2016 jyldyń aqpanynda bastyǵymyz, Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynyń dırektory Erlan Bilál kabınetine shaqyryp «Qaraǵandy oblysyndaǵy Aqtas kentinde Ahıko Tesýro degen qarııa turady eken. Qazaqstanǵa soǵystan keıin qýǵyn-súrginge ushyrap kelipti, jasóspirim shaǵynan Qarlagta otyrǵan. Sodan bizdiń eldi mekendep qalypty. Japonııaǵa birneshe márte qaıta oralǵan eken, tipti kezinde Japonııa oǵan úı, járdemaqy taǵaıyndap, aldyrypty. Eki-úsh jyl turyp, jersine almaı Aqtasyna qaıta oralypty. Qarlag taqyrybyn keńinen zerttep júrgen Nurlan Dýlatbekov degen ǵalym maǵan sol kisiniń taǵdyryn sahnalasaq degen ıdeıamen shyǵyp otyr, sen pesa jazsań» dedi. Osyǵan deıin shyǵarmashylyǵyma mıstıka men adam psıhıkasynyń túrli reńkterin arqaý etip kelgen men derekti dúnıe, kózi tiri, ómirde bar adam jaıly qalaı jazamyn dep júreksindim. Sol kezdegi tarıhty, aıaýly alash bozdaqtaryn qamtý shart... «Jaza almaımyn-aý» dedim. Bastyq «jaza almaımyn degendi jazyp kórip, sodan keıin aıt» dedi. «Jaqsy» dep kabınetten shyqtym. Úmitten kúdik basym boldy.
Kóp uzamaı teatr meni Qaraǵandy qalasyna issaparmen attandyrdy. Aqtasqa osy joba ıdeıasyn M.Áýezov teatryna ákelgen professor Nurlan Dýlatbekov myrza alyp keldi. Meni Ahıko ataıǵa «siz týraly pesa jazady, dramatýrg» dep tanystyrdy.
Jadymnan óshpeı qalǵan bir nárse – Ahıko aqsaqal men Elena ájeıdiń qatty sasqandary. Kádimgideı abyrjyp, ne istep, ne qoıǵandaryn bilmeı ketti. Ol kisilermen Nurlan aǵanyń burynnan aralas-quralas ekenin bilemin, bul abyrjýdyń sebebi men sııaqtymyn. «Jazýshy, dramatýrg» degen sózdiń áseri me...
Úlken kisilerdi munsha ábigerge túsirgenime men de qysylyp baramyn. Sonymen ne menen, ne ol kisilerden bir aýyz sóz shyqpaıtyn qyzyq ta yńǵaısyz jaǵdaı ornady. Áıteýir Nurlan aǵa barlyǵymyzdy qutqaryp, ortaǵa saýaldar tastady. Áńgime Qarlag tóńireginde, ol kisiniń Qarlagqa qalaı túskeni, onda neni bastan keshkeni. Ahıko aqsaqal barlyq suraqqa mektep oqýshysy sııaqty áldebir yjdahatpen, júrek shymyrlatar shynshyldyqpen jaýap beredi. Nurlan aǵa saýal qoıady. Men otyrmyn. Arasynda sýretke túsirip qoıamyn. Ol kisiniń ómirbaıanyn, jalpy jaǵdaıdy aldyn ala Internetten oqyp alǵanmyn, qolymda keı datalardy, oqıǵalardy olaı emes, bylaı bolǵan dep túzetip qoıýǵa jetetin aqparat bar. 1945 jyly Qyzyl ásker Ońtústik Sahalınge deıin bardy. Ol kezde Ahıko jas kýrsant bolatyn. 1948 jyly tutqynǵa túsip, 10 jylǵa sottalady. Ony ózge japondarmen birge júk kemesi arqyly Vladıvostokqa ákelgen. Ol keıin Petropavlǵa, sosyn Jezqazǵanǵa, aqyr aıaǵy Qarlagqa kelgen. Ahıko tek 1989 jyly ǵana aqtalyp shyǵady. Ony týǵan elindegi týystary men jaqyndary tek jarty ǵasyr ótken soń ǵana kórgen. «Ákesi elge qaıtyp oral» dep hat jazyp jiberipti. Onyń otbasy boldy. Bárin tastap ketkisi kelmedi» deıdi Tesýronyń jary Elena Ahıko. Qazaqstandyq japon Japonııaǵa toǵyz ret barǵan. Biraq, túbegeıli qalyp qoımaı Qazaqstanǵa oralyp otyrǵan.
