Otandyq fýtboldyń jaı-kúıi bárimizge málim. Qazirgi keıbir jankúıerler men mamandar «Astananyń» Eýrokýboktaǵy tabysymen qazaq fýtbolynyń damýyn baǵalaıtyn bolǵan. Shyndyǵynda elorda klýbynda negizinen legıonerler óner kórsetedi. Al qazaq fýtbolynyń qaı deńgeıde ekenin baıqaý úshin jastar jáne ulttyq quramanyń kórsetkishterine qaraý kerek.
«Namystan» qaıralǵandar
Jastar bolsyn, Ulttyq qurama bolsyn sońǵy jyldary kóńilden shyǵatyn oıyn kórsetip júrgen joq. Nátıje de asa máz emes. Tipti Arno Paıpers jattyqtyrǵan osydan 10 jyl burynǵy deńgeıge de jete almaı keledi.
О́tken-ketken tarıhymyzdy, búgingi áleýetimizdi salystyra otyryp qarasaq, bizdiń elde fýbolshylardyń eń talantty býyny 1978-1980 jylǵy týǵan órender sekildi kórinedi.
Bul býynnyń dop qýa bastaǵan kezi naǵyz alasapyran 90-jyldardyń orta tusy bolatyn. Qazaq balalarynyń kóbisi sol kezde Nesip Júnisbaev bas bolyp qurǵan «Namys» klýbynda jáne respýblıkalyq sport kolledjinde tálim aldy. «Namysta» marqum Baýyrjan Sársekenov, al sport kolledjinde Evgenıı Kýznesov bastaǵan talantty jattyqtyrýshylar qyzmet atqardy.
Tolaǵaı tabys
«Namys» jabylǵan soń, talantty jas fýtbolshylardyń birazy «Qaıratqa» aýysty. Bul kezde Qazaqstan jastar quramasyn Vladımır Fomıchev baptaıtyn. Ol biz sóz etip otyrǵan 1978-80 jyldary týǵan jastardan jaqsy komanda jasaqtap shyqty. 1998 jyly Vladımır Fomıchevtiń komandasy aldymen jastar arasyndaǵy Azııanyń irikteý oıyndaryna qatysty. Mamyrdyń 24-29 aralyǵynda Shrı-Lankanyń Kandı qalasynda ótken alǵashqy synda jerlesterimiz múdirmeı, kelesi kezeńge shyqty. Qazaqstan jetkinshikterimen qatar sol topta Shrı-Lanka, Bangladesh jáne Tájikstan komandalary boldy. Sońǵysyn 5:0 esebimen tas-talqan etip jeńse, odan keıin alań ıesi – Shrı-Lankany 1:0 esebimen tizerletti. Úshinshi oıynda 2:3 esebimen Bangladeshke jeńilse de, toptaǵy birinshi ornyn saqtap qaldy.
Jastarymyz Bangladeshti artqa tastap, álem birinshiligine joldama beretin ekinshi kezeńniń irikteý syndaryna qatysty. Bul kezeń biz úshin eń qıyn da eń aýyr oıyndarǵa toly boldy. Qazaqstan fýtbolynda buryn-sońdy mundaı jetistikke jetken eshkim joq ekenin bas bapker Vladımır Fomıchev shákirtterine uqtyrýmen boldy. Taılandtyń Chıangmaı qalasynda bolǵan matchtarda bizdiń qarsylastarymyz Úndistan, Kýveıt, Taıland jáne Saýd Arabııasy jastary edi. Úndistan men Kýveıtti utyp, Taılandpen teń tústik. Saýd Arabııasyna qarsy oıynda Erlan Orazaev 12-mınýtta gol soǵyp, komandany alǵa shyǵardy. Biraq olar 90-mınýtta ekinshi goldaryn salyp, jeńiske jetti. Áıtpegende, kem degende 1 upaı qorjynda turǵan. Jastarymyz eń bastysy, ekinshi orynǵa qol jetkizip, álem birinshiligine beriletin joldamany utyp aldy. Osydan soń, Azııa qurlyǵyndaǵy tórt úzdik qurama komanda medaldardy sarapqa salýǵa kóshti. Qazaqstan quramasy men Koreıa kezdesti. Oıyn barysynda 2:0 esebimen utyp jatqan Fomıchev shákirtteri 83-shi jáne 90-mınýttarda gol jiberip aldy. «Sońǵy mınýttar sındromy» osy kezde bastalǵan bolatyn. Negizgi ýaqytta teń túsken qos qarsylas penaltı serııasyna júgindi. Fýtbol «lotereıasynda» 3:4 esebimen koreılerge ese jiberdik. Áıtpegende, biz kem degende Azııa qurlyǵynda jastar arasynda kúmiske qol jetkizer edik. Sol 1998 jyl biz úshin tabysty ótti desek, artyq aıtqanymyz emes.
