynyń arasynda ázirge áýe qatynasy jolǵa qoıyl­maǵan. Alaıda Grekııanyń týrıs­tik kompanııasynyń ushaǵy jolaýshylardy elordamyz Astanadan bes saǵatqa jeter-jetpes ýaqytta Make­donııa ólkesiniń ortalyǵy, osy eldiń Afı­nydan keıingi ekinshi úlken qalasy – Salonıkıdiń áýejaıyna top etkize qoıady. Odan ári týrısterdiń aıaq-qol­daryn jerge tıgizbeı, Egeı teńi­ziniń ja­ǵalaýyndaǵy irili-usaqty sansyz qonaqúıler men demalys oryndaryna ala jóneledi. Kelýshiler qonaq úılerine barar jolda-aq avtobýstaǵy teleekran ar­qyly osy eldegi týrızmge qatysty bir­qatar qyzyqty aqparattarǵa qanyǵyp úlgeredi. 

Halkıdıkıdegi Kassandra túbegindegi biz kelip túsken Agua Mare dep atalatyn shaǵyn ǵana jekemenshik oteldiń ıesi Marııa hanym kelýshilerdi qudalaryndaı jadyraı qarsy alyp, keterinde qyzy ekeýi árqaısysyn qushaǵyna qysa qosh­tasyp, shyǵaryp saldy. «Taǵy da keli­ńizder!» degendi qaıtalap aıtýdy da umyt­paıdy. Biz ózimiz kelmesek te, onyń peıildi qyzmetin kórshi-qolańǵa, aınala-tóńiregimizge jaıatynymyzdy jaqsy biledi. Marııa hanymnyń kelýshilerge erekshe qonaqjaılylyq tanytyp turǵany sondyqtan. Qyzmetińe kelýshi rıza bolsyn deseń, ımandy kelindeı ıile qyzmet etýge tıistisiń. Sonda sharýań da ilgerileıdi, qaltań da qalyńdaı túsedi. 

11 mıllıonnan astam Grekııa hal­qynyń 93%-y jergilikti ult ókilderi sanalady eken. Sol grekterdiń de bes mıl­lıonǵa jýyǵy qazaqtar sııaqty shet elderde turatyn kórinedi. 

Tabıǵaty kóz tartarlyq kórkem, taý-tasy kóp, araldarǵa da baı, jeriniń basym bóliginiń jaǵalaýlary kúndiz-túni teńiz tolqyndary shaıyp jatatyn, Balqan túbeginiń ońtústigindegi Grekııa rasynda da tamashalaýǵa da, tam­sanýǵa da, alańsyz tynyǵýǵa da áb­den laıyqty el. Qııaldan týǵan qu­daılar týraly tańǵajaıyp ańyz-ápsa­nalardyń, tuńǵysh demokratııanyń, ejelgi kemeńger fılosoftardyń, qazir­ge deıin arqaýy úzilmeı kele jat­qan olımpııalyq oıyndardyń otany – Gre­kııany kórý, ellınderdiń kóne máde­nıetimen, ónerimen, qalalarymen tanysý, sondaǵy baǵzy zamandardan beri kele jatqan tap-tuınaqtaı, tap-tar kóshelerin aralaý eshkimdi de enjar qaldyra qoımas. 

Aýmaǵy ózimizdiń Pavlodar obly­sy­nan sál ǵana úlken bul eldiń ár push­paǵy tunyp turǵan tarıh, ár qalasy tolyp turǵan tabıǵı jádigerler men es­kertkishter. Árıne, alaqandaı Gre­kııany aptalar boıy asyqpaı aralamaı, bir kelgen saparda, nebári onshaqty kúnde tolyqtaı tanyp, bildim deý tym astamshylyq bolar edi. Al bul eldiń tuńǵıyq tarıhy men mádenıetine, saıası jáne ekonomıkalyq ahýaldaryna tereńdeı tússeń, áńgimeniń arqaýy tipti uzap keteri anyq. Biraq El­ladamen atústi tanysýdyń áseriniń ózi de kópke deıin kisiniń kókeıinen ketpeı qoıýy ǵajap emes der edik.

