Negizi úndestik zańynan turatyn tilimizdiń jaǵdaıyn qalpyna keltirý isi aldymen onyń dybystyq júıesinen, ony belgilep tańbalaıtyn álipbıdi tańdaýdan bastalǵany durys boldy. О́ıtkeni qazirgi kırıll jazýyndaǵy álipbıimizdegi basy artyq jat dybystar tilimizdiń úndestik zańyn buzǵany bylaı tursyn, leksıkalyq qory men grammatıkasyna da nuqsan keltire bastady. Aıtqanymyz jazǵanymyzǵa sáıkes kelmeı, qatelikterge boı aldyrý ádetke aınaldy, ózge tilden sóz aýysý toqtady, aýdarmamen kún kórýge týra keldi, onyń ózi orys tilindegi túpnusqasy bolmasa uǵyna almaıtyn mátinderge tap boldyq. Qazirgi qazaq tilin damytýdyń bir joly – onyń tól tabıǵatyna saı keletin álipbı tańdaý edi.
Tilimizdiń zańdylyqtaryna saı álipbı tańdaýymyz bul qazaq eliniń óziniń ishki máselesi, memleketimizdiń ózindik til saıasatynyń baǵyty bolyp tabylady. Osy oraıda ana tilimizdiń damýy men órkendeýine, ózge álem tilderimen terezesiniń teń bolýyna baılanysty Elbasynyń kóregendigi men ustanymynyń myqtylyǵyna qoǵamnyń rıza ekenin aıtqym keledi.
Álipbı aýystyrý – óz tilimizdi umytyp, basqa tilge (latyn tiline) kóshý emes, ana tilimizdi túletip, qoǵam suranysyna saı etý, qoldanys aıasyn arttyryp, osy zamanǵy ǵylymı-tehnıkalyq progreske ıkemdi til etý. Jańa álipbıdi ıgerý búgin bastalyp, erteń aıaqtalatyn másele deı almaımyz. Ol arnaıy bekitilgennen keıin ózindik emle erejeleri jasalyp, kezeń-kezeńmen júzege asatyn keshendi úderis. Jańa álipbıdi ıgere almaımyz dep qorqýdyń, dabyra qylýdyń esh qısyny joq. Qaıta ana tilimizdi álemniń damyǵan tilderiniń qataryna qosatyn jaqsy jańalyqqa ún qosyp, qoldaý bildirgen jón.
Endi latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq álipbıiniń jobasyna baılanysty óz oıymdy ortaǵa salaıyn. Elbasy nazaryna usynylǵan jańa álipbı bizdiń grafıkalyq sanamyzǵa saı «bir árip – bir dybys» yńǵaıynda jasalǵan. Bul úırenýge de, úıretýge de yńǵaıly. Tildiń zańdylyǵyna da saı kelip tur. Latyn grafıkasyndaǵy 26 tańba tolyq ıgerilgen. Qazaq tiliniń ózine ǵana tán «Á», «О́», «Ú», «Ǵ», «Ń» dybystary apostroftarmen berilgen. Bul birneshe tilderde (nemis, túrik, ázerbaıjan, ózbek, t.b.) bar úlgi. Odan qorqýdyń qajeti joq.
Jańa álipbıde kirme dybystar retinde 4 dybystyń tańbasy (F, H, V, Ch) alynǵan. Bul da qajet. О́ıtkeni bul dybystarmen kóptegen sózder engen, olardy qaıta tańbalap shatasýshylyq týdyrýdyń qajeti joq. Tek «Ch» dybysyn túrki halyqtarynda jáne ózimizdiń ońtústiktegi aǵaıyndardyń tildik mádenıetinde bar dep alýdyń qısyny joq sııaqty. Bul dybysty «Sh» dybysymen aıtýǵa ábden bolady.
Jazý – asa jaýapty is, óıtkeni jazý durys qabyldanbasa, ol tutastaı tildi ózgertip jiberedi. Bizde áýeli tildik zańdylyqty qoldan jasap alyp, sonan soń tildi sol zańdylyqqa beıimdeýge tyrysýshylyq kezdesedi. Mundaıǵa jol berýge bolmaıdy. Til mamandary bas qosyp bir sheshimge kelgeni jón. Jalpy, jańa álipbı eshqandaı daý týǵyzbaýy kerek. Abaısha aıtsaq, tilge jeńil, júrekke jyly tıetin Hám aınalasy tep-tegis jumyr bolǵany durys. Jan-jaqty oılanyp jasalǵan osyndaı múltiksiz álipbı ǵana qazaq tilin damytyp, qoldanys aıasyn keńeıtip, álem tilderiniń qataryna qosady.
Aman ABASILOV,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń