“QURTQANY SONDA BILERSIŃ...”

“...Júregi jaqsylardyń altyn sandyq, Sandyqty kilt bolmasa kim ashady?..” demekshi, keı­de keıipkerińniń obrazyn asha almaı qala­syń. Kiltin taba almaısyń. Ana bir kezde Gúljamal jaıly jazýǵa talpyndym, bolmady. Aldyrtpady. Buǵan sebep, aldymen onyń kóringenge kóp ashyla bermeıtini bolsa, ekinshi­den Gúlekeńmen atústi sóıleskenim bolar deı­min. Odan keıin umytylyp ketken sharýanyń yńǵaıy endi kelgen sııaqty. Gúljamal Almaty oblysy, Kerbulaq aýda­nyn­daǵy Kóksaı aýylynda dúnıege kelgen. “Jer jánnaty – Jetisý” degen teńeý qandaı dál aıtylǵan deseńshi.

Dúnıeniń qaı buryshyn sharlap kelseń de Jetisýǵa jeter jer bar ma eken?! Ásirese, qysy qandaı keremet! Ashyq kúndegi omby qar, shanaǵa jegilip, aýyzdyǵyn shaınaǵan ala aıǵyrdyń tuıaǵynyń dúrsili men qar betin syzǵan shananyń dybysy netken keremet. Gúljamal shana­ǵa otyrǵandy jany súıetin. Bıdaı óńi qyza­ryp, kekilin jel taraı­tyn. Al kóktemde Kóksaı sondaı qulpyryp ketetin. Qyzyl-jasyl, aq-sary gúlder kózdiń jaýyn alardaı. Keıde Gúljamaldy myna álem­ge ǵashyq etken osy gúlder sııaqty... Mynaý appaq dúnıege qyz kózimen qaraǵanda da osy gúlder Gúljamaldyń serigi bolǵan sekildi. Shy­ǵys halqynda gúl – sulýlyqtyń, tazalyqtyń, adaldyqtyń, páktiktiń sımvoly.

О́mirge qyz bala kelgende onyń esimine “gúl” jalǵaýyn qosatyny da sondyqtan. Kóksaı aýylyndaǵy Qazaqbaı qarııa da osy dástúrden syrt qal­maǵan. Nemeresi týǵanda Jamalǵa gúldi jalǵaǵan. Gúljamaldyń ákesi – Muqajan ıt júgirtip, qus salǵan. Jas kezinde dodaǵa túsip, kókpar da tartqan kisi. Serilik segiz qyrly bolsa, sonyń biri – ańshylyq. Sulý tazy, júırik at, qyran búrkit – er jigitke qandaı jarasymdy. Gúljamal osyndaı shańyraqta ósti. Sheshesi birtoǵa, eriniń isine aralasa ber­meı­tin, qoly ashyq, qonaqjaı jan. Shyǵys áıelderine ǵana tán ustamdylyq, shydam­dy­lyq, tózimdilik, daýys kótermeýshilik, erine degen erekshe qurmet, balalaryna degen sheksiz mahabbat, qazaq shańyraǵynyń altyn keregesi ispetti. Gúljamal da osyndaı qazaqy tárbıeniń mektebinen ótken. О́mir degen úlken ýnıver­sıtetti bala kezden kózben kórip ósken. Halqymyzdyń turmysynda neshe túrli shamdar bolǵan. Aspaly sham, balaýyz sham, bilteli sham, jaıdaq sham, jıyrmasynshy sham, kerosın sham bolyp kete beredi.