Máselen, bir ǵana – Afınydaǵy pat­shalar mekeni bolǵan Akropolge shy­ǵyp (qazaqsha maǵynasy – joǵarǵy qala), ondaǵy kóne Parfenon hramynyń búgingi qańqasyn kórýdiń ózi nege tu­rady?! Jol bastaýshynyń: «Al endi bir sátke kózderińizdi jumyp turyp, baǵ­zy bir zamandarda tap osy jerge Ar­hımed, Arıstotel, Sokrat, Gero­dot, Pıfagor, Gomer, Gıppokrat, Alek­sandr Makedonskıı sııaqty grektiń uly tulǵalarynyń tabandary tıgenin, osynda júrip-turǵanyn kóz aldaryńyzǵa elestetińizdershi?!» degen sózderiniń ózi týrısterdi qandaı áserge bóleıtinin aıt­­­­sańyzshy! Al osy syqyldy tańdan­dy­ratyn, oıǵa bóleıtin kóne tarıhı eskertkishter ellınder elinde qanshama deseńizshi! 

Grekııada tarıhı eskertkishter jón­delgeni bolmasa, tolyqtaı qalpyna kel­tirilmeıdi degendi estidik. Sondaı-aq olardyń budan ári joıylyp ketýine de jol berilmeıdi. Olar jergilikti ha­lyqqa, mıllıondaǵan kelýshi týrıs­terge osy qalpynda qundy da áserli. Sondyqtan el astanasynyń ortalyǵynda syrty qorshalyp qoıylǵan oıdym-oıdym shuńqyrlardy keziktiresiń. Oǵan úńilgen jandar grekterdiń kóp­ǵasyrlyq tarıhynyń syr-sıpatynan habardar bola túsedi. Grek Parlamenti ǵımaratynyń aldy­nan ótetin metro stansasynyń kú­tý­shiler zalyndaǵy sórelerge osyndaı qazba jumystary kezinde tabylǵan kóne jádigerler qoıyl­ǵan. Ári-beri ótip jatqan jolaýshy­lar olarmen arnaıy mýzeıge barmaı-aq tanysa alady. Áserli-aq! 

Árıne, dúnıeniń túkpir-túkpirinen týrısterdi Grekııaǵa sabyltyp turǵan Grekııanyń tereń tarıhy men tańdaı qaqtyrarlyq ejelgi eskertkishteri ǵana emes, onyń jeriniń kóp bóligin qorshap jatqan teńizderdiń mármardaı móldir sýy ekeni de daýsyz. Bizdi ertip júrip elin tanystyrǵan ekskýrsııa júrgizýshi Polına hanymnyń: «Kókte Kún, jerde teńizder aman tursa, grekterdiń jaǵdaıy tym jaman bola qoımas» dep sóıleýiniń tórkininde osyndaı syr jatsa kerek.

Jalpy, sondaılary tap boldy ma, álde másele iriktelýinde me, bizdi ekskýrsııa júrgizýshilerdiń bilimdarlyǵy tánti etkenin aıta ketken jón. Olar belgili bir taqyryptyń aıasymen shektelip qalmaı, týrısterge grek halqynyń tarıhy men mádenıetine qosa, ulttyń salt-dástúrine de baılanysty qyzyqty málimetter berip úlgeredi. Máselen, grekter otbasylyq qun­dylyqtardy qatty qasterleıtin halyq eken. Olarda qartaıǵan áke-she­shesin qarttar úıine ótkizip jiberý degendi bilmeıtin kórinedi. Úılený toıy­na shaqyrý hatta qonaqtyń jas jubaı­larǵa ne ákelýi kerek ekendigi naqty kór­setiledi. Sondyqtan toı tar­qaǵan soń qonaqtar bizdiń qazaqtar sııaq­ty, jınalyp qalǵan basy artyq zattardy qaıda jibererin bilmeı bastary qatpaıdy. Aqsha syılaǵysy keletinder bank esebiniń shoty kórsetiledi eken. Kim bilsin, bizdiń toıshyl qazaq úshin zaman aǵymyna qaraı bul da bir kókeıge túıip qoıatyn jaıt shyǵar.  Grekııa aýa raıynyń qysy jyly, jazy ystyq keletini belgili. Máselen, bizdiń jolymyz túsken Halkıdıkı túbegin qorshap jatqan Egeı teńiziniń jaǵasynda shomylý maýsymy mamyrda bastalyp, qazanǵa deıin sozylatyn kórinedi. Jyl saıyn Grekııaǵa 20 mıllıonnan astam týrıster kelip, teńizdiń tuzdy sýyna shomylyp, kún kózine qyzdyrynyp, densaýlyqtaryn shyńdap qaıtady. Bul kelýshilerdiń eldiń óz halqynyń sanynan eki eseden astam kóp degen sóz. 

Biz bolǵan Halkıdıkı múıisinde Kas­sandra, Sıtonııa jáne Afon túbek­teri dep atalatyn «úsh saýsaq» Egeı teńizine suǵyna enip jatyr. Biraq osy­lardyń ishindegi abattandyrylýy jaǵynan eń jetildirilip, kósh bas­tap turǵany Kassandra túbegi. Nea Kallıkratııa eldi mekeniniń teńiz jaq jıegin boılaı uzynnan-uzaq jaǵajaılar sozylyp jatyr. Árıne, olarǵa qaz-qatar etip tizildire jınalmaly jeńil kereýetter men kúnqaǵar-shatyrlar ornatylǵan. Jaǵalaýdyń qumyn arnaıy bólingen qyzmetshiler kún saıyn tańerteń muqııat tazalap, tegistep otyrady. Jeńil traktor jetisine bir ret tirkemesimen júrip ótip, jaǵajaıdyń qumyn qopsytyp ta qoıady. Bul qumnyń tazaryp, ári arasyna aýa kirip, qyza túsýi úshin jasalatyn bolsa kerek. Teńizde serýendeımin, jaǵalaýdan alystaý baryp shomylyp, qarmaqpen balyq ustaımyn deýshilerge shaǵyn kemeniń de qyzmeti daıyn.  Alystan az kúnge demalý úshin arnaıy kelgen týrıster, árıne, qaltasyn tym qymtaı bermeıdi. Grekııa IJО́-niń 15 paıyzynan astamyn quraıtyn týrızm­nen túsetin tabys osylaı qura­lady. Árıne, sonymen birge munyń bári Grekııa úshin qosymsha jumys oryndary. Aýdar­ma­shylar men daıashylardyń arasynan biren-saran ýkraındyq, reseılik, ózimizdiń aqtaýlyq jastardy da ushyrattyq. Jazǵy demalys kezinde osynda kelip, azdy-kópti tabys taýyp qaıtatyn kórinedi. 

Jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha, bes aıǵa sozylatyn shomylý maýsymy aıaqtalǵannan keıin munda kelesi kóktemge deıin negizinen múlgigen ty­nysh­tyq ornaıdy. О́ıtkeni, mynaý úı ıeleriniń kópshiligi negizinen jaqyn mańdaǵy úlken eldi mekender men qala­larda, tipti, Salonıkı nemese Afıny megapolısterinde turady. Jazda osynda kelip, úılerin demalýshylar men týrıs­terge jalǵa berip, paıda tabady. – Qonaq úılerde turý qaltanyń sory ǵoı, jeke úılerdi jaldaý áldeqaıda arzan, – deıdi ózderi. Onysy ras ta shyǵar, bálkim. 

Týrıstik bızneste usaq-túıek degen bolmaıdy. Grekııada Zevs, Poseıdon, Afrodıta qudaılardyń shaǵyn músin­derinen bastap, san alýan magnıtterge deıin osy eldiń tarıhynan habar beretin myńdaǵan kádesyı túrleri bar. Satyp alýshyǵa sony salyp beretin irili-usaqty polıetılen qaltashalarǵa da Ellada eliniń jergilikti demalys aımaqtarynyń kartasy nemese tabıǵat kórinisteri basyl­ǵan. Kórer kózge usaq-túıek, sonymen birge, árıne, tegin jarnama! 

Grekterdiń as máziri baı ári dámdi. Sondaı-aq munda grektiń barshaǵa jaqsy tanys salatynan, túriktiń shoýrmasynan, nemistiń gambýrgerinen bastap, san alýan ulttardyń as-aýqat túrlerin tabýǵa bolady. Balyq taǵamdary da mol. Biraq, barlyq Eýropa elderindegi sııaq­ty, munda da suıyq ystyq as túrleri az ekeni ańǵa­rylady. Bar bolsa da, ol sorpa-sýsyndary botqaǵa uqsas qoıýlaý bolyp keledi. 

BAQ arqyly Grekııanyń birneshe jyldan beri aýyr ekonomıkalyq daǵdarysty bastan ótkerip jatqandyǵynan biz de azdy-kópti habardarmyz. Bir kezderi álemniń damyǵan elderiniń qatarynda bolǵan Grekııa búginde ol sanattan shy­ǵyp qalǵan. Bul eldiń syrtqy qaryzy óte kóp. Keıbir derekterge qaraǵanda, ol 321 mlrdtan astam eýrony qurap, el­diń IJО́-niń eki deńgeıine jýyqtaǵan. Jastar arasynda jumyssyzdyq basym. О́zderi bul tipti 30 paıyzdan joǵary degendi aıtady. Jumys izdep ózge elderge ketýshiler kóp kórinedi.  Daǵdarys jyldarynda zeınet­ker­lerdiń zeınetaqysy 700 eýrodan 400 eý­roǵa deıin qysqartylypty. О́zgesin bylaı qoıǵanda, bul elde shaǵyn ǵana bir baton nan jarty eýrodan joǵary, jarty lıtr aıran 1 eýronyń ústinde, al 95 markaly bir lıtr janarmaı 1,5 eýroǵa jýyq turatynyn eskersek, bul ra­synda da bolmashy soma ekenine kóz jet­­kizemiz. «Osy daǵdarys jyldarynda keıbir zeınetkerlerdiń qoqys jáshik­terin aqtaryp, qalǵan-qutqan tamaq izdep ketkenin kózimiz kórdi. Mundaıda erli-zaıypty zeınetkerler birge tur­sa jeńil­deý eken. О́ıtkeni, ekeýiniń zeı­net­aqy­syn biriktirse, áıteýir bir kún­derin kóre­di ǵoı, ásirese jalǵyzilikti zeınet­ker­­diń jaǵdaıy tym qıyn boldy» degendi estidik.

