Munaı-gaz salasy: múmkindikter men mindetter

Oǵan Energetıka vıse-mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev, Energetıka mınıstrliginiń munaı ónerkásibin damytý departamentiniń dırektory Qýanysh Qudaıbergenov jáne «QazTransGaz Aımaq» AQ bas dırektory Manas Tasybaev qatysty. Konferensııada Prezıdenttiń Joldaýyn iske asyrý barysyndaǵy gaz salasy jáne munaıdy keńinen óńdeý taqyryby qozǵalyp, bıylǵy jyldyń alǵashqy 8 aıy boıynsha qorytyndy jasaldy.

Gaz óndirý kólemi artady

Munaı-gaz salasynyń strategııalyq mańyzyn saqtap qalý - Elbasy Joldaýynda belgilengen negizgi mindetterdiń biri. Al bul sala kórsetkishteriniń artýy ekonomıka ósiminiń dáleli. Konferensııa barysynda belgili bolǵandaı, bıyl 85 mln tonna munaı, 48 mlrd tekshe metr gaz, 29 mlrd tekshe metr taýar gaz óndirip, 14 mln tonnadan astam munaı óńdeý josparlanǵan. Al bıylǵy jyldyń 8 aıy boıynsha bul salada 2016 jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda ósim baıqalady. Mysaly, munaı óndirý kólemi 56,9 mln tonnany (112,2 %), gaz 35,1 mlrd tekshe metrdi (118%), suıytylǵan gaz 1,9 mln tonnany (114,4 %) qurap, 10,02 mln tonna munaı qaıta óńdelgen.

«Qazaqstan bekitilgen qorlar boıynsha álemde 22, TMD elderi arasynda Reseı men Túrikmenstannan keıin 3-orynda tur. Elimizde gazdyń óndiriletin qorlary 3,9 trln tekshe metr deńgeıinde bekitilgen», degen Energetıka vıse-mınıstri jalpy qorlardyń úshten biri Qashaǵanǵa tıesili ekenin aıtty.

Jalpy, gazdyń ekologııalyq sıpattamalary negizinde álemde ony óndirýdiń ósimi baıqalady. Al Qazaqstanda táýelsizdik jyldary gaz alý kólemi 5 esege artyp, 2016 jyly respýblıka boıynsha 46,4 mlrd tekshe metrdi qurady. Qýanysh Qudaıbergenovtiń aıtýynsha, onyń 50 %-y memlekettiń ishki jáne syrtqy qajettilikterine jumsalyp, qalǵan gaz keri aıdalǵan. Endi memleket 2016 jyldan 2040 jylǵa deıin gaz alý kólemin 4%-ǵa ósirýdi josparlap otyr.

Sondaı-aq Qashaǵandy damytý sheńberinde gazdy keri aıdaý kólemin ulǵaıtý jobasy da mınıstrlik tarapynan qoldaý tapqan. Atalǵan joba aıasynda gazdy keri aıdaıtyn qosymsha kompressor salý, qoldanystaǵy kompressorlardy jańǵyrtý josparlanyp otyr. Bul  ónimdilikti arttyrýǵa, jańa tehnologııalardy qoldanýǵa múmkindik beredi.

