Qazaq baspasóziniń qarashańyraǵy – jalpyulttyq «Egemen Qazaqstan» gazeti el óńirlerindegi, ıaǵnı oblystyq, qalalyq, aýdandyq gazetterde jarııalanǵan mańyzdy maqalalardy óz betinde jaryqqa shyǵarýdy qolǵa alǵan bolatyn. Jańa jobanyń jalǵasy retinde búgin biz Damıra Moldanazarovanyń Ońtústik Qazaqstan oblystyq «Ońtústik Qazaqstan» gazetinde jýyrda jarııalanǵan «Otyrǵan qyz ornyn taba alyp júr me?» atty maqalasyn oqyrman nazaryna usynýdy jón kórdik.
Kári qyz... Qazaq ejelden uldyń on jasyn «qozy jasy», qyzdyń sol jasyn «qonaq jasy» desken. Býyny bekigen ulyn eńbekke baýlysa, burymdysyn uzatýdyń qamyna kirisken. Úlkenderden «Sulýy sylań qaqqan úıden qonaq arylmaıtyn» degen sózdi jıi estımiz. «Qyzdy aýyldyń ıti jatpas» degen maqal da osydan shyqsa kerek. Aýzynan ana súti keppeı jatyp, jat jurtqa attanǵan talaı ájelerimiz sol shańyraqtyń ustynyna aınalyp, olardyń ósıet-ónegesi keıingige úlgi bolyp keledi. Áńgimesin «on besimde kelin bolyp tústim...» dep bastaıtyn kónekózderimiz áli de aramyzda júr.
Sonymen, biz másele etip kótergeli otyrǵan kári qyz qaıdan shyqty? Keshegi toqsanynshy jyldarǵa deıin 20-dan asqan qyzdy otyrǵan qyz sanap keldik. Keıinirek boıjetkenniń 22-23 jasynda turmysqa shyǵýy zańdylyqtaı kórindi. Tipti 25-26-ǵa kelgen qyzdyń da keleshegine onsha alańdaı qoıǵan joqpyz. Al qazir otyzǵa tolmaǵan qyzdyń oń bosaǵada otyrýynyń esh sókettigi joq. О́ıtkeni jyl ótken saıyn úılenýdiń ortasha jasy da kóterilip keledi. Sondaı-aq 29 jas shektik jas dep esepteledi.
О́tken jyly Ońtústik Qazaqstan oblystyq AHAJ bólimderinde 21 716 neke tirkelgen eken. 18-25 jas aralyǵyndaǵy 16 287 qyz qalyńdyq atanypty. Al 25-30 jas aralyǵyndaǵylardyń nekege turý kórsetkishi – 3691. Aq bosaǵa attaǵandardyń arasynda jasy 35-ten asqan 1 520 kári qyz bar kórinedi. Endi taqyrybymyzǵa oıysaıyq. Shynynda búginde kári qyzdar nege kóbeıip ketti? Elimizdiń demograftary muny eń aldymen er-azamattar sanynyń azdyǵymen baılanystyrady. О́ıtkeni jastaı qaıtys bolatyndardyń jáne qazaǵa ushyraıtyndardyń deni – er-azamattar. Er-azamattardyń taǵy bir toby... túrmede otyr. Maskúnemdikke salynǵandardyń ishinde de erkekterdiń sany basym. Muny – bir deńiz. Ekinshiden, psıhologtar qyzdardyń 25-30 jas aralyǵynda psıhologııalyq turǵyda tolysatynyn aıtady. Budan keıin názikjandylar turmysqa shyǵýǵa asyqpaıdy eken. Mamandardyń pikirinshe, boıjetken 17-23 jas aralyǵynda kelin atanyp úlgerýi kerek. Adam janyn zertteýshiler jastyqtyń býy basylmaǵan bul shaqta boıjetken kez kelgen ortaǵa beıimdelip kete alady deıdi.
