Bıyl qyrkúıek aıynda Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrliginiń qurylǵanyna bir jyl toldy. Osy ýaqyt aralyǵynda saladaǵy ýákiletti memlekettik organ bolyp tabylatyn vedomstvo tarapynan kóptegen irgeli jumystar qolǵa alynyp, birqatar strategııalyq qujattar ázirlenip, qabyldandy. Aıtalyq, maýsym aıynda Memleket basshysynyń Jarlyǵymen 2017-2020 jyldarǵa arnalǵan Din salasyndaǵy memlekettik saıasat týraly tujyrymdama qabyldandy. Qyrkúıekte Úkimet qaýlysymen qujatty júzege asyrý jospary bekitildi. Al qazan aıynda Úkimet qaraýyna «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter máseleleri boıynsha jekelegen zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy engizildi. Mınıstrliktiń bastamasymen iske asyrylǵan zańnamalyq ózgerister men tolyqtyrýlar týraly egjeı-tegjeıli bilý maqsatynda Din isteri jáne azamattyq qoǵam vıse-mınıstri Berik Arynmen áńgimelesken edik.
– Berik Saqbaıuly, Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi qurylǵan kúnnen bastap bir jyldan sál astam ýaqyt ishinde kúndelikti jumystardan bólek, birqatar mańyzdy qujattardy ázirlep úlgerdi. Qazirgi tańda Din salasyndaǵy memlekettik saıasat týraly tujyrymdama bekitilip, zań jobasyn jasaqtaý jáne talqylaý satysy artta qalyp, ony Úkimetke engizip otyrsyzdar. Osy týraly qysqasha toqtala ketseńiz?
– Shynynda, bir jyl ishinde mınıstrlik din salasyndaǵy aýqymdy jumystardy qolǵa alyp, nátıjeleri birte-birte kórine bastaýda. Bıyl maýsym aıynda táýelsiz tarıhymyzda tuńǵysh ret Memleket basshysynyń Jarlyǵymen 2017-2020 jyldarǵa arnalǵan Din salasyndaǵy memlekettik saıasat tujyrymdamacy bekitildi. Biz osy qujatta din salasyndaǵy memlekettik saıasattyń aldaǵy orta merzimdegi negizgi baǵyttary men basymdyqtaryn aıqyndadyq. Iаǵnı, tujyrymdamada belgilengen merzimde barlyq múddeli memlekettik organdar elimizdiń Konstıtýsııasynda kórinis tapqan zaıyrlylyq qaǵıdattaryn ilgeriletý, konfessııaaralyq kelisimdi qamtamasyz etý, dinı radıkalızmniń aldyn alý baǵyttarynda birlesip jumys isteıtin bolady. Qyrkúıek aıynda el Úkimetiniń qaýlysymen osy qujatty júzege asyrý jospary bekitilip, qazirgi tańda tıisti mekemeler jumystaryn bastap ketti.
Osy rette, memlekettik organdarmen ázirlenetin jáne belgili bir salany pármendi retteý maqsatyn kózdeıtin kez kelgen tujyrymdama, óz kezeginde, zańnamalyq ózgerister men tolyqtyrý jumystarymen qatar júretinin aıta ketkim keledi. Mınıstrlik osy qısyndy basshylyqqa alyp, «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter máseleleri boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń jekelegen zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ázirlep, ony mınıstrlik janyndaǵy Qoǵamdyq keńes otyrysynda, qoǵamdyq uıymdar men dinı birlestikterdiń jáne ǵalym-sarapshylar qaýymdastyǵynyń qatysýymen ótken úlkendi-kishili basqosýlarda keń talqylaýdan ótkizdi. Zań jobasy belgilengen tártipke sáıkes barlyq múddeli memlekettik organdardyń kelisýinen ótip, mınıstrliktiń resmı saıtynda jáne Úkimettiń ashyq veb-portalyna ornalastyryldy.
Úkimetke engizgen zań jobasy sheńberinde ártúrli salany retteıtin 9 zańǵa jáne 2 kodekske ózgerister men tolyqtyrýlar engizý kózdelýde. Olardyń qatarynda dinı qyzmet jáne dinı birlestikter, bilim berý, memlekettik qyzmet jáne basqa da máseleler boıynsha el zańnamalaryn jetildirýge baǵyttalǵan kóptegen usynystar kórinis tapty. Atap aıtar bolsaq, zańnamalyq ózgerister men tolyqtyrýlar kámeletke tolmaǵandardyń dinı is-sharalarǵa qatysý tártibin retteý, shet elderde dinı bilim alý máselesin retteý, qoǵamdyq oryndarda adamnyń bet-álpetin tanýǵa bóget jasaıtyn kıim túrlerin kıip júrýge tyıym salý, din salasyndaǵy ýákiletti organnyń dinı birlestiktermen ózara is-áreketin jetildirý, dinı birlestikterdiń qarjylyq ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, memlekettik qyzmetkerlerdiń dinı rásimder men joralarǵa qatysýyn retteý jáne taǵy basqa da kóptegen máselelerdi qamtyp otyr.