Solardyń ishin­degi eń qadirlisi kerosın sham edi. Ásirese, onyń ózinen buryn murnyńa jetetin ıisi – sol kezdegi bilim men ǵylymnyń bir belgisi syndy edi. Shamnyń janynda otyryp... mýltfılm kór­gen­deı áserde bolatynsyń. Kóleńkeler kólbeń­dep, búginde ekrandy jaýlap alǵan qor­qynyshty fılmderdiń kórinisterimen kezik­kendeı kúı keshetinsiń. Gúljamaldyń esinde osy sýret máńgige qaldy. Dóńgelek ústeldiń basyna jına­lyp, sol kerosın shamnyń jaryǵy sóngenshe batyrlar jyryn oqıtyn. “Alpamys”, “Muń­lyq-Zarlyq”, “Er Qosaı”, “Qyz Jibek”, “Er Tóstik”, “Qobylandy batyr”, solaı kete beredi. Ishteı Qurtqa bop, qııalymen Qobylandyǵa: Qosh, sultanym, aman bol, Áldeqandaı bolasyń? Asqar tóbe bel dersiń, Taıbýryl atpen jelersiń. Jaqsy-jaman qadirin Qurtqanyń sonda bilersiń, Qurtqaǵa sonda senersiń... – dep ishteı til qatatyn. Iá, Gúljamal sol jyrlardaǵy arýlarǵa elik­teıtin. Solarmen birge qınalyp, solarmen birge armandaıtyn. Sol arýlardaı ǵashyq bolýǵa asy­ǵa­tyn. Bala Gúljamaldy erteńge, áli belgisiz úl­ken armandarǵa jeteleıtin. Al keıde aýyldyń syrtyndaǵy dúkenge kıno kelýshi edi. Bul kúni búkil Kóksaıda úlken mereke bolatyn. Aýyldyń taıly-taıaǵy qalmaı keshke sonda jınalatyn. Sol toptyń ortasynda otyrǵan Gúljamal “Botagóz”, “Amangeldi”, “Shaban­doz qyz”, “Dala qyzy”, “Án qanatynda” sııaq­ty fılmderdiń keıip­kerine aınalyp, qııalǵa bógetin. Sonyń áseri­­nen bolar, Gúl­jamal kıno­ǵa túsýdi arman­dady. Biraq onysyn eshkim­ge aıtpaıtyn. Bul ar­man, bul qııal birte-birte jas qyzdy baýrap aldy. Bir kúni gazetten: “M. Áýezov atyndaǵy teatr akterler daıyndaıtyn eki jyldyq stý­dııa­syna talapkerler qabyldaıdy”, – degendi oqyǵanda, júreginiń týlaǵany-aı. Armandaǵan oıy osylaı aldynan shyǵa keldi. Men de aktrısa bolsam degen­men, keıde aınaǵa qarap muńaıyp ta qala­tyn. “Tú-ý, nege appaq, sulý bol­madym” – dep ókinetin de.

Biraq bul ókini­shi balańdyq ekenin ol sonda bilmegen. Deıturǵanmen, “kóreıin” degen... Iá, táýekel túbi jel qaıyq. Gúljamal sóıtip oqýǵa qabyl­dandy. Atynan at úrketin úlken akterler qyz­met etetin M.Áýezov atyndaǵy ákem­teatr­dyń eki jyldyq stýdııasyna tústi. Sodan bastap, basqa bir ómir bastaldy, basqa bir álemge engen­deı kúı keshti. Bul álem – óner álemi bolatyn. Myrzageldimen oqýǵa túsýge daıyndalyp júrgende tanysty. Uzyn boıly, shıraq, qaratory jigit. Abyroı bolǵanda ekeýi de oqýǵa tústi. Al­ǵash­qy kezde kóp jigitterdiń biri sekildi bola­tyn. Biraq, etıýdty ekeýi birge jasaıdy, birge daıyn­dalady. Sabaqqa birge keledi, birge qaıtady. Gúl­jamal sóıtip júr­gende óziniń boıynda basqa bir sezimniń paıda bolǵanyn alǵash sezbegen. Tek, biraz ýaqyt ótken soń ol sezimniń ne ekenin uǵa bas­­tady. Bul – jaqsy kórý bolatyn. Sonaý epos­taǵy Qurtqanyń Qobylandyǵa degen, Baıan­nyń Qozyǵa degen, Jibektiń Tólegenge degen sezi­min­deı me, kim bilsin? Áıteýir, birte-birte Myr­­­za­­geldini izdeıtinin sezdi. Ol joqta kóńili qulazı­tynyn baıqady. Bul – jastyqqa tán, sulýlyqqa tán ǵashyqtyq edi. Ekeýi ekinshi kýrsta otbasyn qurdy. Búkil kýrstyń qyz-jigitteri jataqhana­nyń bir bólmesinde shańyraq qurǵanyn atap ótti. Eki jyl zý etip óte shyqqan. Almatyda qalýǵa múmkindik joq. Ekeýi amalsyz Shymkentke ketti. Máskeýden jańa kelgen Jaqyp Omarov dıp­lom­dyq jumysy retinde Mustaı Kárimniń “Aı tutylǵan tún” spektaklin qoıyp jatqan.