«Gaz óndirý kóleminiń 49%-y «Qarashyǵanaq», 31%-y «Teńiz», 14%-y «Qashaǵan» ken orny esebinen qamtamasyz etiledi. Gaz alý oryndary alys ornalasqandyqtan, tasymaldaý kóligi  qıyndyq týdyrady. Osy rette ekologııalyq qaýiptiń aldyn alý úshin Energetıka mınıstrligi zańdyq bazany nyǵaıtý jumystaryn jasady. Jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń jaýapkershiligin arttyrý úshin qansha gaz alynyp, óńdelip, paıdalanylatyny jazylǵan baǵdarlama jasaý mindetteldi», dedi vıse-mınıstr. Onyń aıtýynsha, Qojasaı ken ornynda gazdy keshendi qaıta óńdeý qondyrǵysy salynýda. Endi atalǵan ken ornynda taǵy bir gaz óńdeý zaýytyn salý josparlanyp otyr. Sondaı-aq sońǵy birneshe jylda Jańajol gaz óńdeý zaýytynyń 3-shi kezegi jáne Prorva ken oryndar tobynda gazdy keshendi daıarlaý qondyrǵysy salynyp, paıdanýǵa berilgen. «Sońǵy jyldary Aqtóbe oblysynda 3, Atyraý oblysynda 2, Qyzylorda oblysynda 2, Batys Qazaqstan oblysynda 1 gaz óńdeý zaýyty iske qosylǵan. Sonymen qatar qazirgi tańda magıstraldyq gaz kóligi júıesiniń jalpy uzyndyǵy 18 myń shaqyrymdy jáne taratqysh toraptyń uzyndyǵy 50 myń shaqyrymdy quraıdy. 2016 jyldyń maýysym aıynda Jańajol gaz óńdeý zaýytynyń úshinshi kezeńi iske qosyldy. Jobaǵa 150 mlrd teńge jumsaldy», dedi Maǵzum Myrzaǵalıev.

Elimizdiń ekonomıkalyq ósimin qamtamasyz etý maqsatynda gaz salasynda da údemeli tehnologııalyq jańǵyrý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr. Munaı-gaz salasynyń strategııalyq mańyzyn saqtap qalý - Joldaýdyń eń basty mindetteriniń biri. Energetıka vıse-mınıstri Elbasy joldaýyna sáıkes ońtústik óńirlerdi gazben qamtý úshin «Beıneý-Bozoı-Shymkent» gaz qubyry qurylysy josparlanǵanyn aıtty. «3 jyl buryn «Beıneý-Bozoı-Shymkent» gaz qubyrynyń jelilik bóligi paıdalanýǵa engizildi. 2013 jyldyń qyrkúıek aıynda «Bozoı-Shymkent» aýmaǵynda magıstraldy gaz qubyryna otyn jiberildi. 2015 jyly qarashada «Beıneý-Bozoı» bóligi bitti. Bul joba Ońtústik Qazaqstandaǵy 577 eldi mekendi gazben qamtýǵa kómektesedi. Jobaǵa 3,5 mlrd dollar ınvestısııa tartylǵan», dedi ol.

«QazTransGaz Aımaq» AQ bas dırektory Manas Tasybaevtyń  aıtýynsha, qazaqstandyqtardyń gazǵa qaryzy jyl saıyn jylý maýsymynda kedergi keltiredi. «Biz jyl saıyn osy problemamen betpe-bet kelemiz. Mysaly, ótken jyly jylytý maýsymynyń sońynda gazǵa qaryzdyń mólsheri 21 mlrd teńgeni qurady. Bul bizdiń kompanııaǵa salmaq túsiredi. Qazirgi tańda biz ol qaryzdyń mólsherin 12 mlrd teńgege azaıttyq. Degenmen bul jaǵdaı jylytý maýsymy barysynda bizdiń kompanııaǵa kedergi keltiredi. Jergilikti atqarýshy organdar tarapynan atalǵan máselege qatysty tıisti jumystar júrgizilip jatyr», - dedi ol. Manas Tasybaevtyń aıtýynsha, qaryzy kóp mekemeler qataryna otyn-energetıkalyq keshender jatady.

«QazTransGaz Aımaq» AQ bas dırektory Baıqońyrǵa gaz jiberý máselesine toqtaldy. «О́tken jyly kompanııa 48 shaqyrym gaz qubyryn saldy. Gazdy avtomatty túrde bóletin stansa turǵyzyldy. Jazda úkimetaralyq komıssııa otyrysynda gazdandyrý shemasy maquldanǵan bolatyn», deı kele Manas Tasybaev bıyl áleýmettik nysandarǵa gaz jiberile bastaýy múmkin ekenin aıtty.

