El Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen osydan 25 jyl buryn qurylǵan Ulttyq ıadrolyq ortalyq búginde álemde atomdy beıbit maqsatta qoldanýdy nasıhattaýdyń jáne damytýdyń kóshbasshysyna aınaldy. Máselen, jaqynda ǵana Venada ótken MAGATE-niń 61-shi bas konferensııasynyń aıasynda Ulttyq ıadrolyq ortalyqta kóptegen kezdesýler boldy. Sondaı kezdesýlerdiń biri – japonııalyq JAEA uıymymen júrgizilgen kelissózder.
Japon elimen ıadrolyq energetıka salasy boıynsha uzaq jyldardan beri tyǵyz baılanys ornattyq, – deıdi Ulttyq jaratylystaný akademııasynyń akademıgi, Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń bas dırektory Erlan Batyrbekov, – MAGATE-de ár úsh jyl saıyn osyndaı konferensııa ótip turady.
Bul, mine, kezekti ret uıymdastyrylyp otyrǵan aýqymdy basqosý. Konferensııa osy joly mınıstrlik segmentiniń plenarlyq otyrysynan bastalyp, ıadrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máseleleri tóńireginde ártúrli taqyryptar boıynsha ǵylymı jáne tehnıkalyq sessııalarmen jalǵasty. Ár sessııada taraptar Qazaqstannyń pikirine erekshe nazar aýdardy. Jıynda elimizdiń ıadrolyq qarýdy taratpaý salasyndaǵy jetistikteri, fızıkalyq ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtý aıasyndaǵy Qazaqstan men MAGATE arasyndaǵy tıimdi yntymaqtastyqtar jaıynda aıtyldy.
MAGATE-niń 61-shi sessııasy Aýstrııa astanasy Venada ótken edi. Jumys aptasy barysynda 168 eldiń ókilderi atom energetıkasynyń bolashaǵy, ıadrolyq qaýipsizdik, ıadrolyq soǵys qarýyn taratpaýdyń MAGATE kelisimshartynyń oryndalýy jáne bas dırektor Iýkııa Amanonyń basshylyǵyn taǵy da tórt jylǵa uzartý máseleleri talqylandy. MAGATE óziniń 2016 jyly atqarǵan jumystaryn qorytyndylap, ıadrolyq tehnologııalardyń densaýlyq saqtaý salasynda qoldanylýyn, túrli syrqattardyń dıagnozyn aldyn ala anyqtap, emdeý-saýyqtyrý máselelerin qarady.
E.Batyrbekovtiń aıtýynsha, MAGATE jıynynan soń japonııalyq áriptester Kýrchatov qalasyna kelip, Ulttyq ıadrolyq ortalyqta ǵalymdarmen birge «EAGLE-3» jobasyn talqylaǵan. Bul joba 2015 jyldan bastap qolǵa alynǵan. Qazaqstan-Japonııa birlesken «EAGLE-3» jobasy boıynsha reaktordan tys alǵashqy tájirıbe-synaqtar jasalyp, 2017 jyldyń shilde aıynda «ID-5» reaktorlyq synaq qurylǵysynyń maketinde júrgizilgen fızıkalyq zertteýler támamdaldy. Japonııalyq áriptestermen kezdesý barysynda Ulttyq ıadrolyq ortalyq mamandary olarǵa «Fýkýsıma-1» AES-i boıynsha apattardyń saldaryn joıýǵa baılanysty jumystarǵa kómektesýge usynys bildirdi.
– Japonııalyq ǵalymdar radıoekologııa salasy boıynsha tájirıbe almasýǵa qulshynys bildirdi, – deıdi E.Batyrbekov, – osy sala boıynsha ortalyq ǵalymdary álemdegi eń joǵary jetistikke qol jetkizip otyr. Bul – bizdiń elimiz úshin úlken maqtanysh! Zertteýlerimizdiń nátıjesinde radıonýklıdterdiń jer asty jáne jer ústi sýlaryndaǵy kóshkin qozǵalystary anyqtaldy. Radıoaktıvti qaldyqtarmen bylǵanǵan aýmaqtardaǵy jaǵdaıdy tereń baqylaý úshin gamma-smektrometrııalyq túsirilimderdi jaıaý ólsheý máselesi de bizde jolǵa qoıylǵan.
Sondaı-aq jaqynda ǵana Astana qalasynda mınıstrler deńgeıinde ótken «Azııadaǵy ıadrolyq kooperasııanyń 18-shi keńes forýmyn» Qazaqstannyń Energetıka mınıstrligi, Japonııa memleketiniń mınıstrler kabıneti men osy kúnshyǵys eliniń atom-energetıkalyq komıssııasy uıymdastyrǵan edi. Forým jumysyna Taıland, Mońǵolııa, Malaızııa, Qytaı, Indonezııa, Vetnam, Aýstralııa, Fılıppın jáne Japonııa sııaqty memleketterden kelgen mınıstrler men ókilder qatysty. Jıynda ıadrolyq ǵylym men tehnologııany qorshaǵan ortany qorǵaý úshin qoldaný máseleleri sóz boldy.
Forým aıaqtalǵan soń Japonııanyń atom energetıkalyq kompanııasynyń tóraǵasy Ioshıkı Oka Kýrchatov qalasyna kelip, Ulttyq ıadrolyq ortalyqta turǵan, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesinde tusaýy kesilgen Tokamak jáne taǵy basqa nysandardy aralap kórip, oń baǵasyn berdi.
Raýshan NUǴMANBEK, jýrnalıst Shyǵys Qazaqstan oblysy, Kýrchatov qalasy
Sýretti túsirgen avtor