«Sahalınde kún sýyq. Áskerılerden qalǵan kúrtesheni taýyp kıip, jaǵalaýda tentirep júrgenimde sovet áskerleri ustap alyp, abaqtyǵa qamady. Birden «japon tyńshysysyń» dedi. Men olaı emes ekenin túsindirýge tyrystym. Biraq kóp uzamaı shyndyqty aıtqannan góri japon tyńshysy bolǵannyń anaǵurlym qaýipsiz ekenin uqtym. Osylaı tergeýshilerge qarsylasqandy toqtattym. Moıyndadym. Olar maǵan qalyń papka ashyp, býma-býma qaǵaz arnady. Men bárimen kelistim... Qarlagqa túskende on jeti jasta edim. Tajal mashına jańa týǵan sábıden bastap, eńkeıgen, múgedek kempir-shalǵa deıin shimirikpeı jutatyn. Qarlagtyń qapasynda 50 myńnan asa japon otyrdy, eńbek etti, ómir úshin kúresti. Solardyń biri men edim» deıdi ol keıinirek akter Dýlyǵa Aqmolda somdaǵan obrazda. Biraq bul jaıynda ázir eshqaısymyz bilmeımiz.
«Japonııa – meniń otanym. Biraq qaıta baryp turǵanda úırene almadym. Adamdar óte jumysbasty. Bir-birimen biz sııaqty jaqyn aralaspaıdy, barlyǵy asyǵys. Aqtastaǵydaı esiktiń aldyna shyǵyp shemishke shaǵyp, áńgime-dúken qurý degen atymen joq. Elena til túsinbeıdi, men túsingenmen, báribir tosyrqadym, sodan keıin bolmaıdy eken bul dep, Aqtasqa qaıta oraldyq».
«Úıdi satpaǵanymyzdy aıtsańshy. Balalarǵa tapsyryp ketkenbiz. Satýǵa qımaǵan edik, sezgendeı ekenbiz». «Joq, qudaı qaqty, áıtpese qaıtyp kelgen soń qaıter edik». «Jaǵdaıymyz jaqsy, ekeýmiz de zeınetaqy alamyz. Bári jetkilikti, rahmet». «Qazaqstandaı jer joq álemde».
Elena ájeı de kezinde Ýkraınadan aýyp kelgen. Birinshi áıeli Katıa Edil boıyn jaǵalaǵan nemisterdiń otbasynan shyqqan. Ol da Qazaqstanǵa deportasııalanǵan jandardyń biri. Elena ájeı Qarlag jaıyna kelgende balapanyn qorǵaǵan torǵaıdaı shyryldap, Ahıko-sannyń mańyna jolatpaýǵa tyrysady eken. «Neǵylasyńdar, kóńili buzylady, aýyryp qalady, suramańdar» deıdi. Sapar maqsaty – ol kisiniń óz aýzynan lager taýqymetin estý bolǵandyqtan, ol taqyrypty aınalyp ótý jáne múmkin emes.
Aqyry Ahıko aqsaqal jylap qaldy. Áńgime aýanyn jaılap ózimizge aýdardyq. Almaty qalaı, aýa raıy qalaı, azyq-túlik qansha turady degen sııaqty saýaldarǵa endi men jaýap berip otyrmyn.
...Maǵan ol kisiniń ózin kórý qyzyq boldy, saýsaqtaryn kórý, shashyna qaraý. Jalpy qandaı energııa shashady, sol qyzyq. Mektepte oqymaǵan, lagerden shyqqannan keıin qara jumysqa aralasady, qurylysshy, shahter bolyp eńbek etken. Úılengen, birinshi áıeli Katıany eki balasymen alǵan, Ahıkodan jáne eki bala dúnıege kelgen. Búginde 11 nemere, 4 shóberesi bar. Qazirgi ájeı men Katıa qaıtys bolǵannan keıin bas qosqan. Qarapaıym. Qarapaıymdyqtyń da shegi, deńgeıi bar. Ahıko-sannyń qarapaıymdylyǵyn tek aǵashqa teńeýge bolatyn sııaqty. Qara aǵash sııaqty. Jáne sondaı berik.
