Keshegi saq zamanynan búgingi baq zamanyna «myń ólip, myń tirilip» jetken halqymyz osy ýaqyt aralyǵynda joıylyp ketýden basqanyń bárin kórdi. Bizdiń bul sózimizdi tarıhshylardyń kóbi rastaıdy. Tek jer betinen ada-kúde joıylyp ketýge tıis bolǵan halyqtyń qalaı aman qalǵanyn ǵana áli kúnge deıin eshkim naqty túsindirip bergen emes. Belgilisi ǵasyr saıyn jan qurbandyq berip júrip, osy kúnge esen jetkenimiz.
Qane, bir sát bárimiz oılanyp kórelikshi, rasynda da biz qalaı aman qaldyq? Álemniń basqa qurlyqtaryndaǵy dáýirdiń ár kezeńinde joıylyp ketken irili-usaqty ulttardyń tarıhyn tizbelep, bastaryńyzdy aýyrtpaı-aq qoıalyq, keshe ózińizben irgeles jatqan jońǵar qaıda? Sol jońǵarlardyń áskerı áleýeti bizden mysqal kem be edi? Joq, batyrlary az ba edi? Áleýeti álsiz bolsa, batyry kem bolsa sizdi týǵan jerińizden qaıta-qaıta tyqsyrar ma edi, sol jońǵar?! Bálkim, ol zamanda bizdiń jońǵarlardan ǵylymymyz, tehnologııamyz artyq boldy dersiz. Abzaly demegenińiz...
Bir rýly elden bir-aq erkek bala qalyp, keıin sonyń ónip-ósip ketkenin shejire tarıh áli kúnge jyr qylyp aıtady. Keshegi bir rýly elden qalǵan sol jalǵyzdyń urpaqtary búgingi kúnge qalaı aman-esen jetip júr? Muny oılanǵan kim bar?
Basynan talaı taǵdyr kóship, malǵa kelgen jut pen elge kelgen náýbettiń birnesheýin ótkizip, qynadaı qyrylyp qalsa da bul qazaq nege «Malymdy alsań al, Qudaı, peıilimdi alma» degeninen tanbaıdy? Ashtyq kórgen jurt jomarttyǵynan sál de bolsa tıylmas pa edi? Er-azamaty maıdanda, ózi keshegi náýbetten esin shala-sharpy endi jıyp otyryp, jer aýdarylyp kelgenderge jarty qurtyn bólip bergendi qazaqtan basqa taǵy qaı jurttan kórdińizder? Bul ne jomarttyq?
Moıyndarsyz, moıyndamassyz, mundaı erlikter rýhy myqty eldiń ǵana qolynan keledi. Demek, qazaqtyń búgingi kúnge aman jetýiniń eń basty syry – onyń rýhanı ımmýnıtetiniń myqtylyǵynda! Al, myqty rýhanııatty urpaqtyń boıyna myqty dástúrler arqyly ǵana sińire alasyz. Ata-babalar bizdiń boıymyzǵa salt-dástúrdi sińirýdeı-aq sińiripti. Al, sol boıymyzǵa sińirgendi biz óz urpaqtarymyzdyń boıyna qalaı sińirip júrmiz, mine, másele osynda!
Ulttyń dástúri – ulttyń tamyry. Tamyrynan ajyraǵan ósimdik ne isteıdi? Árıne, qýraıdy. Máselege osy qısyn turǵysynan kelsek, dástúrinen ajyraǵan ult ta joıylyp, joq bolady. Túrli dinı ekspansııalardyń meshitińizge tımeı, «anaý shırk, mynaý shırk» dep dástúrińizge shabýyl jasaı beretindiginiń syry osynda! Ulttyń jaýlary ata-babalarymyzdyń shynaıy ıslamdy urpaqtaryna dástúrge orap jetkizgenin, ásirese, sońǵy ǵasyrlarda bile bastady, seze bastady. Muny túsinbese «dástúr bólek, din bólek» dep bet aldy laǵatyn ózimizdiń dáldúrishter túsinbeı júr.
Keshegi ateızm dep atalatyn alapat zamanda aýyl-aýdandardy aıtasyz, búkil oblys boıynsha on meshit boldy ma, bolmady ma, naqtysyn sala mamandarynan basqa eshkim aıtyp bere almaıdy. Bizdińshe bolǵan joq. Moıyndaıyq, sóıte tura elden ıman qashqan joq. Búgingideı ár aýylda kemi eki-úsh meshit bolmady demeseńiz, qazirgideı ushaq-ushaq bolyp qajylyqqa barmady demeseńiz, ata-ájelerimiz namazyn da oqydy, orazasyn da ustady. Bireý-bireýdiń qoıyn, jylqysyn urlasa urlaǵan shyǵar, ıá, eregispen tipti birin-biri óltirip te qoıǵan jaǵdaılar kezdesken shyǵar, biraq ol kezde qazirgideı 3-4 jasar nárestelerdi zorlap jynystyq qatynas jasaıtyn pedofılderińiz atymen joq edi. Búgingideı eshkim erkek erkekke, áıel áıelge úılenbeıtin...