Gúl­jamalǵa birden Zúbárjatty bergen. Zúbár­jat – sulýlyqtyń, tazalyqtyń, jastyqtyń, adal­dyqtyń sımvoly. Zúbárjat – Tańqabıke sekildi eskilikke, otbasyn saqtaý úshin bárine daıyn áıeldik ( matrıarhatqa ) álemge qarsy turǵan, durysy, qarsy tura almaǵan obraz. Úl­ken daýyl­dyń ekpinine shydamaǵan jas qaıyń­daı Zúbár­jattyń bar armany súıgeni Aqjigit. Ekeýi de tap-taza, jap-jas. Biri-birine laıyq perishte jandar. Ekeýi birine-biri ǵashyq. Biraq, Tańqa­bıkeniń úlken uly soǵysta sheıit bolady. Shańyraqta úlken kelini Shafaq jesir qalady. “Erden ketseń de, elden ketpeısiń” dep Esen aıtpaqshy, Tańqa­bıke Aqjigitti jeńgesi Shafaq­qa qosady. Ol azdaı Zúbárjat sulýdy jas bala Eshmurzaǵa atastyrady. Bul “Aı tutylǵan tún”. Bashqur halqynyń uly sýretkeri Mustaı Kárimniń úlken dúnıesi. Gúljamal sahnaǵa alǵash qorqyp shyqty. Býyny bosap, álsirep, daýysy jaryqshaqtan­ǵan­daı. Gúljamal-Zúbárjatqa qaraı bergiń keledi. Orta boıly, symbatty, eliktiń laǵyn­daı... qarasań kóz toımaıdy. Zúbárjatqa qarap otyryp senesiń, ılanasyń, onymen qosa kúle­siń, onymen qosa muńaıasyń.

Zúbárjattyń osyn­daı perishte ekenine bas ıesiń. Zúbárjat-Gúljamaldyń kúı­zelisine, qaıǵysyna qosyla kózińe jas alasyń. Bir sát bárin-bárin umytyp, kórermen zalyndaǵy oryndyqtan atyp turyp Zúbárjat-Gúljamaldy qushaqtaǵyń, onyń kózi­nen tamǵan jasyn súrtkiń keledi. О́ıtkeni, Gúljamal-Zúbárjat beıkúná, qorǵansyz, ádiletsizdik pen qatigezdiktiń, jaman­dyq pen jaýyzdyqtyń qurbany bolǵan beıne. Spektakldiń premerasy óte jaqsy ótti. Jurt túregep qol soqty. Rejısser Jaqyp Omarov qaıta-qaıta kelip Gúljamaldy qushaq­taı berdi. Bul onyń alǵash ret úlken sahnadaǵy qadamy edi. Gúljamal osy tyrnaqaldy taby­sy­men-aq tek Shymkent teatryna ǵana emes, qa­zaq ónerine taǵy bir talanttyń kelgenin dáleldedi. Gúljamal Shymkent teatrynyń geroınasy boldy. Bular: “Aqan seri – Aqtoqtydaǵy” Aqtoqty, “Qozy Kórpesh – Baıan sulýdaǵy” Baıan, “Qara Qypshaq Qobylandydaǵy” Qurtqa, “Armanym – Áselimdegi” Ásel, “Ajar men Ajaldaǵy” Ajar, “Asaýǵa tusaýdaǵy” Bıanka aktrısa G. Qazaqbaevanyń kásibı deńgeıiniń shyńdalý, ósý, tolysý, tabıǵı talantyn ashý, tájirıbe jınaý kezeńderi bolatyn... Qýanysh pen kúıinish, jaqsylyq pen jamandyq kún men túndeı almasyp otyrady emes pe? Qudaı qosqan qosaǵy Myrzageldi qaıtys bolǵan soń Gúljamal Almatyǵa bet aldy. Ondaǵy oıy Taldyqorǵandaǵy áke-sheshe, aǵaıyn-týystarǵa arqa súıeıin degeni. Biraq, qaı teatrǵa barady, bul jaǵy beımálim edi. Áıtse de, ákemteatrǵa júregi daýalamaǵan. Teatrǵa kelýin kelgenimen, ishine kire almaǵan... Kúnde kelip teatrdyń aldyndaǵy sýburqaqty aınalyp qaıtady. Dırektordyń kabıneti turmaq, teatrdyń ishine kirýge dáti jetpegen.