Qaharman. On jeti jasynda qańǵyryp aıdalada qalǵan, barlyq jaqyn-jýyǵynan aıyrylyp ne tilin, ne mádenıetin túsinbeıtin eldiń lagerinen bir-aq shyqqan, sol tozaqtan ótken, endi seksenniń altaýyna kelip, qarııa bolyp otyr. Sol bóten eldiń tórinde, balaly-shaǵaly, úbirli-shúbirli. Kempiri qasynda. Zeınetaqy alady. О́mirge rıza, tirshiligine adal. Men ol kisini fenomen dep baǵaladym. Pesany jazý barysynda osy baǵa – bastaýshy ról oınady...
Nurlan Dýlatbekov aǵa biraz otyrǵannan keıin óz sharýalarymen ketip qaldy, al men Ahıko aqsaqaldyń úıinde taǵy biraz bola turaıyn dep, qaldym. Eki qarııamen ońasha qalǵannan keıin azdap batyldyq paıda bola bastady. Al ol kisiler áli qobaljýly. Áli men ol kisilerdiń kózderine Almatydan kelgen dramatýrg bolyp turmyn. Ájeı «kofe ishesiń be? Bizde Germanııadan arnaıy jiberilgen kofe bar. Ahıko ekeýmiz ishpeımiz, balalar biraq báribir salady» dedi. Men ishemin dedim. Balalar dep otyrǵany – Ahıko aqsaqaldyń birinshi jary Katıanyń uly men qyzy eken. Olar Germanııaǵa birjolata qonys aýdarypty. Degenmen aı saıyn Ahıko aqsaqal men Elena ájeıge saýqat salyp turady eken. Shaı, kofe, konfetter... «Kofe ishpeımiz, salma» degendi tyńdamaıdy, ózderi kofequmar, sodan eldiń bárin solaı kóredi», deıdi Elena ájeı. Uzaq izdep, tapty aqyry. Endi týrka joq, ekeýlep jatyp, kishkentaı temir tárelkege qaınattyq. Iship otyrmyn. Olar maǵan súısine qaraıdy. Men bolsam jantalasyp, pesany jazý barysynda qajet bolýy múmkin detaldardy jınaımyn. Ahıko aqsaqaldyń qozǵalysy, kózqarasy, basyn qalaı burady. Kez kelgen detal kerek. Kózderi... Qadalǵanda óńmenińnen ótedi. Qandaı jaǵdaıǵa kýá bolmady, qandaı qasiret shekpedi deseńizshi...
Qarlag jaıly suraýǵa dátim barmaıdy. Basqa ne aıtasyń? Ári qaraı otyra berýdiń reti joq. Amalsyz, qaıtar joldyń amalyn suradym. Olar túsindirdi. Sodan keıin maǵan senbeı turǵandaı kóz tastaǵan Elena ájeı kaloshyn kıip, taksı turatyn orynǵa shyǵaryp saldy. Ahıko aqsaqal da shyqpaq edi, Elena ájeı ekeýmiz eki jaqtap úıde qalýyn ótindik. Jer taıǵaq, kún sýyq. 2016 jyldyń aqpany. Ol kisi qaldy. Bul tirliktiń bárinen áldebir ystyq qamqorlyq seziledi. Qımaı qoshtastym.
Ahıko sózi japonshada «adal ómir súrýge barynsha beıim jan» degen maǵyna beredi eken. «Aqtastaǵy Ahıko» spektakliniń prototıpi Tesýro úshin bul esim taǵdyrǵa aınaldy. Ol óziniń otany Qazaqstanǵa adal. Onyń saıasatyna, ustanymyna adal.
