Bas basylymda shekaralyq aýdandardyń ahýaly týraly jarııalanǵan maqalalar («Shekaralyq aýdandar biri ozyp, biri tozyp tur», A.Qasym, 6 aqpan, 2017 jyl, «Aýyldy mektep saqtaıdy, mektepti kim saqtaıdy?», Q.Quttymuratuly, 21 aqpan, 2017 jyl) oqyrmandar oıynan shyǵyp, oǵan oı qosýshylardyń da az bolmaýy bul máseleniń keshendi sheshilýi qajettigin bildirse kerek. Osy oraıda Jetisý jerinen kelgen tómendegi pikirlerdi nazarlaryńyzǵa usynýdy jón kórdik.
Bedelbek SÚLEIMENOV, Alakól aýdanynyń qurmetti azamaty, burynǵy Úıgentas aýdany ákiminiń orynbasary:
– A.Baıtursynulynyń «El búginshil, meniki – erteń úshin!» qaǵıdasymen úndes Prezıdent saıasatyn qoldaıtyn azamat retinde bas gazetimizdiń shyǵys jáne batys shekaralyq aımaqtar turǵyndarynyń muń-muqtajy, turmys-tirshiligi jaıly kótergen keleli máseleleri oryndy, jurtshylyqqa oı salatyn tolǵandyrar taqyryp ekenin jetkizgim keledi. Dál osy ahýal kórshi memlekettermen, ásirese Qytaımen shekaranyń uzyna boıyna qonystanǵan ár eldi mekenge de qatysty. 2011 jyly Senat depýtaty Qýanysh Sultanov Qytaımen shekarany boılaı ornalasqan Narynqoldan Katonqaraǵaıǵa deıingi aralyqta 400 myńǵa jýyq halyq qalǵandyǵyn aıtty. Sonyń ishinde Úıgentas óńirinde 1991 jylmen salystyrǵanda 47 myńnan 20 myńǵa deıin azaıǵan. Aýdan ortalyǵy bolǵan Qabanbaı aýylynda sol jyldary 14 myń turǵyn bolsa, 2017 jyly 6 myńǵa jeter-jetpesi qalǵan. 1991 jyly 32 mektepte 12 myńǵa jýyq oqýshy bolsa, 2017 jyly mektepter sany 21-ge azaıyp, 4044 oqýshy qaldy. Aıpara, Jaýynger, Keńes, Jambyl, Karl Marks, Malchat, Shilikti, Bostandyq, Shymbulaq, Maıqan, Júnjúrek, barlyǵy 11 mektep jabyldy. 9 mekteptiń janyndaǵy ınternattyń bireýi ǵana qaldy. 18 balabaqshada 4 myńnan astam bala tárbıelense, qazir kúrdeli jóndeýden ótip, qalpyna keltirilgen beseýinde bar bolǵany 380 búldirshin tárbıelenýde. Shekarany halyq kúzetetinin eskersek, shekara aýdandaryn órkendetý týraly memlekettik arnaıy baǵdarlamanyń qabyldanýy kezek kúttirmeıtin, el qaýipsizdigine tikeleı baılanysty ózekti másele. Osy oraıda quzyrly organdar ókilderinen quralǵan jumys toby shalǵaıdaǵy shekara shetinde, ásirese Narynqol, Úıgentas, Maqanshy, Katonqaraǵaı óńirlerindegi eldi mekenderdi aralap, halyqpen betpe-bet kezigip, máseleniń mán-jaıyn saralasa degen usynysym bar.