Biraq jatjurttyqqa jaralǵandardyń oń bosaǵada otyryp qalýyna demografııalyq teńsizdik pen psıhologııalyq tolysý ǵana sebep bola almaıdy. Buǵan genderlik saıasattyń da keri áserin tıgizip jatqanyn jasyrmaýymyz kerek. Baıqasańyz, siz kórgen kári qyzdardyń kóbiniń azdy-kópti tabystary bar, ıaǵnı ózdiginen ómir súrýge qabiletti. Basshylyq qyzmette júrgenderi qarapaıym jigitterge muryn shúıire qaraıtyny da qupııa emes. Olardyń bolashaq jaryn «shertip» júrip tańdaıtyny da sondyqtan. Sóz salatyn jigitterdiń deni ajyrasqan. Áıeli qaıtys bolǵan erkektiń balalary bar bolyp shyǵady. О́zi qamqorlyqqa zárý kirpııaz kári qyz ózgeniń balalaryna meıirim tanyta ala ma? Bul saýaldyń jaýabyn bir-aq aýyz sózben bere almaısyz.
Súrboıdaqtardyń osy ýaqytqa deıin úılenbeı júrýiniń sebepteri tipti adam shoshytarlyqtaı. Maskúnem, jalqaý, dóreki minezdi, turaqsyz... taǵy osylaı jalǵasa beredi. Mundaılarǵa talǵamy joǵarylap ketken kári qyzdar kóndige qoıa ma? Dál qazir basy bos qyz-kelinshekterdiń arasynda múldem esik kórmegenderden, ajyrasqandar kóbirek. Qaıtyp kelgen qyzdyń qaıta turmys qurýy qıyn. «Aýzy kúıgen úrlep ishedini» ustanǵan olar kári qyzdardyń qataryn kóbeıtip júr.
Elimizde 350 myń kári qyz bar degen málimet osydan bes jyl buryn taraǵan edi. Qazaqstannyń demografııa ǵylymynyń negizin salýshy, saıası ǵylymdar doktory, marqum Maqash Tátimov 2012 jyly elimizde 500 myń kári qyz ben súrboıdaqtyń baryn aıtqan bolatyn. Bul, árıne, beıresmı málimet.
Kári qyzdar kóbeıip ketti dep dabyl qaqqan qoǵam Úkimettiń nazaryn bul máselege aýdara aldy ma? Biz óńirdegi jasy 30-dan assa da bosaǵa attamaǵan qyzdardyń sanyn bilý maqsatynda oblystyq statıstıka departamentine habarlastyq. Departamentke qarasty áleýmettik demografııalyq statıstıka basqarmasyndaǵy jaýapty qyzmetker mundaı esep júrgizilmeıtinin aıtty. Demek, qoǵamda kári qyz kóp, biraq, olardyń sanyn eshkim naqty bilmeıdi. Bul ne degen sóz? Bul – bizde jetim-jesirlerdi, múgedekterdi, tipti sottalǵan-sottalmaǵandardy da statıstıkalyq esepke alady da, qazaqtyń qasireti – kári qyzdarǵa áleýmettik top retinde kóńil bólinbeıdi degen sóz! Ulttyń qasireti emeı nemene? Kári qyzdyń kóptigi – kóterilmegen shańyraqtyń kóptigi, týmaǵan sábıdiń kóptigi. Eger demograftardyń 350 myń kári qyz bar degen sózi ras bolsa, ár shańyraqta keminde 2-3 sábıden bolýy tıis desek, bul 1 mıllıonnan astam bala dúnıege kelmeı qaldy degendi bildiredi. Salystyrmaly túrde alsaq, bul Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza tapqan qazaqtan úsh ese kóp!