Bir aıta keterligi, Elbasy tapsyrmasyna sáıkes eldi mekenderdi gazdandyrý jumystary toqtaýsyz júrgizilýde. Búgingi tańda turǵyndardyń 46%-yna, ıaǵnı, 8 mln-nan astam adamǵa, sonymen qatar 35 myńnan astam kásiporynǵa gaz berilip jatyr. «Gaz salasyn damytý baǵdarlamalyq qujattar negizinde júzege asyrylýda. 2014 jyly respýblıkany 2030 jylǵa deıin gazdandyrýdyń bas shemasy bekitilgen bolatyn. Bul baǵdarlama arqyly gazben qamtylǵan halyq sanyn 12 mln-ǵa jetkizýdi josparlap otyrmyz. Sondaı-aq respýblıka boıynsha 1600 eldi mekenge gaz jiberiledi», dedi QazTransGaz Aımaq dırektory. Onyń aıtýynsha, eldi mekenderdi gazdandyrýǵa bıýdjet qarajatynan bólek ulttyq operator – QazTransGaz ben memlekettik-jekemenshik seriktestikten qarajat tartylady. Al 2006 jyldan beri gazdandyrý jumystaryna 260 mlrd teńge ketken. Onyń ishinde 112 mlrd teńge respýblıkalyq bıýdjetke tıesili bolsa, QazTransGaz 150 mlrd teńge jumsaǵan. Sonyń nátıjesinde gazben qamtylǵan eldi mekenderdiń sany 750-den 1200-ge jetipti.  «Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes respýblıkany gazdandyrý jumystary boıynsha QazTransGaz barlyq josparlaǵan ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrdy. 2020 jylǵa deıin memlekettiń 9 óńirinde 7 myń kılometrden astam gaz qubyry boıynsha ınvestısııalyq joba júzege asyrylady. Qazirgi tańda kompanııa óz qarajatyna 200 myń turǵyny bar 30 eldi mekenge gaz jiberip otyr. Bıyl jergilikti jáne respýblıkalyq bıýdjet esebinen 50 eldi mekenge gaz beriledi», dedi Manas Tasybaev.

Gaz hımııasy salasynda birneshe jobalar atqarylýda

Biz kúndelikti tutynyp júrgen ydys-aıaq, turmystyq tehnıka, plastık tereze, oıynshyqtar osy munaı-gaz hımııasy ónimderine mysal bola alady. Damyǵan elderde munaı-gaz hımııasy salasyndaǵy bir dollar tabys ekonomıkaǵa 2-3 dollar paıda ákeledi. Al ár jańa jumys orny ekonomıkada 7 jańa jumys ornyn ashýǵa áser etedi. Álem sarapshylary 2030 jyly munaı-gaz hımııasy ónimin tutyný 2 trln dollarǵa jetedi dep boljap otyr. Sol sebepti Energetıka mınıstrligi Qazaqstanda da bul salany damytý úshin birqatar sharalardy qolǵa alǵan.

«Samuryq Qazyna» AQ-nyń enshiles kompanııasy sanalatyn «Berlesken hımııa kompanııasy» JShS gaz hımııasy jobasy boıynsha Atyraý oblysynda eki iri jobalardy qolǵa aldy. Birinshisi – gaz propılenin óndirý. Bul jobaǵa 2,6 mlrd dollar jumsalmaq», deıdi Energetıka mınıstrliginiń munaı ónerkásibin damytý departamentiniń dırektory Qýanysh Qudaıbergenov. Onyń aıtýynsha, ekinshi joba negizinde polıetılen óndirisi qolǵa alynady. «Memleket basshysynyń 2017 jyldyń basyndaǵy Birikken Arab Ámirlikterine sapary qorytyndysy boıynsha osy jobany birlesip iske asyrý týraly Borealis kompanııasymen kelisimge keldik. Joba quny 6,5 mlrd dollardy quraıdy», dedi ol.

Munaı óńdeý zaýyttarynda jóndeý jumystary azaıady

2016 jyly áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵynan mańyzdy sanalatyn Bolashaq keńeıý jobasy boıynsha jumystar bastalǵan. Jobany iske asyrý arqasynda teńizde óndiriletin munaı kólemi jylyna 38-39 mln tonnaǵa jetip, 12 mln tonnaǵa ósetin bolady. Aldaǵy 3-5 jylda jalpy quny 38 mlrd dollardy quraıtyn jobanyń kem degende 32 %-y qazaqstandyq taýarlarǵa kórsetiletin qyzmetterge jumsalatyn bolady.