– Zań jobasy boıynsha ózińiz aıtqan ózgeristerdiń birqataryna ret-retimen toqtala ketsek... Jasóspirimderdi dinı qyzmetke tartý boıynsha zań talabyn kúsheıtýdiń sebebi nede jáne ózgerister qandaı múddeni kózdeıdi?
– Jalpy, kózdelip otyrǵan barlyq zańnamalyq ózgerister boıynsha kóptegen shet elderdiń din salasyndaǵy qarym-qatynastardy quqyqtyq retteý tájirıbeleri jan-jaqty zerttelgen. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, zańnamalyq ózgeristerdiń ishinde ata-analarynyń nemese zańdy ókilderiniń kelisiminsiz nemese ertip júrýinsiz 16 jasqa jetpegen – kámeletke tolmaǵan jasóspirimderdiń dinı is-sharalarǵa barýyna zańnamalyq tyıym salý kózdelgen. Osy oraıda, bul talap dinı (rýhanı) bilim berý mekemelerinde bilim alatyn jasóspirimderge qatysty emes ekendigin aıta ketken jón.
«Bul zańnamalyq ózgeristiń mańyzy neden týyndady?» deıtin bolsaq, ol táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldary oryn alǵan ıdeologııalyq vakýýmge oraı el azamattarynyń belgili bir bóliginiń, ásirese jas býyn ókilderiniń destrýktıvti dinı kúshterdiń yqpalyna túsýimen baılanysta. Osynyń saldarynan oı-sanasy bekip, tolysyp úlgermegen jastar arasynda dindarlyq deńgeıi ósip, munyń teris saldary retinde dinge turaqty qyzyǵýshylyq tanytatyn jasóspirimderdiń radıkaldyq dinı aǵymdar men ártúrli jalǵan dinı uıymdardyń ıdeologııalyq yqpalyna túsýi oryn ala bastady. Sonymen qatar, jasóspirimderdiń dinı uıymdar qyzmetine tartylýy kóp jaǵdaıda ózderin balalardy damytý jáne bilim berý ortalyqtary retinde jarnamalaıtyn (shet el tilderi, tulǵany damytý, psıhologııany damytý kýrstary, balabaqshalar jáne t.b.) uıymdar arqyly da júretinin eskerý qajet. Osyndaı jekelegen ortalyqtar balalarǵa teris dinı kózqarastar tańýǵa umtylady.
– Osy máselege qatysty shet elderdiń tájirıbeleri ne deıdi?
– Jalpy, zańnamalyq ózgeristerge qatysty alys-jaqyn shet elderdiń tájirıbeleri jeterlik... Desek te, biz úshin, ásirese keshegi Keńes odaǵy quramynda birge bolǵan jáne búgingi damý júıesi uqsas kórshi elderdiń tájirıbeleri den qoıarlyq. Máselen, Tájikstanda balalarǵa dinı bilim berý ata-analardyń nemese olardy almastyratyn tulǵalardyń jazbasha kelisimimen mektepten tys ýaqytta 7 jastan 18 jasqa deıin ruqsat etiledi. Osy eldiń «Balalardy tárbıeleý men oqytýdaǵy ata-analardyń jaýapkershiligi týraly» zańyna sáıkes, resmı dinı bilim berýdi qospaǵanda, kámeletke tolmaǵan balalarǵa dinı qyzmetke qatysýǵa tyıym salynady.
Kámeletke tolmaǵan jasóspirimderdi dinı uıymdardyń jumysyna zańsyz tartýǵa jol bermeýge qatysty Belarýs saıasaty «Senim bostandyǵy jáne dinı birlestikter týraly» zańynyń 39 babymen rettelgen. Onda jasóspirimderdi dinı uıymdarǵa tartý, olardy ózderiniń qalaýynsyz jáne ata-analary men olardy almastyratyn tulǵalardyń kelisiminsiz dinge oqytý zańda bekitilgen tártipte jaýapkershilik júkteıdi.
