– Sapar Qaıratuly, bıylǵy jyldyń 1 qańtarynan bastap elimizdegi aýyldyq eldi mekenderdiń biraz bóligi ózderiniń derbes bıýdjetin qalyptastyrýǵa kóshkeni belgili. Tıisti zań jobasyn ázirleýge qatysqan jumys tobynyń múshesi retinde bul ózgeristiń ne maqsatpen qolǵa alynǵanyna, qandaı artyqshylyqtary bar ekenine toqtalyp ótseńiz...
– Jalpy, aýdan ortalyqtarynda, aýyldarda turatyn adamdardyń úlesi elimizdegi barlyq halyqtyń 40 paıyzynan asyp túsetinin eskersek, jergilikti ózin-ózi basqarý isiniń qanshalyqty mańyzdy ekenin ańǵarýǵa bolady. Aýyl halqynyń kúndelikti tynys-tirshiligi, sapaly bilim alýy, medısınalyq qyzmetpen qamtylýy, áleýmettik jaǵdaılary kúntártibindegi ózekti máselelerdiń biri. Bul máseleni sheshýdiń joly Elbasymyzdyń Ult jospary – 5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý jónindegi «100 naqty qadamynyń» 98-qadamynda kórsetilgen. Onda «Selolyq okrýg, aýyl, selo, kent, aýdandyq mańyzdaǵy qala deńgeıinde jergilikti ózin-ózi basqarýdyń derbes bıýdjeti engiziletin bolady» dep jazylǵan bolatyn.
Tıisti zańdy qabyldaý barysynda jergilikti azamattardyń belsendiligin arttyrýǵa, mańyzdy sheshimderdi jergilikti jınalystarda shyǵarýǵa basa kóńil bólindi. Ákimniń kandıdatýrasy, eldi mekendi abattandyrý, jol salý, sý tartý syndy jumystardyń barlyǵy sol jerdiń ózinde, turǵylyqty halyqtyń belsene atsalysýy arqyly sheshiletin boldy. Osy tektes jumystar ońynan sheshilý úshin ne kerek? Qarajat kerek. Al zańnamadaǵy keshendi ózgeris – tórtinshi deńgeıli bıýdjettiń paıda bolýy jáne sol bıýdjetti qaı salaǵa jumsaý kerektigin halyqtyń ózi anyqtaıtyny. Keı aýyldarǵa jol tartylmaǵan, endi bireýinde sý qubyry tozǵan, balabaqshasy joq aýyldar bar... Onyń barlyǵyn endi aýyl halqy jınalystarda birge oılasyp, birlesip sheshedi.
– Buǵan deıingi jyldardaǵy aýyldyq eldi mekenderdiń bıýdjeti týraly derek bar ma?
– 2016 jyly osy maqsatqa 6 mıllıard teńgege jýyq qarajat bólinipti. Biraq jergilikti ózin-ózi basqarý tetigi bolmaǵandyqtan, qarjynyń tıimdi ıgerilýine múmkindik bolmaǵan. Qalaı kádege jaratylyp jatqanynan halyq beıhabar, jalpylama bilgenniń ózinde bıýdjetti jumsaý úderisine qatyspaǵan. Al 1 qańtardan bastap kúshine engen ózgeristerdiń arqasynda osy másele sheshimin tapty.
– Jańa zańda jergilikti derbes bıýdjetti qurý qamtylǵanyn aıtyp otyrsyz. Respýblıkalyq bıýdjetten bólingen qarjydan bólek, ony qurýdyń basqa tetikteri qandaı?
– Bıýdjetti qalyptastyrýdyń birneshe joly qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, salyqtyń 6 túri aýyldarǵa berilip otyr. Onyń ishinde múlik salyǵy, avtokólik salyǵy, kommýnaldyq menshikti satý barysynda tólenetin tabys salyǵy, jer salyǵy syndy eń mańyzdy degenderi bar.
Bıýdjetti quraýdyń basqa da joldary az emes. Máselen, kúre joldyń boıynda ornatylǵan jarnamadan túsetin salyq sol jol boıynda qonys tepken aýyldarǵa tıesili. Memlekettik múlikti satý, jalǵa berý kezindegi salyq ta osy qatarda. Osynyń bárin esepteıtin bolsaq, qyrýar qarjynyń basy quralady eken. Qazir halyq basyndaǵy baspanasy, astyndaǵy kóligi úshin memleketke salyq tólep otyrsa, endi ol aqsha avtomatty túrde aýyldyq okrýg bıýdjetiniń qazanyna quıylady. Iаǵnı halyq ózi tólegen salyqty ózi paıdalanady. Osy turǵydan alǵanda, tórtinshi deńgeıli bıýdjettiń bereri kóp dep oılaımyn.
– Jergilikti halyq, aýyl ákimderi bul jańalyqty qalaı qabyldap jatyr?