«Biz baqytty jandarmyz! Sebebi peıili keń, qushaǵy ystyq Qazaqstandaı elimiz bar. Ol bizdi keýdesine jatsynbaı basty. Tirshiligimizdiń álsiz shyraǵy sóner shaqta, pana boldy. San myńdaǵan rýhty amanat etip qabyldap, kóbesin buzbaı, qataryn sıretpeı otan analaryna qaıtardy. Men bolsam, ózińe qaıtyp oraldym, Qazaqstanym. О́z otanymdy súımegendikten emes, seniń aldyńda boryshtar bolǵandyqtan. Tósi – shalqaq, tuǵyry – asqaq, bolmysy – pań, bitimi – bekzat qazaq eli – endi meniń elim; yntymaqtyń uıasy, jeruıyq meken – Qazaqstan – endi meniń otanym. Erkindik nyshany boz jýsannyń juparymen osylaısha qaıtadan, bul joly birjolata qaýyshtym» deıdi ol spektaklde.
Bul – azdap kórkemdelgen, biraq Ahıko Tesýronyń búgingi kúni aıtyp júrgen óz sózi. Adamzattyń qazaq degen perzentiniń ulttyq kody qandaı degende, sol bir qysyltaıań zaman eske oralady. 33-jyldyń ashtyǵy men Uly Otan soǵysynyń yzǵary, ol az deseńiz, jappaı qýǵyn-súrgindi bastan keship, qatary mıllıondap sıregen ult basyna kún túsip kelgen birde-bir adam balasyn syrtqa tepken joq. Bul tabıǵı bolmys-bitim, meıirmandyq pa álde qarııa ulystyń danalyǵy, kóregendigi me? Sol keń peıil – tarıh qoınaýynda qalǵan joq, ol áli de árqaısymyzdyń qanymyzda. Búgingi mamyrajaı tirshiligimizdiń ózi sonyń bir óteýi bolar.
...Osylaı Ahıko aqsaqalmen kezdesý aıaqtaldy. Aldyda vokzal, Astana, Almaty. Jazý ústeli. Nátıjeni ózderińiz bilesizder: • Elbasymyz 2016 jyldyń 8 qarashasynda Japonııa Parlamentinde sóılegen sózinde Ahıkonyń taǵdyry týraly aıtty. «Hokaıdo turǵyny 15 jasar Ahıko Tesýro áskerı tutqyndarmen birge KSRO-nyń halyq jaýy retinde eshqandaı kinási bolmasa da on jylǵa jazaǵa tartylady. Basqa japondyq áskerı tutqyndarmen birge jazasyn ótep, Qazaqstan jerinde on jylyn ótkizip, abaqtydan 24 jasar jigit bolyp shyǵady… 50 jyl ótken soń Ahıko tarıhı otanyna oralyp, týǵan-týystarymen kezdesti. Týystary qansha úgittese de kónbeı, otanym dep sanaıtyn Qazaqstanǵa qaıtyp oraldy» dedi Qazaqstan Prezıdenti. • 2016 jyldyń 22, 23 qazan kúnderi M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynda «Aqtastaǵy Ahıko» dramasynyń premerasy ótti. Bul teatrdyń Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnaǵan tartýy edi. Spektakldiń sahnaǵa shyǵyp, kórermenmen qaýyshýyna Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly zor yqpal jasap, jan-jaqty qoldaý kórsetti. Mınıstrdiń aıryqsha kóńil bólýiniń nátıjesinde spektakl joǵary dárejede sahnalandy. • 2016 jyldyń 25 qarashasynda qoıylym Qaraǵandy qalasyndaǵy Stanıslavskıı atyndaǵy teatrda kórsetildi. 86 jastaǵy Ahıko Tesýro áıeli Elenamen birge ózi týraly spektakldi tamashalady. • 2016 jyly 29 qarashada «Aqtastaǵy Ahıko» Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda Astana jurtynyń nazaryna usynyldy. • Endi Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatry Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Tokıoǵa «Aqtastaǵy Ahıko» spektaklin alyp bara jatyr. Sapar bıyl 18-26 jeltoqsan aralyǵynda júzege aspaq. Teatrdyń shyǵarmashylyq quramymen birge Ahıko Tesýro aqsaqal da tarıhı otanyna baryp qaıtpaq.
Madına OMAROVA, jazýshy, dramatýrg