Ádilǵazy MUQANOV, eńbek ardageri:
– Men uzaq jyldar partııa, keńes, sharýashylyq salasynda qyzmet atqardym. Qazir zeınettemin. Búginde ózim turyp jatqan Lepsi aýyly patsha zamanynda 33 myń halqy bar gúldengen shahar bolǵan. Orys kópesi Pýgasovtyń kirpish, aǵash, teri, spırt zaýyttary týraly áli kúnge deıin el-jurt ańyz qylyp aıtady. Osy óńir jaıly A.Iаnýshkevıchtiń kúndelikteri men hattarynda, Iran shahtarynyń estelikterinde, jerlesimiz, KSRO ulttar palatasyn basqarǵan, memlekettik jáne halyqaralyq Djavaharlar Nerý atyndaǵy syılyqtyń laýreaty Á.Álimjanovtyń «Kógildir taýlarynda» kelistire baıandalǵan. Keńes bıligi ornaǵan jyldary Úrjar, Maqanshy, Taskesken, Bórilitóbe, Sarqan, Úıgentas, Alakól aýmaqtaryn qamtyǵan gýbernııa ortalyǵy mártebesiniń Lepsige berilgeni beker emes. Sońǵy jyldary áleýmettik nysandardyń qalpyna keltirilýi, jańa jumys oryndarynyń ashylýy, jappaı kóshýdiń saıabyrsyǵany baıqalady. Mektep kúrdeli jóndeýden ótti, daryndy sportshylar daıyndaıtyn mektep-ınternat iske qosyldy. Sonymen qatar belgili kásipker, osy óńirdiń týmasy Baýyrjan Ospanovtyń bastamasymen muǵalimder qalashyǵy salynyp, 16 páterli 9 úı boı kóterdi. Kóshelerge shamdar ornatylyp, asfalt tóseldi. Lepsiniń áıgili balyn óńdeıtin, qutylarǵa quıatyn seh jumys istep tur. Memleket basshysynyń tikeleı qamqorlyǵymen Ile Alataýynan Tarbaǵataı-Altaı taýlaryna deıingi ormandy-taýly aımaqtarda Jońǵar Alataýy memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń Lepsi jáne Kókjar fılıaldarynyń ashylýy 100-ge jýyq adamnyń jumyspen qamtylýyna yqpal etti. Osy memlekettik mekemelerdiń múmkindigin utymdy paıdalaný maqsatynda keıbir shekteýlerdi alyp, burynǵy ekotýrızmdi memleket menshigine qaıtaryp, jeke qaltaǵa túsip jatqan qomaqty qarjyny memleket qazynasyna baǵyttaıtyn ýaqyt keldi. Sondaı-aq «mindetimiz – tabıǵatty ǵana qorǵaý» degen shekteýmen júrgen ulttyq parkter men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qarasty orman jáne ań sharýashylyǵy mekemeleriniń qyzmet aıasyn keńeıtip, qosalqy sharýashylyqtardy ashý (aǵash óńdeý, jemis-jıdek qabyldaý, dárilik shópter óńdeý sehtary) ózin ózi aqtaıtyn paıdaly is bolary sózsiz. Sonymen birge joǵary sanatty sý qurylysy ınjeneri retinde aıtarym, Tentek, Yrǵaıty, Aǵynyqatty, Lepsi sııaqty taý ózenderine sý elektr stansalary kaskadyn salýdy jedel qolǵa alsa, Jońǵar qaqpasyna jel elektr stansasyn ornatsa, arzan elektr energııasyn alýǵa jáne shetelge eksporttaýǵa múmkindik týar edi. Sarqan qalasyna kóshken shekara qyzmetiniń Lepsi komendatýrasyn keri qaıtaryp, jol qatynasyn jeńildetý úshin tikushaqtar men shaǵyn ushaqtar qonatyn Lepsi jáne Qabanbaı áýejaılaryn qalpyna keltirse degen máseleler de kóptiń kóńilinde tur.
Vladımır KOLOMYSEV, Sapaq aýylynyń turǵyny:
– Jasym 80-ge jaqyndap qalsa da úırengen kásibim – mal ósirýmen aınalysamyn. 1997 jyly jappaı jekeshelendirý kezinde keńshardan tıesili jer, múlik, azdaǵan mal alyp bólinip shyqqanmyn. Qazir sharýashylyǵymda mal basy ósti – 80 jylqy, 129 iri qara, 120 qoı, 80 bas shoshqa bar. Onyń ústine qaz, úırek, kúrketaýyq sııaqty qustardy da ósiremin. Et-sút ónimderin Qabanbaı men Úsharal bazaryna aparyp satyp júrmin. Elbasy aıtqandaı, tutyný kooperatıvteriniń negizinde daıyndaý mekemeleri ashylsa, qarapaıym sharýa adamynyń óndirgen ónimi deldaldardyń aralasýynsyz, qosymsha ústemaqysyz el-jurttyń dastarqanyna jeter edi.
