Sońǵy on bes-jıyrma jylda Qazaqstannyń telearnalarynda úndiniń, túriktiń, qytaı men basqa da elderdiń telehıkaıalary kóptep kórsetildi. Bul telehıkaıalar kórermenderimizdi jaı qyzyqtyryp qana qoıǵan joq, sonymen birge ol elderdiń tarıhyn, salt-dástúrin, mádenıeti men ónerin sanamyzǵa sińirip, nasıhattady; uǵym-túsinigimizge, dúnıetanymymyzǵa aıtarlyqtaı áser etti. Muny jasyrmaı, moıyndaý kerek.
Sultanáli BALǴABAEV, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Mine, osyndaı jaǵdaıda qazaq halqynyń ulttyq ereksheligin, ótken tarıhy men salt-dástúrin, mádenı-rýhanı jetistikterin kórsetetin, sondaı-aq, keıbir adamgershilik-rýhanı máselelerimizdi de kóteretin qyzyqty da tartymdy óz teleserıaldarymyz barynsha az bolyp kelgen edi. Degenmen, keıingi ýaqytta Qazaqstan telearnalary bul taqyrypqa aıryqsha kóńil aýdaryp, halqymyzdyń búgingi shynaıy ulttyq-rýhanı máselelerine negizdelgen teleserıaldardy kóbeıte bastady. Solardyń biri – jaqynda ǵana «Habar» telearnasynan kórsetile bastaǵan «Qarııa» telehıkaıasy. Jańa telehıkaıanyń aldyn ala kórsetilimi, ıaǵnı tusaýkeseri Almaty qalasyndaǵy kınoteatrlardyń birinde ótken edi. Tusaýkeserdi «Habar» agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Rınat Kertaev ashyp, telehıkaıany túsirýge qatysqan shyǵarmashylyq top ortaǵa shyǵyp, kórermendermen oı bólisti. Basqosýda telehıkaıanyń alǵashqy eki bólimin tamashalaǵan kórermen qaýym jańa týyndy týraly ózderiniń jyly pikirlerin bildirdi. Telearnadan kórsetile bastaǵannan beri de bul jóninen jurtshylyqtan únemi jaqsy lebiz estip júrmiz. «Qarııa» telehıkaıasynyń jurtshylyqtyń mundaı rızashylyǵyna bólenýiniń birneshe sebebi bar.
Eń aldymen, telehıkaıa halqymyz ejelden qasıetti sanaıtyn otbasy qundylyǵyna arnalǵan. Iаǵnı qazaq atamzamannan beri otbasynyń qarashańyraǵyn aıryqsha qadir tutqan, árkim óz ata-anasyn barynsha qurmettep, olardy qartaıǵan shaǵynda alaqandaryna salyp, baǵyp, kútken. San ǵasyrlar boıy eshqandaı syzat túspegen osy jaqsy dástúr sońǵy ýaqytta «syr berip», buzyla bastaǵandaı. Buǵan qazirgi kezde qarttar úıiniń aıtarlyqtaı kóbeıýi aıqyn dálel. Aıdyń-kúnniń amanynda qartaıǵan áke-sheshesin kútip-baǵýdan bas tartyp, qarttar úıine ótkizýshiler kezdesetin bolǵan. Tipti, qarttar úıine ótkizbese de, ata-anasynan bezinip teris qarap ketkender de az emes. Nege bulaı? Bul suraq kimdi de bolsa oılandyrady. «Qarııa» telehıkaıasy osyndaı suraqtarǵa jaýap izdeıdi, onyń sebep-saldaryn ashýǵa tyrysady.
Sondaı-aq, kez kelgen kınotýyndynyń sátti shyǵýy – basty rólderdi oryndaıtyn akterlerge de baılanysty. «Qarııa» telehıkaıasyna elimizge jaqsy tanymal Baýyrjan Qaptaǵaı, Dosjan Janbotaev bastaǵan biraz óner qaıratkerleri túsken. Bul da telehıkaıanyń jurtshylyq júregine jol tabýyna yqpal etkeni daýsyz.
Osyǵan oraı, telehıkaıada basty rólderdiń birin oryndaǵan belgili ánshi Aıqyn Tólepbergen týraly da bir-eki aýyz sóz. Sońǵy ýaqytta jurtshylyq arasynda jas ánshilerimiz jeńil-jelpi habarlar men arzan toı-dýman, shoýǵa tym áýes bolyp, shynaıy ónerdiń qadirin ketirip barady degen syn-pikirler jıi aıtylyp júr. Mine, osyndaı jaǵdaıda Aıqyn Tólepbergenniń «Qarııa» telehıkaıasynda múldem jańa qyrynan kórinip, barynsha salmaqty, salıqaly keıipkerdi somdaýy shyn kóńilden rızashylyq týdyrady. Bul jańalyq basqa ánshilerimizge de úlgi-ónege bolsa deımiz.
