1977 jyldyń shilde aıy edi. Jumys kúni aıaqtalyp qalǵan kez. Jazýshy Baqqoja Muqaev aǵamyz telefon soqty. «Erteń, – dedi ol kisi, – Muqańnyń Panfılov pen Shevchenko kósheleriniń qıylysyndaǵy úıine kel. Aqynnyń zıraty basyna qoıylatyn belgitas daıyn bolypty. Keńsaıǵa barar aldynda Lashyn apaı Toqtarbaı, Beksultan aǵań bar bárimizdi úıge kirip shyǵyńdar deıdi. Keshikpegin. Jaraı ma?»
Ertesinde saǵat 9-darda aıtqan jerge jınaldyq. Bıýst Almaty kórkemsýret ýchılıshesiniń sheberhanasynda eken. Úı ıeleri men aǵalarymyz: «Biz ózara aqyldasyp bolǵansha, ony munda alyp kelińder», – dedi. Osyndaı uıǵarymnan keıin esik aldyndaǵy jedel járdem sııaqty mashınaǵa minip, músindi jasaǵan sýretshi-skýlptor jigittiń bastaýymen AHÝ ǵımaratyna bardyq. Ondaǵy sheberhanadan alǵash ret aqynnyń beıiti basyna qoıylatyn bıýstti kórdik. Gıpsten jasalǵan ony joǵarydaǵy sanıtarlyq kólikke tıep, aqynnyń úıiniń aldyna keldik. Sol jerde úlkender bastaǵan top Naǵıman ájemizdi qoltyqtap, mashınadaǵy músinge bettedi. Ol ýaqytta apaıdyń kózi kórýden qalǵan-dy. Qart ana saýsaqtarymen aqynnyń tas beınesin izdedi. Sosyn ony aıalaı sıpap, kóńili bosady.
...Saǵat 11-den asa bere Keńsaıǵa kelgenimiz esimde. Artymyzdan ile-shala úlken júk mashınasy da jetti. Oǵan bıýst qoıylatyn tuǵyrtas tıelgen eken. Kóz ólshemimizge salyp qarap turmyz. Muqańnyń beıiti men zırattaǵy qara jol jıeginiń arasy 150 metrdeı jer sııaqty. Ishi qýys gıps bıýstti úsh adam qaýmalaı kóterip, ornatatyn tusqa ońaı jetkizgenimizben, júk mashınasyndaǵy granıt tuǵyrtasty túsirý men aparý óte qıyn boldy. Temir súımendermen demeı jyljytaıyq desek, eki jaǵy jyp-jyltyr bop óńdelgen tas qyrlary men qasbettegi jazý búlinýi múmkin. Beksultan, Baqqoja, Jambylbek aǵalar jáne polkovnık shenindegi beıtanys áskerı adam ózara aqyldasa kelip, tuǵyrtasty týrısterdiń qonalqalyq shatyry ma, álde sýlyq shınel me, áıteýir sondaı bir kenepke orap, arqanmen alǵa tartýǵa sheshim qabyldady.
Tuǵyrtas óte aýyr. Bir metrdeı jerge súıretip baryp bir toqtaımyz. Taǵy da bir metrge jýyq jyljytyp, qaıta damyldaımyz. Kún bolsa shyjyp tur. О́stip otyryp zırat ortasyndaǵy 150 metr jerdi úsh saǵat júrgenimiz bar. Kelsek, Muqańnyń inisi Toqtarbaıdyń uıymdastyrýy boıynsha aqynnyń úlken uly Juldyz eki joldasymen sement laı ázirlep, onymen qorshaý dińgekteriniń túbin bekitip jatyr eken. Postamenttegi temir shynjyrlar Máskeýdegi A.Pýshkın eskertkishiniń aınalasyndaǵy kórinisti kózge elestetkendeı. Sáýletshi myna úlgini soǵan eliktep aldy ma eken degen oı keldi ony kórgende.