Kári qyzdardyń kóbeıýinen týatyn taǵy bir másele bar. Ol – kári qyzdardyń áldekimdermen kóńil jarastyrýy. Qoǵamnyń moraldyq beınesine nuqsan keltiretin bul jaǵdaıdy aıtpasaq, jaýyrdy jaba toqyǵanymyz bolyp shyǵar edi. Árıne, kópke topyraq shashýdan aýlaqpyz. Biraq «otyrǵan» qyzdyń keminde 20 paıyzyn otaý qurmaı-aq «turmysqa shyǵyp alǵandar» quraıdy. Boıdaqtarmen bir jastyqta bas túıistirse meıli, ókinishke qaraı, olar otbasyly azamattardy jaǵalaıdy. Demek, qanshama otbasyna kári qyzdardan tónetin qaýip te az emes.
Buryndary qazaq qoǵamy oń bosaǵada otyryp bala tapqandardy «shirigen jumyrtqa» sanasa, dál qazir nekesiz týǵandardy «sottaýǵa» eshkim asyqpaıdy. Ata-anasynyń júzin jerge qaratpaımyn dep abyroıyn saqtaǵan kári qyz qoǵam, memleket nazarynan tys qaldy da, «shatasyp» kósheden bala týǵandar jalǵyzbasty ana retinde áleýmettik topqa jatqyzylyp, tegin baspanadan da, basqa kómekten de qur qalyp jatqan joq. Osydan keıin «memleket tarapynan kórsetiletin qoldaý arqyly nekesiz balanyń kóptep týýyn nasıhattap júrgen joqpyz ba?» degen de oı mazalaıdy.
Bizdińshe, búginde kári qyzdardy sóz etkennen góri kámeletke tolmaǵan qyzdyń ýaqytynda turmys qurýyna basa nazar aýdarǵan durys sekildi. Ulttyq dástúrge negizdelgen tárbıeni kúsheıtý kerek. Tárbıesin talbesikten túzemese, keıin kesh bolady. Bizdegi bilim júıesi qyzǵa da, ulǵa da bolashaq kadr, eńbek resýrsy retinde ǵana qaraıdy. Ásirese, jańartylǵan oqý baǵdarlamasy qyz balany otbasynan alshaq, esesine qoǵamdyq qyzmetke belsene aralasatyn azamatsha etip shyǵarǵysy keledi. Sabaqtan bas almaǵan bala bilimniń sońynan ketedi de, otbasyn qurýdy, bala súıýdi mańyzdy dep tappaıdy. Bilimimen bıik belesti baǵyndyrǵan qyz bireýge baǵynyp, onyń kir-qońyn jýyp, tamaǵyn ázirleýge ynta tanyta qoımasy anyq. Onyń da keıin kári qyz atanbasyna kim kepil?
Qyz – ana. Basty armany jar qushyp, bala súıý bolýy tıis. Tákapparlyq, ádemilik, kerbezdik, kirpııazdyq, mansap, dúnıe tabý, bilim qýý – bári-bári munyń aldynda túk emes. Olaı bolsa, «Qyz muraty – ketý» dep atam qazaq tekten-tek aıtpasa kerek.
Asylbek SMAǴULOV, Májilis depýtaty: – Jatjurttyqqa jaralǵan qyzdardyń eń birinshi kezekte turmys qurǵany durys. Sondyqtan kári qyzdarǵa áleýmettik qoldaýdan buryn, olarǵa rýhanı dem berý kerek. Otbasy qundylyqtaryn, urpaq tárbıeleýdi dáripteıtin ortalyqtar ashyp, kári qyzdardy múshelikke tartý kerek. Olardyń ómirge degen kózqarasyn ózgertetin túrli sharalar uıymdastyrýdy qolǵa alǵanymyz jón. Bir kezderi Parlamentte kóp áıel alý máselesi kóterilgen edi. Muny teris túsingen keıbireýler kertartpa pikirlerin bildirdi. Jasyratyn túgi de joq, kóp áıel alý – nápsiqumarlyq emes, urpaq órbitýge degen talpynys. Bul – kenjelep qalǵan demografııany damytýdyń joly. Dástúriniń dińgegi Islammen astasyp jatqan babalar jolyn órge súıreý. Barlyǵy kelisimmen, óz qalaýymen bolyp jatsa, otbasy bolamyn degenderdiń jolyn kesý ádeptilikke jatpas. Oń bosaǵada otyrǵandar jaıly áli de oılanatyn másele kóp.