Álem chempıonatyndaǵy jalǵyz gol
Azııadaǵy tórttik quramyna kirgen jastarymyz 1999 jylǵy Nıgerııada ótken álem birinshiliginiń fınaldyq kezeńine qatysty. Bul jyldar qazaq fýtbolynyń ótpeli kezeńi edi. Eldegi ekonomıkalyq jaǵdaı áli jaqsara qoımaǵan. Fýtbolshylardyń osyndaı birinshilikke tyńǵylyqty daıyndalýlaryna qolaıly jaǵdaı jasalmady. Chempıonat aldynda qarymdy qarsylastarmen eshqandaı joldastyq kezdesýder uıymdastyrylǵan joq. Degenmen jastarymyz jigerlerin túsirmeı, qara qurlyqtaǵy birinshilikke attandy. Qazaqstan quramasy jerebe boıynsha «V» tobyna túsip, Argentına, Gana, Horvatııa sııaqty úsh qurlyqtyń ókilderine qarsylas atandy.
Aldymen jerlesterimiz Argentına quramasymen kezdesti. Bul oıynda keıinnen Italııanyń «Inter» komandasynyń juldyzdyna aınalǵan Esteban Kambıassonyń soqqan jalǵyz doby Maradonanyń otandastaryna jeńis syılady. Kelesi oıyn Horvatııa jastarymen ótti. Horvattar Davıd Lorııanyń qaqpasyna bes dop soqsa da, bul kezdesý biz úshin shynymen tarıhı match boldy. Olaı deıtin sebebimiz, quramadaǵy jas talant Erlan Orazaev Stıp Pletıkosa qorǵaǵan qaqpany 67-mınýtta 30 metrdeı jerden dál kózdedi. Bul gol bizdiń álem birinshiliginiń fınaldyq kezeńinde soqqan ázirge jalǵyz dobymyz. Sońǵy úshinshi týrda Gana fýtbolshylaryna 0:3 esebimen utylyp, topta sońǵy orynda qalyp qoıdyq. Desek te, osy jetistikke de keıingi tolqyn fýtbolshylary jete alar emes…
Nıgerııada kimder dop tepti?
Endi bul komanda sapynda kimder boldy? Ony sol kezde bas bapker Vladımır Fomıchev óz aýzymen aıtyp kórsin:
– Qaqpada Davıd Lorııa turdy. Ol ózge jigitterden eki jasqa kishi bolatyn. Mundaı kezde jas aıyrmashylyǵy qatty baıqalady. Biraq soǵan qaramastan, Davıd talaı qaýipti soqqylardy betin qaıtaryp, óziniń daryndy qaqpashy ekenin baıqatty. Sol eńbekqorlyǵynyń arqasynda birneshe jyldan beri turaqty túrde joǵary deńgeıde óner kórsetip keledi.
