Qaǵaz júzindegi kooperatıv aýyldy qutqara ma?

Jalǵan esep jarǵa jyqpasyn

Bul máseleni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev erekshe nazarǵa alyp otyr. Prezıdent «Turkistan» gazetine bergen suhbatynda kooperatıv qurýdyń tıimdiligin aıta kele: «Birlestik qurý isin naýqanǵa aınaldyryp, jurtqa qysym kórsetýge, olardy májbúrleýge jol berilmeıdi», dedi. О́ńirdiń agrosarap­­shy­lary bul máselede jalǵan esep jańylys­tyra­­tynyn aıtyp otyr. «Kooperasııa qurý­da joǵarydaǵy basshylardan bas­tap, qarapaıym sala mamanyna deıin asa muqııat jaýapkershilik tanytýy kerek», deıdi agrosarapshy Nıqanbaı Omarhanov.

– Keıingi úsh jylda «el bo­­ıynsha 4 myńnan astam aýyl sharýa­shylyǵy kooperatıvi ashyldy» degen jańsaq esepter berilip kelgeni jasyryn emes. Bul derekter jergilikti atqarýshy organdardan bastap, Parlament minberinde de kóte­ri­lip, aqyr sońynda Mem­le­ket basshysyna deıin jetken.

«Jýyrda aýyl sharýashy­ly­ǵy salasy­nyń sarapshysy retinde oblysymyzda «ashyldy» dep esep berilgen kooperatıvter boıynsha aýdandarǵa habarlasyp kórdik. О́kinishke qaraı, birde birinen naqty, mardymdy jaýap ala almadyq. Sonda bul koo­peratıvter qaıda, olar ne istep jatyr?» deıdi sarapshy.

Shyn máninde elimizde de, oblystarda da «kooperatıv» dep atalyp júrgen qurylymdardyń basym bóligi – 2-3 adamnyń basyn qosyp, «Aýyl amanaty» baǵ­­dar­­la­masy arqyly 32 mln teń­ge nesıe alǵan, biraq aýyl eko­no­mıkasyna naqty áser etpeı­tin jasandy birlestikter.

Memleket basshysy 2025 jylǵy 28 qarashada aýyl ákim­de­rimen kezdesýinde bul máse­leni ashyq aıtty: «Kóbine mun­daı kooperatıvterdi birne­she adam ǵana qurady. Olar jeke sharýashylyq ıeleri men ónim óńdeýshiler arasynda deldal bo­lyp júredi. Soǵan qaramastan memleketten jeńildikter alady. Biraq bul aýyl halqynyń ál-aýqatyn arttyrýǵa kedergi kel­tiredi».

«Bul – búgingi kooperasııanyń basty dıagnozy. Zań júzinde bári durys. Al is júzinde aýyl adamy úshin kooperatıvtiń paıdasy tımeı otyr», deıdi Nıqanbaı Imanǵalıuly.

Sarapshylar ár aýylda «qa­ǵaz» júzin­­degi ǵana emes, naqty ju­mys isteıtin koope­ra­­tıv­ter qurylýy qajet dep otyr. Naǵyz kooperatıv qurý úshin muzdatqyshy bar, mal soıý pýnkti, sút qabyldaý men bastapqy óńdeý orny, veterı­na­rlyq zerthanasy, qoldan uryqtandyrý pýnkti, arnaıy avto­kólikteri men qural-jab­dyqtary bar birtutas ınfraqurylym qajettigin kól­deneń tartady.

«Osyndaı kooperatıvti qurý úshin aýyldaǵy óndiris kólemi men mamandanýyna qaraı keminde 200-400 mln teńge qajet. Muny 30 mıllıon teńgelik nesıemen sheshý – ózimizdi ózimiz aldaýmen teń», deıdi agrosarapshy.

Mundaı mańyzdy sharýada memle­­­kettiń róli sheshýshi bolýǵa tıis. Mem­le­kettik qol­daý, jeńildetilgen nesıe men naq­ty uıymdastyrýshylyq baǵyt qajet. Agromamandar ol úshin aýyl sharýa­­shy­lyǵy ko­opera­tıvteri týraly zańǵa zaman talabyna saı ózgerister en­gizilse, kooperasııany damy­tý­dyń jeke memlekettik baǵdar­la­masy qabyldansa, ár aýdanda qanatqaqty rejiminde kooperatıvter qurylsa degen usynysyn jetkizip otyr. 

Qarjy qolbaılaý bolyp otyr

Agrosarapshy Aspandııar Seısenniń aıtýynsha, elimizde tirkelgen aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri aýyl ekono­mıkasyna serpin berip otyrǵan naqty tetikke aınala almaı otyr. Munyń birneshe sebebi bar eke­nin aıtady.