Keshegi meshiti joq keńestik kezeńde ımanymyzdyń baılyǵy qazirgiden mol bolsa, bizdińshe onyń sebebi dástúrimizden qol úzbegenimizde edi. Búgin Qudaıǵa shúkir, meshit-medrese kóp, biraq dástúrimizden kóz jazyp qaldyq. Dástúrimizden kóz jazyp qalǵandyqtan da Aqtóbede kisi qanynyń tógilýine jol berildi. Áıtpese qolyn qandaǵan sol «dindarlardyń» báriniń de bes ýaqyt namazy bolǵanyn aınalasyndaǵylar aıtyp bere alady. Olarda joǵy – dástúrmen baıytylǵan ulttyq tárbıe edi.
Bul sózimizdi bireýler qup alar, bireýler qup almas, alaıda, báribir aıtýǵa týra keledi, eger din izdeseńiz qazaqtyń dástúri degenińiz tunyp turǵan din! Qazaqtyń shyr etip dúnıege kelgennen bastap, aqtyq demi bitip, jer betindegi sapary úzilgenge deıingi aralyqtaǵy ómiriniń bári dinnen tysqary emes. Sábı dúnıege kelgende «Áldı-áldı» dep besik jyryn aıtasyz ba? Aıtasyz. Siz sol kezde-aq perzentińizdiń qulaǵyna Allanyń ulyq esimin quıyp otyrsyz. Lıngvıst ǵalymdar «Áldı-áldıdi» «Alla-Alla» degen sózdiń fonetıkalyq ózgeriske ushyraǵan túri dep túsindiredi. Balańyz apyl-tapyl júre bastaǵannan ala jippen tusaýyn kesesiz. Nege ala jippen? Árıne, kisiniń ala jibin attamasyn degen ıgi de izgi tilekpen. Al kisiniń ala jibin attamaý degenińiz ıslam dininiń altyn ózegi emes pe?! Artynsha súndetke otyrǵyzyp, musylman etesiz. Qyz uzatyp, kelin túsirip, «Jar-Jar» aıtasyz. Demek, Qudaı Taǵalany taǵy da eske túsiresiz. Eń sońynda aǵaıyn-týys marqumdy aqtyq saparǵa shyǵaryp salǵanda da dinı joralǵylardyń bári oryndalady. Sonda qazaqtyń besik pen beıitke deıingi jolynyń bári dástúrmen ádiptelip, dinnen alshaq ketip jatqan joq. Endeshe, din eshýaqytta da meshit sanymen ólshenbeıdi. Din júrektiń tazalyǵymen ólshenedi. Al qazaqtyń búkil dástúri júregińizdi kirletpeýge jumys isteıdi.
Demek, dástúr degenińizdiń jeńil-jelpi qaraıtyn másele bolmaǵany ǵoı. Ultty saqtap qalamyz desek, dástúr dep atalatyn tamyrymyzdan qol úzbeýimiz kerek eken. Taǵy da qaıtalap aıtýǵa týra keledi, ókinishke qaraı, biz sol kıeli tamyrymyzdan qol úzińkirep bara jatyrmyz. Menińshe, ekiniń biriniń «dindar» bolyp ketýi sol dástúrimizden qol úzip bara jatqanymyzda. «Dindar» bolǵanda qandaı «dindarlar» deseńizshi, ata-babalardyń ǵasyrlar boıy jasaǵan rýhanı muralaryna revızııa jasaǵysy keledi. Arystan babqa, Áziret Sultan, Qoja Ahmet Iаsaýıge barǵanyńyzdy teris kóredi. «Ata-babalarymyz da bardy ǵoı» deseń, «ata-babamyz adasqan, dinnen saýatsyz bolǵan, sodan keıin bardy, negizinen dinniń tazasy – arabta» deıdi. Dep qoıa salsa da jaqsy ǵoı, «qolymda bılik bolsa Qoja Ahmet Iаsaýıdiń kesenesin býldozermen syryp, tegistep tastar edim» deıtin «dindarlar» da paıda boldy. Dástúrdi bilgen adam, kıeni túsingen adam osylaı deý bylaı tursyn, bulaı oılanýdyń ózine qorqady emes pe?! Biz qazir patrıotızm, otansúıgishtik týraly jıi aıtamyz. Degenmen, kıeden qoryqqan, kıeni syılaǵan adamnan ǵana patrıot shyǵatynyn umytpaıyq.
Bizdiń jap-jas keıbir «dindarlardyń» aýzynan... «áýlıelerge barǵan – shırk» deıtin shirik sóz shyǵatyn boldy. Ol «dindarlardyń» da ózimizdiń urpaǵymyz ekenin esten shyǵarmaıyq. Demek, biz, aǵa býyn, jas urpaq boıyna ulttyń salt-dástúrlerin sińirý deıtin máselede bir sát bolsa da beıǵamdyq tanytyp alǵanbyz.
Endeshe, qaı-qaısysymyzǵa da salt-dástúr degen máselege kelgende, ulttyq kıelerdi ulyqtaý degen máselege kelgende uıqyly-oıaý júrgen jaraspaıdy. Urpaǵymnyń rýhy saý bolsyn deseńiz, onyń boıyna rýhanııatty ózińiz egesiz. Al urpaǵymnyń taǵdyry oılandyrmaıdy deseńiz, ony ózińiz bilersiz. Menińshe, siz olaı oılamaısyz!
Abaı BALAJAN, jýrnalıst