Sodan oıy on bólek, sanasy san bólek bop sendelip, Kommýnıstik (qazir­gi Abylaı han ) prospektisimen joǵary qaraı júre bergen. Jastar teatry ol kezde burynǵy Kalının men Kommýnıstik kósheleriniń qıylysqan tusynda ornalasqan bolatyn. Shamasy tús kezi bolar, teatrdyń aldynda 3-4 kisi sóılesip tur eken. Ishinde Maman Baıserkenov te bar. Amandasyp, ony-muny surasqan soń Gúl­jamal kelgen nıetin aıtqan. “Oıbaı, Gúl­jamal, ákemteatrdy qaıtesiń!? Odan da osy TIýZ-ǵa kirmeısiń be?” – degen. Aý, bul oı Gúljamalǵa buryn nege kelmegen?!. Tústen keıin teatrǵa kirdi. Dırektor Saqtaǵan Turlymuratov jas aktrısany muqııat tyńdap, “aryzyńdy jaz” dedi... О́ner ujymdarynda ınstıtýtty jańa bitir­gen jastarǵa qaraǵanda, basqa teatrdan kelgen ártisterge kózqaras ózgeshe bolady. Onyń ústine bas rólderde oınap úırengenderge odan da qıyn. О́ıtkeni, ár ujymnyń, ár teatrdyń kózge kórinbeıtin, eshbir erejede jazylmaıtyn óz zańdylyqtary bolady.

Eń qıyny, sol kezeńnen ótý, ıaǵnı ózińdi-óziń sol teatrǵa, sol ujymǵa beıimdeý. Gúljamal da sol dıirmennen ótken. Bul kezde teatrda Sálıma Sattarova, Roza Áshir­bekova, Ámına О́mirzaqova, Bıbıza Qulan­baeva, Kúláı Muratalıeva, Aqqaǵaz Mámbetova, Jamal Bektasovalardyń izin basyp kele jatqan Raısa Muhamedııarova, Ǵazıza Ábdinábıeva, Lı­dııa Kádenova, Tanıa Oqapovalar bar bola­tyn. Gúljamalǵa ońaı tımedi. Onyń ústine, jas aktrı­salar kóbinde oryssha sóıleıdi, erkin júredi. Gúljamalǵa qıyny osy boldy. Ne orys­sha sóı­leı almaıdy, ne ózin erkin sezine almaıdy. Sóıtip júrgende arada 3-4 jyl óte shyqqan. Kóbi – kishigirim rólder, ekinshi quram. Osy kezeńde Raıymbek Seıtmetov teatr­ǵa basshy bop keldi de, kóp uzamaı M. Áýezovtiń “Alýasyn” sahnaǵa qoımaq boldy. Gúljamalǵa Alýany bergen. Muhtar Áýezov “Alýany” ótken ǵasyrdyń 50 jyldarynda jazǵan. Bul Muhańnyń sońǵy jaz­ǵan kólemdi shyǵarmalarynyń biri. Munda Keńes ókimetiniń arqasynda eldiń eleýlisi, halyq­tyń qalaýlysyna aınalǵan Alýa Sataeva­nyń ómir joly sýretteledi. Bul kez uly jazý­shy úshin taǵy bir tar jol, taıǵaq keshý kezeń­deri bolatyn. Taǵy da NKVD Muhańnyń sońy­na sham alyp túsken shaǵy. Muhań sol tusta kommýnıst áıel týraly jazdy. Kámeletke áli tolmaǵan Alýany Doǵal baı toqaldyqqa almaq. Qarsy turar dármen joq. Biraq bul kezde qazaq elinde Keńes ókimeti orna­ǵan. Aǵasy Seksektiń aıtýymen Alýa Doǵal­dyń tyrnaǵynan bosap shyǵady. Komsomolǵa ótedi. Birte-birte sol qarshadaı qyz qoǵam qaı­ratkeri, Sosıalıstik Eńbek Eri, úkimet múshe­sine deıin kóteriledi. 1926 men 1953 jyldar Keńes ókimetiniń ósý, órleý, kollektıvtendirý, soǵys ýaqyty, soǵystan sońǵy qaıta órlegen kezeńi. Bas keıipker Alýa – osy qoǵamnyń múshesi. Iаǵnı, baıaǵysha aıtsaq, Keńes ókimeti desek – Alýa, Alýa desek – Keńes ókimeti tilge oralatyn. Gúljamal osy obrazdy keremet oınap shyqty.