Mine, alys-jaqyn shetelderdiń osy máseledegi tájirıbeleri kámeletke tolmaǵan jasóspirimderdiń dinı rásimderge qatysýyn jáne olardy dinge tartý áreketteriniń shet-shegi jan-jaqty rettelgenin kórsetip otyr. Sondyqtan biz de din salasyn retteıtin qoldanystaǵy zańǵa jáne Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodekske ózgerister men tolyqtyrýlar engize otyryp, dinı birlestikterdiń basshylary men ata-analardyń jaýapkershilikterin arttyrýdy maqsat etemiz. Osy oraıda, zań jobasyn talqylaý barysynda elimizdegi dinı birlestikterdiń ókilderi osy ózgeristerge qoldaý bildirgenin basa aıta ketkim keledi.
– Berik Saqbaıuly, shetelderde dinı bilim alýdy retteýdiń qajettiligi neden týyndap otyr? Bul el azamattarynyń konstıtýsııalyq quqyǵyn buzbaı ma?
– Bul norma da jurtshylyq jáne elimizdegi dinı birlestikter men Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy tarapynan keń qoldaý tapty. Mundaı talap shetelderge dinı bilim alý maqsatymen attanǵan jastardyń radıkaldy dinı aǵymdardyń ıdeologtarynyń yqpalyna túsý múmkindigin azaıtý úshin engizilgeli otyr. О́kinishke oraı, shetelderge óz betimen baryp, ıslamdyq dinı bilim alǵan jastarymyzdyń eldegi dástúrli ıslamǵa tán túsinikter men dástúrlerdi mansuqtap júrgenin kórip te, estip te júrmiz. Árıne, bul – sheteldik dinı oqý oryndaryna azamattardy jiberý tájirıbesiniń rettelmegendiginiń nátıjesi. Sondyqtan din salasyn retteıtin qoldanystaǵy zańǵa Qazaqstanda arnaıy dinı bilim alǵan soń ǵana shetelderde joǵary dinı bilim alýǵa bolatyn normany engizý usynyldy. Osy oraıda, resmı tirkelgen dinı birlestikterdiń elimizde dinı (rýhanı) bilim berý uıymdary joq bolǵan nemese halyqaralyq kelisim bolǵan jaǵdaılarda atalǵan zań normasy olarǵa taralmaıtynyn aıta keteıin.
Endi osy máselege qatysty shetelderdiń bir-eki tájirıbesine toqtalsam. Máselen, Tájikstanda shetelderde dinı bilim alý tártibi Úkimetiniń 2016 jylǵy Qaýlysymen rettelgen. Onda bastapqy dinı bilimdi tek elde alǵannan keıin ǵana shetelderdiń joǵarǵy dinı oqý oryndarynda bilim alýǵa bolatyny anyq jazylǵan. Fransııada azamattardy memlekettiń bıýdjeti esebinen sheteldik oqý oryndaryna jiberý tájirıbesi joq. Degenmen, kúmándi sheteldik dinı oqý oryndarynda bilim alyp júrgen el azamattary Fransııanyń arnaıy qyzmetteriniń nazaryna túsedi jáne osyndaı derekter olardyń tarapynan ózderin qyzyqtyrǵan adamdardyń radıkaldanýyn nemese olardyń lańkestik áreketterge qatystylyǵyn anyqtaý úshin tekserister júrgize alýyna negiz bola alady. Arnaıy qyzmet organdarynyń nazaryna túsken adamdardyń zańǵa qaıshy áreketteri nemese nıetteri dáleldengen jaǵdaıda bılik organdary tarapynan tıisti qylmystyq-quqyqtyq nemese ákimshilik sharalar (el aýmaǵynan shyǵýǵa tyıym salý, úı qamaq jáne t.b.) qoldanylady.
Osy suraǵyńyzdyń ekinshi bóligine qatysty aıtarym, shetelderde dinı bilim alýdy zańnamalyq shekteý azamattardyń bilim alýǵa qatysty negizgi quqyǵyn qandaı da bir túrde buzbaıdy.
– Qoǵamdyq oryndarda destrýktıvti dinı aǵymdarǵa qatystylyǵyn kórsetetin syrtqy atrıbýttardy, kıim túrlerin paıdalanýǵa, kıip júrýge tyıym salý týraly ne aıtar edińiz?