Qorǵanysta barlyq oıynda Igor Soloshenko, Aıdar Kúmisbekov, Denıs Proskýrsın, Sergeı Korbanevqa senim arttyq. Soloshenkony komanda músheleri kapıtan retinde tańdady. Ol sol kezdiń ózinde salqynqandylyǵymen, kóshbasshy qasıetimen ózgelerden erekshelenip turatyn. Kúmisbekov qorǵanystyń orta tusynda óte senimdi oınady. О́kinishke qaraı Gorbaev keıin ózin kórsete almady. Onyń ózindik sebepteri boldy.
Ortalyq alańda Álı Álıev pen Andreı Travın barlyq «qara jumysty» atqardy. Qos qaptalda Murat Dınaev pen Maksım Samchenko ózderine artylǵan senimdi aqtaı bildi.
Shabýylda Erlan Orazaev, Álıhan Aqqazynov, Evgenıı Tarasov úshtigin tańdap aldyq. О́kinishke qaraı úsheýi de keıinnen jaraqattan kóz ashpaı, óz múmkindikterin júzege asyra alǵan joq. Tarasov sol kezdiń ózinde ózin juldyz sanap, quramaǵa erekshe talaptar qoıatyn. Orazaev jalǵyz ózi-aq match taǵdyryn sheshetin oıynshy boldy. Oǵan bir-eki oıynshyny aldap ótý túkke turmaıtyn. Jaraqattyń kesirinen qazaq fýtboly talantty oıynshydan aıyrylyp qaldy. Álıhan Aqqazynov Eýropada oınaýdy armandaýshy edi, biraq aıaǵyn syndyrǵan soń, barlyǵy jaıyna qaldy. Áıtpese, Aqqazynov qazaq fýtbolynyń juldyzy bolýǵa laıyq oıynshy edi.
Al ózge oıynshylardan Konstantın Zemsovty komanda músheleri qatty qurmettedi. Dmıtrıı Kıshenko men Vıtalıı Artemov álem chempıonatynan keıin Ýkraına «Shahteriniń» skaýttarynyń kózine túsip, birneshe jyl sol elde oınady. Aleksandr Kýchma bolsa, birneshe jyl qatarynan Ulttyq quramaǵa shaqyrylyp júrdi, – deıdi Vladımır Fomıchev.
Biz joǵaltqan «juldyzdar»
Qarap otyrsaq, joǵaryda aıtylǵandardyń kóbisi keıinnen Ulttyq quramanyń negizgi oıynshylary boldy. Sondaı-aq talantty bola tura, múmkindikterin tolyǵymen kórsete almaǵandar bar. Birinshi kezekte Álıhan Aqqazynov pen Erlan Orazaev eske túsedi.
Álıhan «Namysta» tárıbelendi. Sonan soń «Qaırat» «SSKA-Qaırat», «Mańǵystaý» komandalarynda oınady. «Qaırat» sapyndaǵy alǵashqy matchyn ótkizgende, jasy nábári 16 jasta bolypty. Birinshi matchynda-aq talantty bozbala gol soǵyp úlgeredi.
– Bul kún bizdiń otbasy úshin naǵyz merekege ulasty. Ásirese, ákem meniń fýtbolshy bolǵanymdy qatty qalap edi. «Qaırattaǵy» alǵashqy oıynymdy ótkizgende, ákem árbir mınýt saıyn qatty tolqyp, temeki tartýmen bolypty. «Balam men saǵan senemin!», deıtin ákem, – dep eske alady sol kezdi Álıhan.
Aqqazynov Fomıchevtiń kezinde Qazaqstannyń jastar jáne olımpııalyq quramasynda óner kórsetti. Sol tusta qazaq fýtbolynyń bolashaq juldyzy sanalǵan oıynshy kóp ýaqytyn alańda emes, aýrýhana tóseginde ótkizdi. Aıaǵyn syndyryp, bes birdeı ota jasatty.