Basty másele – qarjyǵa qol­jetimsizdik. Memleket basshy­synyń tapsyrmasymen engizilgen 2,5 paıyzdyq jeńildetilgen nesıe aýyl halqy úshin úlken múmkindik retinde qabyldandy. Alaıda bul bastama is júzinde shalǵaı aýyl turǵyndaryna to­lyq jetpeı otyr. Sebep qara­paıym: kepildikke qoıy­latyn jyljymaıtyn múlik má­selesi. Kooperatıvterge ar­nalǵan 31,5 mln teńge, jeke tulǵalarǵa qarastyrylǵan 9 mln teńge az qarjy emes. Biraq aýyldaǵy qarapaıym adamnyń ony alýǵa kepildikke qoıatyn baǵaly múlki joq. Al kepili bar iri sharýashylyqtar osy nesıelerdi alyp, nátıjesinde mem­lekettik qoldaý eń muqtaj aýyl turǵynyna emes, onsyz da aıaǵynan nyq turǵan alpaýyt sharýa­larǵa baǵyttalyp otyr, deıdi sarapshy.

«Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aıdarbek Saparov mal sharýashylyǵyn damytý úshin nesıeniń 85 paıyzyn Damý banki kepildendiretin mehanızm bar ekenin aıtqan edi. Alaıda, bul quraldyń tıimdiligin shalǵaı­daǵy sharýa áli kúnge deıin naq­ty sezinip otyrǵan joq. Eger bul júıe shyn máninde jumys istese, kooperasııaǵa degen qyzyǵýshylyq ta, senim de áldeqaıda joǵary bolar edi. Koopera­sııanyń damýy tek qar­jyǵa tirelip turǵan joq. Aýyl turǵyndarynyń birigip jumys isteýge degen senimi tómen. Buǵan halyqty kinálaý durys emes. Sebebi júıeli aqparattyq-túsindirý jumysy joqtyń qasy. Aýylǵa barmaı, kabınette oty­ryp kooperatıv quramyz deý – nátıje bermeıdi», deıdi Aspandııar Seısen.

 Búginde agrobank qurý qajet­tigi jıi aıtylady. Bul – ýaqyt talaby. Aýyl sharýa­shy­­lyǵynyń ereksheligin túsi­netin, kepildik saıasatyn aýyl jaǵdaıyna beıim­­deıtin arnaıy qarjy ınstıtýtynsyz koopera­sııany damytý qıyn. Sarap­shy­nyń aıtýynsha, áleý­met­tik-kásipkerlik kor­porasııa­lardy (ÁKK) tek qarjy tara­tý­shy emes, aýyldyń naqty máse­le­sin sheshetin qurylymǵa aınaldyrý kerek. 

Turaqty tabys kózi

Agrarly aımaǵymyzda «Aýyl amanaty» baǵdarlamasynyń aıasynda kúni búginge deıin 114 aýyl sharýashylyǵy koopera­tıvi qurylypty. Olar aýyl turǵyndarynan et, sút jáne basqa da aýyl ónimin turaqty túrde satyp alyp, ony ótkizýge kó­mek kórsetip otyrǵan kóri­nedi. Máselen, «Madı-Agro 7» aýyl sharýashylyǵy koopera­tıvi jaqyn aýyldardaǵy tur­ǵyn­dar­dan et jınap, ony oblystaǵy iri kásiporyn – «Qarmet» AQ-ǵa ótkizedi. Bıyldyń ózinde osy kooperatıv arqyly 80 tonnaǵa jýyq et satylǵan.

«Bul – kooperasııanyń aýyl adamy úshin tórt túliktiń naqty tabys kózine aınala ala­tynyn kórsetetin aıqyn mysal. Sonymen qatar jeke qo­salqy sharýa­shy­lyq­tarda óndi­rilgen ónimdi saqtaý men ótkizý máselesi de nazardan tys qalǵan joq. Mal sharýashylyǵy baǵy­tyn­daǵy ónimder aýdan ákimdikteri uıym­dastyratyn jár­meń­keler arqyly satylyp, aýyl tur­ǵyn­da­rynyń qosymsha tabys kózine aına­lyp otyr», deıdi oblys­tyq aýyl shar­ýa­shy­lyq basqarmasy basshysynyń orynbasary Syrym Boshpanov.

«Aýyl amanaty» baǵdarla­masy iske qosylǵan 2023 jyldan beri Qaraǵandy oblysynda 114 aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıvi quryldy. Onyń ishinde 2023 jyly – 62, al 2024–2025 jyldary 52 kooperatıv óz jumysyn bas­tady. Kooperasııa qurýda Aqtoǵaı aýdany – 25 AО́K, Buqar jyraý men Shet aýdandary – 25 AО́K-ten, Qarqaraly aýdany – 17 AО́K kórsetkishimen aldyńǵy qatarda keledi. Bul jumys aldaǵy ýaqytta da kezeń-kezeńimen jalǵasyn tabady. 