Árıne, kez kelgen kınotýyndynyń kórkemdik sapasy shyǵarmashylyq topqa tikeleı baılanysty. Osy turǵydan kelgende, bul telehıkaıanyń ssenarııin jazyp, túsirip, kógildir ekranǵa daıyndaǵandardyń bári derlik jastar ekendigin aıta ketken jón. Mysaly, telehıkaıanyń bas rejısseri Ashat Musabaı – áli otyzǵa da tolmaǵan, kınosalasyna endi ǵana kelgen jańa tolqynnyń ókili. Alǵashqy qadamynyń sátti bastalýy jas rejısserdiń bolashaǵynan úlken úmit kúttiredi.
Telehıkaıanyń bas prodıýseri Nurjaına Jumadillaeva da keıingi býynnyń qataryna jatady. Ol osydan bes jyldaı ǵana buryn T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq Ulttyq óner akademııasyn kınoteledramatýrgııa mamandyǵy boıynsha bitirgen edi. Keshegi shákirtimizdiń sol beıimdiligi men qabiletin telehıkaıany túsirý barysynda búgin jan-jaqty jaryqqa shyǵarǵany anyq baıqalady. Telehıkaıanyń bas operatory Ernur Rysbaı da týra osyndaı joldan ótken. «Qarııa» telehıkaıasyn túsirgen shyǵarmashylyq toptyń basym kópshiligi osy T. Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııanyń túlekteri ekendigi de qýantady.
Árıne, «Qarııa» telehıkaıasynyń túsiriliminde eshqandaı min joq, dep aıtsaq, tym artyq bolar edi. Ásirese, kıno mamandary men synshylardyń kózimen qaraǵanda, telehıkaıanyń jetildirýdi, bolashaq jańa shyǵarmalarda eskerýdi qajet etetin tustary da bar. Bul – zańdy da. О́ner salasynda eshkimniń de bıikke birden kóterile almaıtyny barshaǵa málim. Bári de alǵashqy qadamnan, nartáýekel dep kirisken izdenýden bastalady. «Qarııa» telehıkaıasyn túsirgen jastar da osyndaı batyl qadamǵa barǵan eken, olardyń osy talabyn qoldap, qamqorlyq kórsete bilýimiz kerek. Sondaı jaǵdaıda bolashaqta kórermen kóńilinen shyǵyp, ózge elderdiń telehıkaıalarymen básekege túse alatyn kórkem dúnıelerimiz kóbeıe túspek. «Habar» agenttigi men basqa da telearnalar aldaǵy ýaqytta da qabiletti jastarǵa osylaı senim artyp, olardyń shyǵarmashylyq múmkindikterin jaryqqa shyǵarýǵa demeý bola beredi dep senemiz.
Ǵarıfolla Esim, akademık: – Kez kelgen qazaq qarııasy úshin otbasy, aǵaıyn-týys pen dos-jarannyń ortasynda syıly bolý abyroı. Tórden túspeı, syıyn ketirmeı, ádemi qartaıý baqyt. Biraq barlyq qarttarymyz mundaı abyroıǵa jetip, mundaı baqytqa bólenip jatyr dep aıta almaımyz. Nege? О́ıtkeni, qarııanyń jasyn qurmetteý, ǵumyrlyq tálimin syılaý azaıyp bara jatqandaı. Mundaı ulttyq uǵymdardy búgingi urpaqqa sińirý kemshin túsip barady. Sonyń bir kórinisin taıaýda ǵana «Habar» arnasynda tusaýy kesilgen «Qarııa» fılminen ańǵardyq.
Fılm avtorlary qazaq qoǵamyna, qazaqy bolmysymyzǵa jat qarttar úıindegi qym-qýyt tirshilikti kórsetken. Artynda qalǵan urpaǵynyń aıalaýy men qamqorlyǵyn saryla kútken aq jaýlyqty analar men aqsaqaldardyń taǵdyryn sýrettegen. Osyndaı qarııalardyń ómiri arqyly qoǵamdaǵy eń ózekti problemalardyń birin kórsetýge tyrysqan. Jańa týyndynyń jurtshylyq júregine jol taýyp, kópshilik kóńilinen shyǵýy osy taqyrypty qaýzaýynda bolsa kerek.