Bul evolıýsııalyq keıipker, baıandaýǵa qurylǵan prozalyq shyǵarma. Sahna­lyq tartystan góri, radıopesa nemese teleserıalǵa jaqyn týyndy. Biraq, rejısser Raıymbek Seıtmetovtiń qoıy­lymynda bul shyǵarma óziniń bıigine kóterile bildi. Árıne, basty róldegi Gúljamal aıanbaı eńbek etti. Aktrısanyń symbatty tulǵasy, daýysyndaǵy qazaqy maqam, uly jazýshynyń shuraıly tili kórermen kóńilin arbap aldy. Eń negizgisi, bul orys ertegisindegi “Zolýshka”, ıaǵnı, amerıkandyq fılmderdegideı “heppı endge” beıimdeý dúnıe. Bylaısha aıtqanda, Valentın Chernyh jazyp, ony Vladımır Menshov qoıǵan “Moskva kóz jasyna senbeıdi” fılmine jaqyn. Ol da osyndaı “heppı endben” bitedi. Mine, Gúljamal – Alýa sońǵy sahnalarda Azııa Afrıka áıelderiniń basqosqan kongre­sinde tur. Bir top áıelmen birge keńes dele­gasııasynyń ókili Alýa Sataeva da adamzatqa ortaq problemalardy talqylaýda. Osyndaı bir kezde A. Sataeva án bastaıdy. Áıel retinde, ana retinde, náziktik pen sulýlyqtyń sımvoly retin­de halyq ánin shyrqaıdy. Áne, ár-ár jerden kelgen delegattar. Olar sózin túsinbese de ánniń sazyna, onyń júrekti terbeter ıirim­derine eltip qalǵan... О́ıtkeni, án barshaǵa ortaq bolsa, án salý áıeldiń jan áleminiń kórinisi.