Salany damytýdyń tıimdi úlgisi

Aqtoǵaı aýdany kooperasııany damytýdyń tıimdi úlgisin kórsetip otyr. Munda «Aýyl amanaty» aıasynda keıingi eki jylda júzdegen mln teńgege ártúrli joba qarjylandyryldy.

2023 jyly aýdanda 65 jobaǵa 598,3 mln teńge jeńildetilgen nesıe berildi. Onyń ishinde 18 koopera­­­tıv pen 47 jeke sharýa qojaly­ǵy­nyń ómirsheń jobalary qarjy­lan­dy­ryldy. Nátıje­sinde, mal basy kóbeıip, tehnıka alyndy, 100-den astam jańa jumys orny ashyldy. 2024 jyly da bul jumys jalǵasyn tapty.

«Bir aýyl – bir kooperatıv» jobasy aıasynda Aqtoǵaı aýylynda «Sapa Mix» aýyl sharýa­shy­lyǵy óndiristik kooperatıvi quryldy. Bul kooperatıv ámbe­bap baǵytta jumys istep, aýyl tur­ǵyndarynyń kúndelikti qajet­tilikterin qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan birneshe mańyzdy jobany iske asyryp jatyr.

Birinshi baǵyt – aýyl tur­ǵyndaryn jáne jaqyn eldi meken­derdi mal azyǵymen, jem-shóppen, kómir, otyn, qurylys materıaldarymen turaqty qamtamasyz etý. Osy maqsatta aýmaǵy 561 sharshy metrdi quraıtyn arnaıy nysan satyp alynyp, avtotarazy ornatyldy. Qazir 150 tonna «Shubarkól» kómiri jetkizilip, eki arnaıy avtokólik alynǵan. Turǵyndarǵa jáne sharýashylyqtarǵa 5 myń rýlon shóp tasymaldandy. Sonymen qatar 2026 jylǵa qaraı 200 gektar jerge qunarly jońyshqa tuqymyn egý úshin jer daıyndalyp, qorshaýy jasaldy. Atalǵan baǵyttaǵy jobanyń jalpy quny – 200 mln teńge.

Ekinshi baǵyt – aýyldyq jerde mıkro, shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerin damytýǵa arnalǵan óndiristik keshen salý. Aqtoǵaı aýylynyń soltústik-batys bóliginen 1 gektar jer telimi bólinip, aýmaǵy 520 sharshy metr bolatyn óndiristik keshenniń qurylysy júrgizilip jatyr. Qurylys jumystarynyń 90 pa­ıyzy aıaqtalǵan. Jobanyń jalpy quny – 173 mln teńge. Bul keshen aýyldyq tutyný kooperatıvi negizinde 10 jeke kásipkerdi biriktirip, jartylaı da­ıyn ónimder shyǵarý, tigin sehy, qymyz óndirý, kondıterlik ónimder, kókónis konservileý jáne kádesyı daıyndaý sııaqty baǵyttardy qamtıtyn bolady.

Úshinshi baǵyt – aýyl ónimderin tikeleı qala naryǵyna shyǵarý. Osy maqsatta Qaraǵandy qalasynda «Aqtoǵaı ónimderi» atty kommýnaldyq dúken ashyldy. Ol Baýyrjan Momyshuly kóshesi, 24/6 mekenjaıynda ornalasqan. Jobanyń quny – 15 mln teńge. Qazir dúkende qala turǵyndaryna áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik naryq baǵasynan tómen baǵamen satylyp jatyr, joba tolyq iske qosylǵan.

Búgingi shyndyq – tek kooperasııany tirkeýmen aýyl damymaıdy. Kooperatıv qarjyǵa naqty qoljetimdi, ónimin ótkize alatyn, aýyl adamy senetin qurylymǵa aınalýǵa tıis.

Ol úshin kepildik máselesin júıeli túrde sheshý, agrobank nemese tıimdi kepildik mehanızm­derin iske qosý, aýylda ­turaqty ári naqty túsindirý jumys­taryn júrgizý, jergilikti bıliktiń jaýap­kershiligin arttyrý qajet. Agro­sarap­shylar osylaı deıdi.

Aýyl – memlekettiń tiregi. Al aýyldy saqtaý – kooperasııany «qaǵazdan» shyǵaryp, «Sapa Mix» sekildi kooperatıvtiń sanyn arttyrý qajet. Memlekettiń de alǵa qoıyp otyrǵan mindeti – osy.

Qaraǵandy oblysy