Ystanbulǵa kelgen saıahatshylardyń Bosforǵa bir soqpaı ketýi múmkin emes. Sebebi ol – dúnıe júzindegi eń ádemi buǵazdardyń biri.
Qos jaǵalaýdaǵy kafeler, qonaqúıler, odan áride, taýǵa qaraı kóterilgen saıyn kózińizdi qyzyqtyryp, birinen biri ádemi bolyp kórinetin turǵyn úıler, bıik munaralary kókke qarap minájat etip turǵan myńjyldyq meshitter – mine, osynyń bári de kóńilińizdi tolqytyp, kútpegen jerden tap bolǵan tańǵajaıyp bir ertegi álemi sekildi kóz aldyńyzdan syrǵyp ótip jatady.
Alyp qalanyń Azııa bóligi men Eýropa bóligin jalǵaǵan aspaly kópirlerdiń ústinen ersili-qarsyly aǵylǵan san túrli kólikter men únemi tolqyp, terbelip jatatyn kógildir aıdyndaǵy qyzyl týly kemeler jer betinde ǵana emes, teńiz ústinde de tirshiliktiń bir sátke damyl tappaıtynyn sezdiredi.
Qarsy aldyńyzdan kóringen bir ádemi munara kenet nazaryńyzdy ózine qaraı aýdaryp, jan-jaqqa shashyrap bara jatqan oılaryńyzdy alystan qylańytqan maıak jaryǵy sekildi ózine qaraı tartady.
Bul – kóne zamandarda boı kóterip, búgingi kúnge ańyz bolyp jetken áıgili Kyz kelesi, ıakı Qyz munarasy.
Bosfor buǵazyna kelgen saıahatshylardyń qııalyn oıatyp, ártúrli tańǵajaıyp áńgimeler men jaýhar jyrlarǵa, kórkem kartınalarǵa arqaý bolǵan munaranyń ásem kelbetinde bir jasyryn muń bar ekenin menińshe, kez kelgen jolaýshy alǵash kórgen sátte-aq ańǵarady.
...Erte, erte, ertede dańqy jer jarǵan Vızantııa ımperııasynyń patshasy Uly Konstantınniń súıikti qyzy, aı dese aýzy, kún dese kózi bar sulý hanshaıym on segiz jasqa tolǵanda dúnıeden ótedi dep bir balger sáýegeılik jasapty. Muny estigen patsha buǵazdaǵy eski munarany jańartyp, óziniń eń senimdi degen adamdarymen birge qyzyn sol jerge aparyp ornalastyrýdy buıyrady.
Sóıtip jan-jaqtan kúzet qoıylyp, kúndiz-túni baqylaýǵa alynady. Jyl saıyn patsha osynda kelip, qyzynyń týǵan kúnin sán-saltanatpen atap ótip júredi.
Biraq áý bastaǵy taǵdyrdyń jazýyna ne shara?! Aqqýdyń kógildirindeı úlbiregen jap-jas, sulý qyzdy on segiz jasqa tolǵan kúni jaǵalaýdan ákelgen jemis-jıdekterdiń arasynan shyqqan sup-sur jylan shaǵyp óltiredi...
Mine, osynaý ańyzdy alǵash estigende bizdiń esimizge eriksiz óz elimizdegi Aısha bıbi kesenesine baılanysty aıtylatyn kórkem ańyz oralǵan-dy.
Tú-ý, sonaý alystan Qarahan batyrdy izdep kelip, ózen jaǵasynda beti-qolyn shaıyp, tynys alyp otyrǵan shaqta Aıshany da jylan shaǵyp óltirip edi-aý degen ashy ókinish ózegińizdi órteıdi.
Sulýlyq degenińiz, rasynda da, adam balasyna berilgen baq emes pe. Oǵan kim qyzyqpaıdy, oǵan kim umtylmaıdy deısiz... Bálkim, jumyr basty, eki aıaqty pende ǵana emes, jer baýyrlap júrgen jylan da ony adamdardan qyzǵanatyn bolar, kim bilsin?!.
Kemeniń jaqtaýyna súıenip, qarsy aldymyzdaǵy Qyz munarasyna kirpik qaqpaı, tesile qarap turǵan sátte meniń oıyma aqyn Esenǵalı Raýshanovtyń «Ǵaısha bıbi» poemasyndaǵy myna bir joldar oraldy.
«Álqıssa, ol zamanda Talas jerinde ordaly jylandar bolady eken. Olar adamdarǵa, adamdar olarǵa tımepti.
Kúnderdiń kúninde qaǵanat halqy «jylan baýyryna altyn basyp uıyqtaıdy» dep ordalardy oırandap, ken qoparyp, ornyna mal jaıyp, egin salyp, shaharlar turǵyza bastapty. Sóıtip bir kúni kezek eń sońǵy ordaǵa jetedi. О́rt qushaǵynda alasuryp júrgen alty qulash qara jylan, altyn baýyr ana jylan bylaısha zarlaıdy:
...Aıaǵym da joq,
Qolym joq,
Qashaıyn desek, jolym joq.