– Aıaǵy synǵan fýtbolshy eshkimge kerek emes. Mundaı sátte báriniń qarym-qatynasy ózegeredi. Al gol soǵyp, komandaǵa jeńis ákelseń bári jaqsy kóredi. Aýrýhanada jatqanda, reanımasııa bólmesinde, ota jasaǵannanan keıingi sátte qasyńda eshkim bolmaıdy. О́zińdi jalǵyz sezinesiń, – deıdi ol.
Álıhannyń fýtboldaǵy karerasy 23 jasynda aıaqtaldy. Sóıtip ol bızneske ketti. Al álem chempıonatynda gol soqqan jalǵyz qazaq fýtbolshysy Erlan Orazaev ta dál sondaı kúı keshti. Búgingi tańda Erlan «QazTransGaz» kompanııasynda qyzmet atqarady.
Nıgerııadaǵy jastar quramasynyń shabýyl shebinde oınaǵan taǵy bir oıynshy Evgenıı Tarasov karerasyn birinshi lıgada aıaqtady. Tarasov jastar quramasynda jáne «Qaırat» sapynda óte jyldam forvard bolǵan edi. Oǵan da erkin kósilip oınaýǵa jaraqaty múmkindik bermedi. Áıtpese, ekstra-klasstaǵy shabýylshy atanýyna shamasy jetetin. Evgenıı 21 jasynda Reseıdiń «Zenıt» komandasynan shaqyrtý aldy. Sankt-Peterbýrg komandasy 2000 jyly Aleksandra Panovty «Sent-Etenge» satqan soń, ornyna shabýylshy izdedi. Sol izdegen oıynshyny Qazaqstannan tapqan. Tarasov «Qaırattaǵy» sońǵy oıynyn 2000 jyly Qazaqstan kýbogynyń fınalynda «Aksess-Golden Greınge» qarsy ótkizdi. Osy matchta bizdiń keıipker besinshi goldy soqty.
Pıterdegi debıýti keremet bastaldy. Intertoto kýbogynda «Zenıt» Anglııanyń «Bredford» komandasymen jolyqty. Tarasov eki oıynda qarsylas qaqpasynan úsh márte sańylaý tapty. Biraq keıinnen jaraqat alyp, qatardan shyǵyp qaldy. Maýsym tolyǵymen aıaqtalmasa da qazaqstandyq fýtbolshy alańnan emes, dárigerdiń bólmesinen jıi kórinetin.
Al 2001 jylǵy chempıonatty Tarasov taǵy da joǵary deńgeıde bastady. Alǵashqy týrda 3 gol soǵyp, «jańa Panov» ósip keledi dep úmit kútkender boldy. Alaıda taǵy da jaraqat, taǵy da ota jasaldy. Sodan soń birinshi lıgadaǵy Saratovtyń «Sokolyna» aýysty. «Sokoldan» keıin Qazaqstanda oınady. Biraq burynǵydaı óner kórsete almady... Qazir ol «Zenıttiń» 15 jasqa deıingi jasóspirimder quramasyn jattyqtyrady.
Jalpy alǵanda, sol álem chempıonatyna qatysqany jáne qatyspaǵany bar 1978-1980 jyldary týǵan fýtbolshylardyń kóbisi táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy eń úzdik býyn dep ataýǵa bolady. Mysaly, tómendegi myna úsh fýtbolshy sózimizge naqty mysal bola alady dep oılaımyz: Samat Smaqov (08.12.1978) – Ulttyq qurama sapynda eń kóp oıyn ótkizgen fýtbolshy, Dmıtrıı Bıakov (09.04.1978) – Eýro-2008 chempıonaty irikteý týrnırindegi Qazaqstan quramasynyń úzdik surmergeni (5 gol), Rýslan Baltıev (16.09.1978) – Ulttyq qurama tarıhyndaǵy eń kóp gol soqqan oıynshy.
Bek TО́LEÝOV,
jýrnalıst