Byltyr mal basyn asyldandyrý jobasyna qatysyp, eki asyl tuqymdy buqa satyp aldym. Buqanyń ár basyna 150 myńnan shyqqan shyǵynymdy memleket qaıtaryp berdi. Tozyp bara jatqan aýylymyzdaǵy salynǵanyna 40 jyl bolǵan Sapaq orta mektebi jóndeýden ótti, jańa sý qubyry ústimizdegi jyly iske qosylatyndyǵy, kóshelerge asfalt tóseletindigi qýantty. Alaıda aýyldyq okrýgke qarasty Sapaq, Bıbaqan aýyldaryndaǵy mádenıet-saýda oshaqtarynyń jabylýy, keńshardyń taraýy, turǵyndar sanynyń kúrt tómendeýi, jumyssyzdyq saldarynan jurttyń jan-jaqqa kóshýi toqtamaı turǵany alańdatady. Onyń ústine kúndelikti qajetti taýar baǵasynyń qalalarmen salystyrǵanda birneshe ese ósýi, ásirese, kómirdiń tonnasy 10 myńnan 20 myń teńgege jetýi, elektr qýatynyń qymbattyǵy qabyrǵamyzǵa batady.
Tursynbaı KENJEBAEV, eńbek ardageri:
– Shekaranyń ótinde ornalasqan bos qalǵan eldi mekenderdi qalpyna keltirý úshin eksportqa baǵyttalǵan túrli kásiporyndar men óndiris oshaqtaryn úlken qalalar mańyna sala bermeı, memlekettiń qoldaýyna muqtaj, qııandaǵy jumys oryndarynyń joqtyǵy saldarynan qańyrap qalýdyń az-aq aldynda turǵan aýyl, aýdan ortalyqtaryna alyp kelý kerek. Prezıdent aıtqandaı, aýylǵa degen kózqarasymyzdy jaýapty túrde sezinip, ár óńirdiń erekshelikterin, basymdyqtaryn eskere otyryp, kezinde ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen dáleldengen, negizdelgen ekonomıkalyq tıimdiligi joǵary kásiporyndardy ashý úshin memleket tarapynan sheteldik jáne otandyq iri bıznes qurylymdaryn ınvestısııa quıýǵa shaqyrsa jáne olarǵa shekara aımaqtaryna aqsha salyp, óndiris oryndaryn ashqany úshin túrli jeńildikter berilse, shekara shebindegi ahýal túzeler edi. Mysaly, Úıgentas óńirindegi qazba baılyqtar, taý ózenderi, tabıǵı taza ónimderdi óndirý men óńdeý baǵytyndaǵy jumys kózderi ashylsa, josparly túrde irili-usaqty óndiris oshaqtary bar jańa úlgidegi agroqalashyqtar salý arqyly jumyssyzdyq joıylsa eldiń qalaǵa kóshýi de tyıylar edi.
Bolat QOShQAROV, Alakól aýdanynyń qurmetti azamaty:
– Memleket basshysynyń ár Joldaýynda agrarlyq sala eskerýsiz qalǵan emes. Bıyl aýylsharýashylyq sektory ekonomıkanyń jańa draıveri retinde anyqtaldy. Maqsat – made in Kazakhstan brendin qalyptastyrý. Iаǵnı, halyqaralyq naryqtaǵy básekege shydas beretin taza ónimder óndirýge jol ashý. Eskeretin negizgi másele – ár aýmaqtyń óz brendin anyqtaý. Mysaly, soltústik óńirlerdiń taýarlyq belgisi bıdaı bolsa, ońtústik óńirlerde –kúrish, maqta.
Aýyldy qoldaýǵa bólinip otyrǵan qomaqty qarjyny qoljetimdi etý úshin agrosektordy tikeleı qarjylandyrý kerek. Iаǵnı ortadaǵy deldal mekemelerdi ońtaılandyryp, memlekettiń quzyrynda bolǵan burynǵy agroónerkásip bankin shekaralyq aýdandarda ashý arqyly júzege asyrǵan jón. Sonymen qatar shettegi aǵaıyndardy 5-10 jyldyq kvotamen elge ákelip, bos qalǵan aýyldarǵa shoǵyrlandyrý da tıimdi bolar edi. «Dıplommen – aýylǵa» baǵdarlamasymen keletin jas mamandardyń jalaqysyna 50% ústeme qosyp, 5-10 jylǵa jiberse, jas otbasylaryna árbir dúnıege kelgen nárestege berilip júrgen jórgekpuldy, kámeletke tolǵansha tólenetin járdemaqyny kóbeıtse, jalpy, memleket tarapynan berilip otyrǵan jeńildikterdiń tizimin ulǵaıtyp, aýyl halqy úshin aıasyn keńeıtse aýyl tozbaı – ozar edi, qora – tórt túlik malǵa, mektep – balaǵa tolar edi.