– О́tken suhbatymda osy máselege qatysty aıtqan jaýabymda syrtqy forma bul máseleniń bir qyry ǵana ekenin jáne munyń artynda bizdiń san ǵasyrlyq tarıhymyzdy, mádenıetimiz ben rýhanı qundylyqtarymyzdy aıaqasty etkisi keletin, memleketimizdiń zaıyrlylyq qaǵıdatyn moıyndaǵysy kelmeıtin radıkaldyq dinı aǵymdardyń teris ıdeologııasy turǵanyn aıtqan bolatynmyn. Osy oraıda, Memleket basshysynyń atalǵan máselege qatysty óz alańdaýshylyǵyn bildirip, ony shekteý joldaryn zertteýge tapsyrma berýi osyny meńzep otyr deýge bolady. Sondyqtan, biz qoǵamymyzdy artqa súıreıtin mundaı kórinisterge beıjaı qaramaı, ony zańnamalyq retteý kerek degen uıǵarymǵa keldik.
Qazirgi tańda álem elderi osy máseleni zań sheńberinde sheshýge talpynyp otyr. Máselen, Fransııa Eýropa elderiniń ishinde alǵash ret adamnyń bet-álpetin tumshalaıtyn áıelder kıimin kııýge zań júzinde tyıym salyp, ony kıgen jáne kııýge qysym jasaǵan adamdarǵa qylmystyq jaýapkershilik bekitti.
Belgııa úkimeti 2011 jyly «Tolyqtaı nemese jartylaı bet-álpetin jabatyn kez kelgen kıimdi kııýge tyıym salý týraly» Zań qabyldap, eldiń barlyq aýmaǵynda bet-álpetti tolyqtaı nemese jartylaı jabatyn kıim kııýge tyıym saldy. Zań talabyna sáıkes, bet-álpeti tolyq jabylǵan nemese qandaı da bir túrde ony tanýǵa múmkindik bermeıtin kıimde qoǵamdyq oryndarda júrgen adamdar 15 evrodan 25 evroǵa deıin aıyppulmen jáne 1 kúnnen 7 kúnge deıingi merzimniń birimen qamaýǵa alýmen jazalanady.
Avstrııada bıylǵy 1 qazannan bastap qoǵamdyq oryndarda adamnyń bet-álpetin jabatyn bas kıimderdi, maskalar men arnaıy kıimderdi kııýge tyıym salatyn zań kúshine endi. Zań normalary adamnyń bet-álpetiniń ashyq bolýy tıis ekendigin mindetteıdi. Zańdy alǵash buzǵan adamnan tyıym salynǵan kıimdi sheshýge usynys beriledi. Eger ol usynystan bas tartqan jaǵdaıda 150 evro kóleminde aıyppul salynady jáne ony túsindirý jumysyn júrgizý úshin polısııa bólimine alyp ketedi.
Kórip otyrǵanymyzdaı, adamnyń bet-júzin tumshalaıtyn kıimge zańnamalyq tyıym salý – álem elderinde bar tájirıbe. Sondyqtan osy máselege qatysty bizdiń tarapymyzdan zań jobasyna engizilgen talaptar din salasyn retteý arqyly qoǵam qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi kózdeıtin ıgi maqsatty basshylyqqa alady dep tolyq senimmen aıta alamyn.
– Berik Saqbaıuly, zań jobasynda kózdelip otyrǵan barlyq máselelerdi bir suhbatpen qamtý múmkin emes ekeni belgili. Áńgimemizdi osy zańnamalyq ózgeristerdiń maqsaty ne jáne odan ne kútemiz degen saýalmen qorytsaq?
– Biz osy zańnamalyq ózgerister men tolyqtyrýlar arqyly memleket pen dinı birlestikterdiń arasyndaǵy ózara yqpaldastyqty kúsheıtýdi, qoǵamda zaıyrly qaǵıdattardy nyǵaıtýdy jáne dinı qyzmetti úılestirý boıynsha memlekettiń fýnksııasyn arttyrýdy kózdep otyrmyz. Osy oraıda, elimizdegi dinı ahýaldyń turaqty ekenin basa aıtqym keledi. Men muny barlyq deńgeıdegi memlekettik organdardyń atqaryp otyrǵan qyzmetteriniń jáne el azamattarynyń memleket tarapynan júrgizilip otyrǵan saıasatqa tolyq qoldaý kórsetip otyrǵanynyń nátıjesi dep túsinemin. Eń bastysy, el zańnamalaryna engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlar qoǵamnyń jáne ondaǵy barlyq azamattardyń múddesine jumys isteıtindigin atap ótkim keledi.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken Abaı Otar