Jańyl QARABEKOVA, zeınetker, kóp balaly ana: – «О́limnen uıat kúshti» dep ósken bizdiń kezimizde kári qyz degen atymen joq edi. Jesirdiń jalǵyzdyǵy janǵa batqany sonsha, jyl ótisimen ámeńgerlikpen qaınylarynyń birine qosatyn. Qazir aı dese aýzy, kún dese kózi bar qyzdardyń ózi oń bosaǵada otyryp qalyp jatyr. Biri oqımyn dep júrip qalsa, endi biri jumys isteıin, ata-anama paıdam tısin dep júrip jasy birazǵa kelip qalǵanyn baıqamaı da qalady. Al sosyn aqyl toqtatyp qalǵan qyzǵa ekiniń biriniń unaı qoıýy ekitalaı. Kári qyz kinámshil keletindikten be, olar kez kelgen azamattyń eteginen ustap kete bermeıdi. Tańdaıdy. Sóıtip júrip ýaqyt ótkizip alady. Men on besimde aq bosaǵa attadym, 13 qursaq kóterdim. Qazir toı-tomalaq, as-jıynda kelinderime, qyzdaryma aqylymdy aıtyp otyramyn.
Asylbek SMAǴULOV, Májilis depýtaty: – Jatjurttyqqa jaralǵan qyzdardyń eń birinshi kezekte turmys qurǵany durys. Sondyqtan kári qyzdarǵa áleýmettik qoldaýdan buryn, olarǵa rýhanı dem berý kerek. Otbasy qundylyqtaryn, urpaq tárbıeleýdi dáripteıtin ortalyqtar ashyp, kári qyzdardy múshelikke tartý kerek. Olardyń ómirge degen kózqarasyn ózgertetin túrli sharalar uıymdastyrýdy qolǵa alǵanymyz jón. Bir kezderi Parlamentte kóp áıel alý máselesi kóterilgen edi. Muny teris túsingen keıbireýler kertartpa pikirlerin bildirdi. Jasyratyn túgi de joq, kóp áıel alý – nápsiqumarlyq emes, urpaq órbitýge degen talpynys. Bul – kenjelep qalǵan demografııany damytýdyń joly. Dástúriniń dińgegi Islammen astasyp jatqan babalar jolyn órge súıreý. Barlyǵy kelisimmen, óz qalaýymen bolyp jatsa, otbasy bolamyn degenderdiń jolyn kesý ádeptilikke jatpas. Oń bosaǵada otyrǵandar jaıly áli de oılanatyn másele kóp.
Jańyl QARABEKOVA, zeınetker, kóp balaly ana: – «О́limnen uıat kúshti» dep ósken bizdiń kezimizde kári qyz degen atymen joq edi. Jesirdiń jalǵyzdyǵy janǵa batqany sonsha, jyl ótisimen ámeńgerlikpen qaınylarynyń birine qosatyn. Qazir aı dese aýzy, kún dese kózi bar qyzdardyń ózi oń bosaǵada otyryp qalyp jatyr. Biri oqımyn dep júrip qalsa, endi biri jumys isteıin, ata-anama paıdam tısin dep júrip jasy birazǵa kelip qalǵanyn baıqamaı da qalady. Al sosyn aqyl toqtatyp qalǵan qyzǵa ekiniń biriniń unaı qoıýy ekitalaı. Kári qyz kinámshil keletindikten be, olar kez kelgen azamattyń eteginen ustap kete bermeıdi. Tańdaıdy. Sóıtip júrip ýaqyt ótkizip alady. Men on besimde aq bosaǵa attadym, 13 qursaq kóterdim. Qazir toı-tomalaq, as-jıynda kelinderime, qyzdaryma aqylymdy aıtyp otyramyn. Damıra MOLDANAZAROVA
Ońtústik Qazaqstan oblysy