– Biz óńirlerdi aralap, turǵyndarmen kezdesken kezde sý tartý, jol salý, jaryq jetkizý, balabaqsha salý, mektepterdi jóndeý syndy máseleler jıi aldymyzdan shyǵady. О́zińiz biletindeı, oblys bıýdjeti – aýdandarǵa, aýdannan aýyldarǵa beriledi. Qarjyny bir jaǵyna tartsań ekinshi jaǵyna jetpeı jatatyny da ras. Halyq ózderin alańdatqan saýaldy bizge qoıady, aýdan ákimderine qoıady. Aýdan ákimderi máseleni birden sheship tastaǵysy kelgenimen, olardyń da múmkindigi sheksiz emes. Osy oraıda, bıýdjetti quraýdy, ıgerýdi ózderine berý – halyq úshin úlken kómek. Ony aýyl halqynyń basym kópshiligi, ákimder durys qabyldap, úlken úmit artyp otyr.
Jalpy, bıýdjetti quraý múmkindigin berýdiń turǵyndarǵa tıgizetin paıdasy týraly taǵy da aıta keteıin. Bul jańashyldyq aýylda kásipkerlikti damytýǵa múmkindik beredi. Kásipkerlik damysa, jeke mal sharýashylyqtary, jylyjaı sharýashylyqtary kóbeıse, onyń salyǵy sol aýylda qalady. Iаǵnı azamattary neǵurlym isker aýyldyń tynys-tirshiligi solǵurlym jaqsara túsedi degen sóz. Jumys istegen aýyl – kórkeıedi. Endi aýyl halqynyń jaýapkershiligi de kúsheıedi. О́zderiniń minip júrgen kóliginiń, turyp jatqan úıiniń, jasap jatqan jumysynyń salyǵy, barlyǵy 6 túrli salyq túsimi sol aýylǵa berilip jatyr. Olaı bolsa, ol qarjyny qalaı ıgeremiz, qandaı jumystardy birinshi qolǵa alamyz degen máseleniń barlyǵyn ózderi sheshedi. Bul halyqqa da, ákimge de syn. Osy synnan súrinbeı ótip, iskerligimen kózge túsý ózderiniń qolynda.
Buǵan deıin aýyldy kórkeıtý úshin talaı jumystar qolǵa alyndy. «Dıplommen – aýylǵa!» degen baǵdarlama da bolǵanyn bilesiz. Alaıda qazir kórip otyrǵanymyzdaı, jastar, jas otbasylar aýylda turǵysy kelmeıdi. Olar aýylda qalý úshin jumys kerek, áleýmettik jaǵdaı jasalýy kerek, baspana berilýi kerek. Jaıly baspana, jumys orny, balabaqsha, mektep bolsa, aýylǵa baratyn jastardyń da qatary kóbeıedi. Iаǵnı aýylǵa jastardy tartýdyń basty joly – qaladaǵydaı jaǵdaı jasaý. Tórtinshi deńgeıli bıýdjet osyǵan múmkindik beredi.
– Aýyl ákimderiniń, basqa da jergilikti jaýapty tulǵalardyń bilim-biligi zańnamalyq ózgeristerdi durys qoldanýǵa jetkilikti me?
– Árıne jergilikti basqarý isindegi úlken ózgeris ákimderdiń, esepshilerdiń biliktiligine, aýyldardyń tehnıkalyq jaraqtandyrylýyna tikeleı qatysty ekeni túsinikti. Dál qazir barlyq ákimderdiń bilim-biligi jetkilikti dep aıta almaımyn. Jaýapty qyzmetkerlerdiń biliktiligin áli de arttyra túsý kerek. Bizge berilgen málimet boıynsha Memlekettik basqarý akademııasynyń tarapynan osy baǵytta biraz oqytý jumystary júrgizilipti. Oǵan Qarjy mınıstrliginiń, Qazynashylyq komıtetiniń, jergilikti ákimdikterdiń qyzmetkerleri oqytyldy. Biraq máseleniń bárin osymen sheship tastadyq deýge bolmaıdy. Eger keńirek alyp qaraıtyn bolsaq, qaı salada da búgingi jasalyp jatqan jumys tásili erteń eskirip qalyp jatyr. Jańa tehnologııalardy, jańa bilimdi ıgerý úderisi tolastamaq emes. Bıyl úlken zańnamalyq ózgeris boldy, mundaı ózgerister endi jyl saıyn bolyp turady. Ulttyq ekonomıka mınıstrligi, Qarjy mınıstrligi, oblys ákimdikteri túrli semınarlar ótkizip, jańashyldyqtarmen tanystyrýdy júıeli túrde júrgizýi kerek dep sanaımyn.
– Halyq sany 2000 adamǵa jetpeıtin aýyldardyń bıýdjetin qalyptastyrý burynǵy kúıinde qalady eken. Bolashaqta olardyń jaǵdaıy qalaı bolmaq?
– Qazaqstanda 2445 aýyl bar. 1053 aýyldyń halqy 2 myńnan assa, 1392 aýyldyń halqy 2 myńǵa jetpeıdi eken. Zańnamadaǵy ózgeristiń alǵashqy topqa tıgizgen yqpalyn 2018-2019 jyldary baıqaıtyn bolamyz. Qolymyzdaǵy derekter boıynsha, osy aýyldarda ınternet bar, salyq túsimderi túsetin baza bar, ákimdikteri jaqsy jumys isteıdi. Al 2020 jyldan bastap halyq sany 2 myń adamǵa jetpeıtin 1392 aýyl da osy qatarǵa qosylady, olardyń damýyna múmkindik jasalady. Bıylǵy ózgeris qamtyǵan aýyldardyń tájirıbesi, jetken tabystary olarǵa tájirıbe retinde usynylady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»