Sál damyldap alǵan soń bárimiz jabylyp júrip, tuǵyrtasty tikteýge kiristik. Sodan soń oǵan keýdemúsin – bıýstti ornattyq. Bizben birge júrgen sýretshi-skýlptordyń aıtýynsha eskertkishti bekitken sement pen asbestiń qatýy úshin eki saǵat ýaqyt kerek eken. Beıit basyndaǵy kúrek, shelek, basqa da zattardy jınastyryp júrip, mine, sol ýaqytty tostyq. Saǵat keshki 5-ten asa bergende músinshi jigittiń: «Bitti. Bári durys», – degen daýsy estildi. Muny qulaǵy shalǵan aqynnyń inisi Toqtarbaı aǵa eskertkish mańaıyn asyqpaı kórip shyqty. Sóıtti de kóńili tolqyp turyp bárimizge rahmet aıtty. Bul jerde bárimiz dep otyrǵanymyz: keıin Memlekettik syılyqtyń laýreattary atanǵan jazýshylar Beksultan Nurjeke men Baqqoja Muqaı, aqyn ómirge kelgen Narynqol óńiriniń týmasy, sol kezde Almatyda ekspedıtor-jabdyqtaýshy bolyp jumys istep júrgen Jambylbek Nurdáýletov jáne aty-jónin biz bilmeıtin polkovnık aǵaı bolatyn. Birde jerles áriptesterim Rysbek Sársenbaı men Batyq Májıtulyna joǵarydaǵy áńgimeni aıtqanymda: «Ol beıtanys áskerı adam aqynnyń týysy, keıin Semeıge aýysyp, general-maıor sheninde otstavkaǵa shyqqan Ábdiqaıym Isabaev aǵa ǵoı», – dedi. Muny Muqańnyń uly Juldyz da solaı dep rastady.
Sóz oraıynda aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń beıiti basynda ornatylǵan belginiń avtory týraly az-kem áńgime aıtsaq deımiz. Tuǵyrtasty ornatyp bolyp demalyp otyrǵanymyzda, bir-birimizden jón surasqanbyz. Sonda ol ózin qysqasha tanystyrǵany bar. Umytpasam 1947 jyly ómirge keldim degen sııaqty. Aty – Elaman. Famılııasy – Qasymbaev. Túrkistanda týypty. Máskeý men Lenıngradtaǵy ıá Sýrıkov, ıá Repın atyndaǵy ma eken, joq álde Lvovtaǵy joǵary kásiptik kórkemsýret ýchılıshesi me, áıteýir sol joǵary oqý oryndarynyń bireýin bitirgen. Bul jerde atalmysh oqý oryndarynyń báriniń atyn aıtyp, otyrǵanymyz músinshiniń zaıyby, bashqurt qyzy da sýretshi edi. Sóz arasynda ol ony da tanystyryp, jarynyń Reseı ne Ýkraınada oqyǵanyn aıtqan.
Elaman shalt qımyldy, tez ashýlanatyn, minezi shálkes jan edi. Sál nársege abyrjyp, kúıgelektenip renjigenine nemese aıaq astynan qýanyp, jadyrap sala beretinine sol kezde bizder túsinistikpen qaraǵanbyz. О́ıtkeni ol sýretshi, óz álemimen ómir súretin, ózgeshe bolmys-bitimge ıe shyǵarmashylyq adamy ǵoı. Al ondaı talant ıelerinde bylaıǵy jurt kóp túsine bermeıtin minez-qulyqtar bolatyny tabıǵı jaǵdaı.
Sóz sońynda osy maqalamen birge berilip otyrǵan sýret týraly da bir-eki aýyz sóz aıta keteıik. Aqyn beıiti basyndaǵy belgi ornatylǵan soń 1977 jylǵy shilde, tamyz aılarynyń birinde «Lenınshil jas» gazetiniń fototilshisi Alashybaı Esmaǵambetov tuǵyrtastaǵy keýde músindi «Qazaq ádebıetiniń» tapsyrmasymen redaksııaǵa túsirip ákelgen. Bul rásimniń sekretarıat bólmesindegi artyq danasyn sol kezderi jastar basylymynda jumys isteıtin osy joldar avtory sonda ózine saqtaýǵa alyp qoıǵan bolatyn. Arada 40 jyl ótkende, ony oqyrmandarǵa usynýdy jón kórdik.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan»
ASTANA