Qazirgi tańda Qazaqstanda 3 munaı óńdeý zaýyty bar. Olar - 1945 jyly iske qosylǵan Atyraý MО́Z, 1978 jyly ashylǵan Pavlodar MО́Z, 1985 jyldan beri jumys istep turǵan Shymkent MО́Z. 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalandyrý kartasy aıasynda atalǵan munaı óńdeý zaýyttaryn jańǵyrtý jumystary júrgizilmek. «Jańǵyrtý jumystary sátti júzege asyrylsa K4, K5 sanatty motorly janarmaı óndirisi artady. AI-92 markaly benzın óndirisi 2,2 ese, AI-95, 98 9,6 ese, dızeldi janarmaı 30 esege ósedi dep boljanýda. Sonymen qatar AI-80 óndirisi toqtatylady», dedi Energetıka mınıstrliginiń munaı ónerkásibin damytý departamentiniń dırektory Qýanysh Qudaıbergenov. Onyń aıtýynsha, Atyraý MО́Z shyǵaratyn ónim halyqaralyq talaptarǵa saı bolý úshin birqatar jumystar atqarylǵan. «Atalǵan zaýytty jańǵyrtý jumystary 2 negizgi keshennen turady. Birinshisi – kómirsýtek óndirisi kesheni. Ony júzege asyrý barysynda 2 negizgi tehnologııalyq qondyrǵy qosylady. Joǵary belsendi benzın óndirisin arttyrýǵa múmkindik týady. Atalǵan tehnologııalardyń janarmaı jáne munaı hımııasy kesheni úshin paıdasy kóp. Qazirgi tańda joǵary belsendi benzın óndirisi jylyna 260 myńnan 600 myń tonnaǵa jetti.  Sonymen qatar munaı hımııasynyń basty shıkizaty sanalatyn benzol óndirimi jolǵa qoıylyp, 2006 jyldan bastap Reseı federasııasyna eksport qolǵa alyndy. Ekinshisi – munaıdy tereń óńdeý kesheni», deı kele departament basshysy mazýt óndirisi eki ese qysqaratynyn aıtty.

Qýanysh Qudaıbergenovtiń aıtýynsha, Shymkent munaı óńdeý zaýytyn jańǵyrtý jumystarynyń birinshi satysy bıylǵy jyldyń maýsym aıynda aıaqtalǵan. Joǵary belsendi benzın óndirisi 1,7 ese ósken. Al ekinshi satysy 2018 jyldyń qyrkúıek aıynda bitedi dep josparlanyp otyr. Jospar boıynsha jyldyq munaı óńdeý kólemi 6 mln tonnaǵa jetip, joǵary belsendi benzın óndirisi 2 esege, dızeldi otyn 1,3 esege, avıaotyn 1,6 esegeartpaq.

«Pavlodar MО́Z-da da jańǵyrtý jumystary atqarylýda. Bıyl qarasha aıynda jańa tehnologııalyq qondyrǵylar iske qosylady. Nátıjesinde joǵary belsendi benzın óndirisi 1,4 esege artyp, jylyna 260 myń tonna avıootyn óndirilmek. Sonymen qatar barlyq ónim K4, K5 ekologııalyq sanattaryna saı bolady», deı kele Qýanysh Qudaıbergenov zaýyttardaǵy jóndeý jumystaryn júrgizý aralyǵy qysqaratynyn aıtty. Mysaly, qazir jóndeý jumystary jyl saıyn júrgizilse, atalǵan joba júzege assa 3 jyl saıyn ǵana júzege asyrylatyn bolady. 2016 jyly bastalǵan joba 2018 jyly aıaqtalady dep josparlanýda.

Gúlnur QÝANYShBEKQYZY,

«Egemen Qazaqstan»