Gúljamal bul sahnada gúldenip sala berdi. Ár daıyndyqtan soń Qazaqbaevanyń qadamy da nyǵaıa túsken. Keıipkeri qarǵadaı qyz úlken tuǵyrǵa, memleket qaıratkerine deıin kóterilse, Gúljamaldyń tasy da joǵaryǵa órledi. Aktrısa osy róli úshin Memlekettik syılyqqa ıe boldy. Baǵy jandy. Taǵy da “heppı end”... Gúljamal bir kezderi Qazaq radıosynda “Sálemetsiń be, zamandas!” degen habar júrgizdi. Respýblıkanyń túkpir-túkpirinen hattar aǵylyp kelip jatatyn. Bireýleri armanyn, endi biri súıgen qyzynyń tastap ketkenin, endi biri oqýǵa túse almaı qınalyp júrgenin, t. b. jazady. Endi bir jigit Gúljamaldyń daýysyna, onyń maqa­myna, áýenine ǵashyq ekenin jazady, aıtady. Ǵashyq demekshi, Gúljamal Almatyǵa kelgen soń, basqa ortaǵa tap boldy. Ásirese, “Alýadan” soń zııaly qaýym ony tanı bastaǵan. Tanystar da, joldastar da kóbeıdi. Teatrdan Ǵazıza men Lıdııa syndy qurbylaryn tapty. Sondaı kúnderdiń birinde Gúljamalǵa bir jigit óz sezimin bildirgen. Gúljamal da ketári emes edi. Átteń... Úıde eki balapany bar. Bul jigit búgin “kúıdim-súıdim” degenmen, erteńi ne bolmaq? Úı bolǵan soń ydys-aıaq syldyrlamaı qoımaıdy. Sonda eki balam jáýteńdep qalsa qaıtem? Jo-joq... Gúljamal amalsyzdan bas tartty. Dál bir “Qaraly sulýdaǵy” Qaragózdeı halge túskenin baıqamady. Baıqasa da bul onyń óz tańdaýy bolatyn... G.Qazaqbaevanyń teatrdaǵy taǵy bir belesi – M. Áýezovtiń “Qaraly sulýyndaǵy” Qaragóz beınesi. Bul Muhańnyń alǵashqy shyǵarmalary­nyń biri. Bul shyǵarma sol kezdegi tyń taqyryp bolatyn. Shyǵys áıelderiniń buryn aıtyl­maǵan, jazylmaǵan kúıi. Kúıi emes, jan azaby, tán azaby. Qazaq qyzynyń da mahabbatty, jyly­lyq­ty, aımalaýdy, bireýdi jaqsy kórýdi saǵynatyn pende ekenin aıqaılap aıtqan alǵashqy qazaq “Em­manýeli”. Bul shyǵarmada seks emes – sezim, ero­tıka emes – jalǵyzdyq­tan jabyǵý, elegizý basym. Bolat Atabaevtyń qoıylymyndaǵy Gúljamal-Qaragóz basqa qyrynan osylaı kórine­di.

Gúljamaldyń bul kezde ózi de, óneri de tolyq­syǵan kezi. О́z nápsi­sin ózi jeńe almaǵan áıel... Onyń da bul ómirge kelgen soń, pende bop jara­tyl­ǵan soń lázzattyń otyna kúıgisi keledi... Biraq... el jurt ne deıdi?.. Mine, naǵyz ulttyq psıhologııa, mentalıtet... Qaragóz Batys áde­bıe­tindegi Laýra, Djýletta, Karmen emes. Qaragóz óz nápsisin, janynyń aryn joǵary qoıa bilgen keıipker. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, Mem­le­kettik syılyqtyń laýreaty Gúljamal Qazaq­baeva tek Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq mem­le­kettik akademııalyq balalar men jasóspi­rimder teatry­nyń aktrısasy ǵana emes, búginde qazaq ónerinde óz qoltańbasy bar talant ıesi. Uly Murat pen kelini Aıjannan úsh nemere súıip otyr. Al – teatrǵa, óner ordasyna Gúljamal kúnde asyǵyp keledi, asyqpaı ketedi. О́ıtkeni, bul kásibin shyńdar meken ǵana emes, óz júreginiń qalaýy desek, aldaǵy bıikter Gúljamaldy qol bulǵap shaqyrǵandaı. Taǵy da bala kezdegi Gúljamal tyńdaǵan Qobylandy eske túsedi... Úıdemisiń, qyz Qurtqa, Túzdemisiń, qyz Qurtqa?! Áıel boldyń amal joq, Eger erkek bolǵanda Bolar eń jurtqa sen tutqa. Epostan artyq ne bar deısiń... Oǵan ne qosýyń múmkin?

Talǵat TEMENOV,

Qazaqstannyń halyq ártisi, Ǵ. Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynyń kórkemdik jetekshisi jáne dırektory.