Qart kisini qadirle, óziń de qart bolarsyń. Shyǵystyń shoqtyǵy bıik tulǵasy Abaı Qunanbaev óziniń shyǵarmalarynda pedagogıkalyq kózqarasyn bildirip, úlkendi syılaýdy danalyqpen jetkizip otyrǵan. Adamnyń adamgershilik sapasy úlkendi qurmetteýden, ata-anaǵa boıusynýdan bastaý alatyndyǵyn alǵa tartty. Ata-ana aldyndaǵy perzentiniń paryzy hám qaryzy nemen ólshenetindiginiń formýlasyn jasap berdi. О́zekti órtteı sharpyǵan osy máselege, «Habar» erekshe den qoıypty. Kórermenge jol tartqan «Qarııa» fılminen búgingi ómirdiń aıanyshty kórinisin ańǵarýǵa bolady. Qarttar úıinde túsirilimniń jasalýy óte oryndy bolǵan. Osydan 20 jylǵy burynǵy qarttar úıimen búgingi hálin salystyrýǵa bolmaıdy. Ol shaqta qazaq qarııalary biren-saran bolatyn. Tipti kezdespeıtin. Al qazir qalaı? О́z ata-anasynan jırengen baladan ne kútýge bolady?.. Biz rýhy myqty urpaq tárbıeleýimiz úshin qoǵamdyq sanany qalyptastyratyn ıdeologııalyq osyndaı jumystardy udaıy jasaýymyz kerek.
Amangeldi Keńshilikuly, synshy, Muqaǵalı Maqataev syılyǵynyń laýreaty: – «Habar» telearnasynan «Qarııa» atty serıaldy qarap júrmin. Kınotýyndy kóńilimnen shyqty. Biz osy kúnge deıin koreı, túrik, orys serıaldaryn qyzyqtap kelgen bolatynbyz. Sońǵy ýaqyttary qazaq kınogerleri, rejısserleri de halyq ómirine jaqyn serıaldar túsirip, áleýmettik máselelerdi kóterýde. Bul óte jaqsy úrdis.
Telehıkaıada qoǵamymyzdyń biteý jarasyna aınalǵan ótkir másele qozǵalǵan. Buryn-sońdy qazaq qoǵamynda bolmaǵan keleńsiz qubylys – egde tartqan qarııalardy balalarynyń qarttar úıine aparyp tastaıtyny týraly aıtyp ta, jazyp ta júrmiz. Endi aıta-aıta jaýyr bolǵan taqyrypqa kınonyń kózimen úńilgende ol adamǵa ózgeshe áser syılaıdy eken. Ásirese, turmys-tirshiligi jaqsy balalardyń óz ata-anasyn qarttar úıine ótkizip jiberetini – qorqynyshty qubylys. Osy rette aıtsaq «Qarııa» – «Habar» telearnasy daıyndaǵan, búgingi qoǵamǵa óte kerekti, sátti shyqqan jobalardyń biri.
Taıaýda Túrkııada bolǵanymda sondaǵy azamattarmen sóılesip, túrli-túrli taqyryptardy tilge tıek ettik. Bir tań qalǵanym, 80 mıllıondaı turǵyny bar elde qarııalar máselesi degen múlde joq kórinedi, óıtkeni, ákesin nemese sheshesin ondaı úıge aparyp tastaý túrikter úshin qylmyspen parapar is bolyp sanalady. Ata-anaǵa zor qurmet kórsetip, ony aıalap ótý balanyń Alla aldyndaǵy adamdyq paryzy. Buryn bizde mundaı keleńsizdik bolǵan emes. Iаǵnı osynyń bári ózge mádenıettiń dendep, rýhymyzdyń álsireýi. Bir usynysym – osy másele «Qarııa» telehıkaıasynda jan-jaqty ashyla tússe nur ústine nur bolar edi. Serıaldyń jalǵasyn kórgimiz kelip, qyzyǵyp otyrmyz.
«Qarııa» arqyly qazaq kınogerleri myńdaǵan kórermenge oı salady dep oılaımyn. Elbasymyz rýhanı jańǵyrý máselesin jaqsy qozǵady. Qoǵamda qordalanyp qalǵan, túıini sheshilmeı júrgen áleýmettik máselelerdi kórsetip, ony sheshýdiń jolyn tapqanda ǵana bizdiń sanamyz jańara túsip, rýhymyz jańǵyrady.