Ordamyz qaldy kúńsigen,
Kúıelesh qara qorym bop.
Talastyń boıy tal edi,
Tal boıym bar-dy ádemi.
Tal túste kelip órtegen
Adamzat degen ań edi.
Úıimniń aldy betkeı-di,
Betkeıden túsken órt deıdi.
Osynyń bárin jasaǵan
Adamzat qalaı kókteıdi?!
Zamannan zaman jalǵasyp,
Qaǵannan qaǵan almasyp,
Adam men jylan
Talastan
Aıyryp edik dám-násip.
Baýyryma bassam altyndy,
Jylýyn aldym tońǵasyn.
Qorǵansyz myna halqymdy
Qorlasyn dep pe em...
sor basym...
...Qaǵanatta jylan daýsyn estıtin jalǵyz adam qalǵan kórinedi. Ol Ǵaısha esimdi qyz eken».
Kim bilsin, jylandar bizge rasynda da kektenip alǵan bolar...
* * *
Qyz munarasyna qatysty aıtylatyn taǵy bir ańyz ejelgi grek mıfterinen bastaý alady.
Zeıin qoıyp tyńdaǵan janǵa bul da qyzyq.
Jer sharynyń bir bóligindegi dini basqa, tili bóten pendelerdiń súıispenshiligi men mahabbatynyń kıesi bolyp sanalǵan Afrodıta hramyna qyzmetshi bolyp kelgen Gero talaı jurtqa tańdaı qaqtyrǵan sulý qyz bolsa kerek. Biraq ol álgi hramnyń tabaldyryǵyn attaǵan kúnnen bastap, eshbir erkekke kóz salmaımyn jáne eshqashan turmysqa shyqpaımyn dep ant beredi. Sebebi mundaǵy qatań dinı dástúr ol kezde sony talap etken.
Áıtkenmen, álemdegi kez kelgen gúldiń búr jaryp, kúnge qarap ashylatyn shaǵy bolady emes pe. Gero sulý da birde Bosfordyń arǵy betinen kelgen Leandr esimdi jigitti unatyp qalady.
Sóıtip ekeýi jurt kózine túspeı, qupııa túrde kezdesip turady. Ol úshin Gero munaranyń basyna shyǵyp, sham jaǵyp qoıady eken. Bul árıne, «Búgin bizdiń kezdesýimizge bolady, súıiktim!» degen belgisi edi.
Mine, osy shamnyń jaryǵyn baǵdarǵa alǵan Leandr tún ortasynda qaıyqqa otyryp, teńiz ortasyndaǵy jalǵyz munaraǵa qaraı asyǵady.
О́kinishke qaraı, bir kúni olardyń qupııasyn bilip qalǵan dinbasy jel soǵyp, teńiz týlaı bastaǵan kúni munaranyń basyndaǵy shamdy sóndirip qoıady.
Sóıtip tastaı qarańǵy túnde baǵyt-baǵdardan adasqan Leandrdyń qaıyǵy jarqabaqqa soǵylyp, mert bolady.
Sýyq habardy estigen Gero qaıǵydan qan jutyp, ómirden túńiledi de, kelesi kúni túnde munaranyń bıigine shyǵyp, ózin-ózi sýǵa tastaıdy...
Bul ańyzdan soń tyńdaýshynyń kóńili árıne muńǵa batady. Kópke deıin til qata almaı, ózińizben ózińiz oı shyrmaýynda qala beresiz.
Bálkim, sodan da bolar, bul munarany keıde Leandro munarasy dep te ataıtyn kórinedi. Aıtalyq, buǵazǵa kelip, sýret salýdy unatatyn ataqty Aıvazovskııdiń bir kartınasy tap osylaı, «Konstantınopoldegi Leandr munarasy» dep atalady.
Ańyzǵa qaraǵanda shyndyq árıne, basqasha. Bosfordaǵy aq shaǵalalar sekildi samǵap, aspanda qalqyǵan qııalyńyz qaıta oralyp, jerge qonǵandaı bolasyz.
О́ıtkeni tarıhı aqıqat boıynsha bul munara bizdiń dáýirimizge deıingi zamanalarda qoldan jasalǵan shaǵyn aralǵa ornatylǵan maıak eken. Ony kezinde rımdikter, vızantııalyqtar, osmandyqtar birde maıak, endi birde buǵazǵa kiretin kemelerdi tekseretin keden retinde paıdalanyp kelgen.
Al qazir munda úlken meıramhana men aınaladaǵy qyzyqty kórinisterdi tamashalaýǵa arnalǵan kishigirim alań ornalasqan. Sondyqtan da Ystanbulǵa kelgen qonaqtardy kútetin súıkimdi ári qonaqjaı oryndardyń biri bolyp sanalady.
Eń bastysy, bul munaranyń – Qyz munarasy atalýy ǵoı.
Sondyqtan onyń ańyzǵa aınalýy da, alystan qaraǵan kisige jalǵyzdyq araly sekildi qońyr muńǵa oranyp kórinýi de osy bir tańǵajaıyp ataýyna baılanysty bolsa kerek.
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»