Grek elinde erler de, áıelder de zeınet­kerlikke 67 jastan shyǵady. Jurtshylyq arasynda Parlament adam­dardyń eńbek jasyn budan da uzar­týy múmkin degen úreı bar. Jalpy, qolaıly tabıǵattyń áseri me, álde halyqtyń ál-aýqatynyń buryn jaqsy bolyp kelgendiginen be, áıteýir, Gre­kııada adamdardyń ortasha ómir súrý jasy uzaq – 81 jastyń ústinde. 

Biz pikirlesken keıbir jandar daǵda­rystyń sebepterin Grekııanyń Eýro­odaqqa múshe bolýynan kóredi. Aı­týyn­sha, osy uıymǵa múshe bolǵannan keıin, máselen, óndiristi mamandandyrý maqsatymen be, álde basqa sebeppen be, Grekııada júzimdik alqaptar shabylyp tas­talypty. Árıne, bul talaılardy kásibi men nesibesinen aıyrǵan.

Sóıte tura, grekter jalaqysy tómen jumysqa barǵysy kelmeıtin kórinedi. Máselen, qyrkúıekte Grekııada el ekono­mıkasynyń mańyzdy salasy bolyp tabylatyn záıtún aǵashynyń jemisi pisedi. Eldegi onyń alqaptarynyń aýmaǵy mol, jınap alý da ońaı emes. Al ony jı­na­sýǵa kórshi elden bolgarlar keledi eken.

– Sonda nemene, ózderińizde jumys qoldary jetispeı me? – dep suradyq alǵashynda mán-jaıdan habarsyz biz.

– Joq, grekter kúnine 30 eýroǵa jumys istemeıdi... – degen jaýap estidik ol saýalymyzǵa. 

Árıne, eldegi ekonomıkalyq ahýal týraly basqasha pikirdegi adamdar da joq emes. 

– Keıbireýlerdiń jylanyp aıtqan sózderine kóp sene bermeńizder. Halyq­tyń jaǵdaıy jaman emes. Báriniń de jaqsy úı-jaıy, qos-qostan jeńil mashınasy bar, – deıdi Ahılles esimdi júrgizýshi azamat. 

О́zi KSRO taraǵan kezde Grýzııadan kóship kelipti. Jalpy, TMD elderinen 400 myńdaı grek oralǵan. Sol kezde úkimet olarǵa jaqsy kómektesken kórinedi. Aı­­týynsha, sol berilgen jár­dem­aqyǵa oral­ǵandardyń kóp qabatty úıden páter ǵana emes, úıdiń tutas qabatyn satyp alǵan­dary da bolypty.

– Senderdiń prezıdentteriń jaqsy. Estip jatyrmyz, Qazaqstan jaqsy ór­ken­dep keledi. Osynda qydyryp júrgen­deriń de sodan ǵoı. Al bizdiń jemqor bıligimiz, mine, eldi qaryzǵa batyryp bitirdi... – dep qynjylys tanytty endi biri.

Solaı. Qaı elde de qansha adam bolsa, sonshama pikir bolatyny belgili.

Afınynyń ortalyq alańynda dabyrlaı sóılesip kele jatqanymyzdy estip, bir grek: 

– Qazaqstannan keldińizder me? – dep taza qazaqsha amandasyp, jabysa ketti. – Júrińder, men sizderge jaqsy qundyz ton satylatyn dúkendi kórseteıin?

– Ton satyp alǵaly júrgen joqpyz, ýaqytymyz da tapshy. О́zińiz qazaqshany umytpapsyz ǵoı?

– Nege umytaıyn, men Taldyqorǵanda kóp jyl turǵanmyn.

Ton satatyn dúkenge barmaıtynymyz­dy bilgen soń, «Budan bylaı sen­derdiń besbarmaqtaryńdy jemeı­min!» – dep, ol bizben nazdana, biraq kúle qosh­tasty. Tarıhı otanyna oralǵan jerles­terimizdiń qaısybiri, mine, osylaı kún kórip júrgen jaıy bar kórinedi.

Batys Eýropanyń kóp elderindegi sııaqty, Grekııanyń joldary da aınadaı tegis. Salonıkı men Afınynyń arasyn jal­ǵaıtyn ataqty №75 jolmen júrip óttik. Avtobýspen júrgende aldyńdaǵy shaıyń shaıqalmaıdy. Iá, jyldamdyq ta qatań qadaǵalanady. Joldar taý jotalaryn týnnelder arqyly tesip, tegistelip, qaýipsizdendirilgen. Salonıkı men Kastorııa qalasynyń arasyn tipti 17 týnnel jalǵaıdy eken. Jolsapar barysynda uzyndyǵy 6 shaqyrymǵa jýyq týnnelden de óttik. Bul shaǵyn bir qalanyń metrosynyń joly ǵoı, ne degen eńbek deseńizshi! 

«Teatr kıim ilgishten bastalady» degen sóz bar ǵoı. Bizdiń Grekııaǵa saıahat barysynda kóz jetkizgenimiz – týrızm kúre joldardyń jol boıyndaǵy avto­beketterdegi dárethanalardyń ta­za­lyǵynan bastalýy kerek sııaqty. Grekııadaǵy jol-jónekeı kezdesetin avto­­be­ketterdegi kafe­lerdiń dastarhan máziriniń baılyǵy men sapasynyń qaladaǵylardan aıyr­mashylyǵy joq. Munda da dámdi ári sapaly. Dáret­hanalary muntazdaı taza. Qol súrtetin qaǵaz súlgi de úzilmeıdi, jeldetip kep­tirgish te múltiksiz jumys istep turady. 

Bizdiń elimizde de qazir Batys Eýropa – Batys Qytaı kúre jolynan bas­tap, Astana men óńir ortalyqtaryn jalǵas­tyratyn sapaly joldar zor qarqynmen salynýda. Jol jaqsarǵan saıyn júrgin­shiler qarasy artyp, týrızmniń kókjıegi keńı beretini sózsiz. Sondaıda aldymen eskeretin jaıttardyń biri osy tazalyq máselesi bolýy kerek-aq. Týrızmdi da­myt­­qymyz kelse, árıne. Áıtpese, bizde ási­rese aýdan ortalyqtarynda, aýyl­dyq jerlerde osy oraıda uıalatyn tus­ta­rymyz kóp ekeni eshkimge de jasyryn emes. 

Grekııada sondaı-aq balamaly qýat kóz­derin paıdalanýda da biraz ilgeri­leýshiliktiń bar ekenin baıqadyq. Árıne, Fransııanyń, Germanııanyń deńgeıimen salystyrǵanda áli tómen. Degenmen, kóptegen jeke úılerdiń tóbesine sý jy­lytý úshin kún sáýlesinen qýat alatyn shaǵyn panelder men jeldiń kúshimen aınalatyn jabdyqtar ornatylypty. Olar ekologııa úshin de paıdaly, otbasynyń bıýdjetine de demeý. Sondaı-aq dalalyq óńirlerde de edáýir betkeılerdi alyp jatqan kún sáýlesimen qýattanatyn pa­neldi alqaptar men jeldiń kúshimen ju­mys isteıtin qalaqty munaralar menmun­dalaıdy. Shirkin, ár úı osyndaı shaǵyn qondyrǵylardy ornatyp alsa, bizdiń elimizdiń ásirese ońtústik óńir­leriniń halqy ala jazdaı oshaqtaryna ot jaq­paýyna bolar edi-aý dep oılap qoıasyń. 

...Taıaýda ǵana Qazaqstanǵa kelip, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesimen tanysqan Grekııanyń Premer-mınıstri Aleksıs Sıpras myrza óz eliniń bes jylǵa sozylǵan daǵdarystan shyqqanyn málimdedi. Árıne, biz dostas grek halqy úshin solaı bolýyna shyn kóńilden tilektespiz. Adamzat órkenıetindegi alatyn orny úlken, beıbit te berekeli grek halqy jaqsy ómir, jaıly tirshilikke ábden laıyq! Sondyqtan osy az kúnderde grek halqynyń ómirinen kóbirek habardar ári tilektes bolyp úlgergen biz premer-mınıstrdiń ol sózine atamyz qazaqtyń saltymen «Aýzyńa maı!» demekpiz. 

Ábdimútál ÁLIBEKOV