«Jumyrtqa sherýi». Iranda narazylyq aksııalary ótti

Bıliktiń qadamy

Irannyń rýhanı kósemi Aıatolla Álı Hameneı eldegi sherýdi Irannyń «jaýlary» qarý, aqsha, saıasat jáne barlaý qyzmetteri arqyly uıymdastyrdy dep aıyptady. Sarapshylardyń pikirinshe, Hameneı «Irannyń jaýlary» dep Izraıl, AQSh-ty jáne Tegerannyń aımaqtaǵy básekelesi Saýd Arabııasyn meń­zegen. Sondaı-aq Iran Joǵarǵy ulttyq qaýipsiz­dik keńesiniń hatshysy Alı Shamhanı Saýd Arabııasyna qarsy Iran jaýap qatady jáne onyń qanshalyqty qatań bolatynyn «olardyń ózi sezip otyrǵan bolý kerek» dep málimdegen.

Al Iran prezıdenti Hasan Rýhanı bılik memleket múlki­ne zııan keltiretinderdiń, qoǵam­dyq tártipti buzǵan nemese tártip­sizdikke shaqyrǵandardyń qyly­ǵyna tózbeıtinin eskertti. Tár­tip saqshylary birneshe kún ishinde 400 adamdy qamaýǵa aldy. Onyń jartysy 1 qańtarǵa qaraǵan túni Tegeranda qamaldy. Bılik Telegram jáne Instagram jeli­lerindegi halyqty narazylyqqa shaqyrdy degen akkaýnttardy buǵattap otyr. 

Halyqaralyq qaýymdastyqtyń ustanymy

«Irandaǵy iri kóterilis­ter. Jurt aqyry oılandy-aý. Olardyń baılyǵy, aqshasy urlanyp, terrorızmge jumsa­lyp jatyr. Halyq endi oǵan tózbeıtin sekildi. AQSh adam quqyǵyn buzýshylardy nazarda ustap otyrady», dedi AQSh prezıdenti Donald Tramp Twitter jelisindegi paraqshasynda. Al oǵan jaýap retinde Hasan Rýhanı AQSh prezıdentin «Irannyń jaýy» degen málimdeme jasady. Sonymen qatar AQSh-tyń BUU-daǵy turaqty ókili Nıkkı Heleı Iran bıliginiń sherý­di syrtqy jaýlardan kórýin «múldem qısynsyz» dep atady. Elshi Heleı Irandaǵy jaǵdaıǵa baılanysty AQSh BUU-nyń tótenshe otyrysyn ótkizý týraly usynys jasaýdy josparlap otyrǵanyn jetkizdi. 

AQSh-tan bólek Eýropalyq odaq, Túrkııa jáne Fransııa Irandaǵy sherýge qatysty óz alańdaýshylyqtaryn bildir­gen. Máselen, EO Iran bıligimen baı­lanysta eken­digin aıta kele, Tege­randy óz azamattaryna beı­bit sherý uıym­dastyrý quqy­ǵyn qamta­ma­syz etýge shaqyr­sa, Túrkııa narazylyqtyń keńi­nen taralyp, jaǵdaıdyń ýshy­ǵyp ketýine alańdaýshylyq tanyt­qan. Al Fransııa bıligi sherý kezinde qurban bolǵandar men qamaýǵa alynǵandardyń sanyna qatysty óz ýaıymyn jetkizgen. 

Sherýshilerdiń talaby

BBC málimeti boıynsha, Iran halqynyń sońǵy on jylda jaǵdaıy bir­shama nasharlaǵan kórinedi. Alǵashqyda Mashhad qalasynda baǵanyń ósýi men jemqorlyq­qa qarsylyq retinde bastal­ǵan sherý keıinnen el bıligi­ne saıası talaptar qoıýǵa ulas­ty. Narazylyq sherýleri­ne kóbine jastardan jınal­ǵan toptar qatysyp jatyr. Olar klerıkaldyq rejimdi qulatýdy talap etedi. Sonymen qatar keıbiri monarhııany qaıtyp ornatýdy talap etti. Aksııalar Irannyń shaǵyn qalalaryna da tarap ketti. Aldaǵy ýaqytta kólemi artýy múmkin. Degenmen, saıası talaptardyń qanshalyqty oryn­dalatyny belgisiz. О́ıt­keni sherýshilerdiń arasynda naq­ty bir kóshbasshylary joq. 

«Jasyl qozǵalystan» «jumyrtqa sherýine» deıin

2009 jyly saılaýdan keıin prezıdent laýazymyna Mahmud Ahmadınejadtyń otyrýy kópshiliktiń narazyly­ǵyn týdyrdy. Saldarynan narazylyq aksııalary ótip, oǵan «Jasyl qozǵalys» degen ataý berildi. Sol tusta oppozısııany mıllıondaǵan adam qoldady. Qozǵalystyń negizgi qozǵaýshy kúshi el astanasy Tegerandaǵy orta tap boldy. Sherý kezinde keminde 30 adam qaza taýyp, myńdaǵan turǵyn qamaýǵa alyndy. Bul Iranda 1979 jylǵy Islam revolıýsııa­synan keıin tirkelgen eń iri sherý boldy.

Al turmysy tómen halyq­tyń basty tutyný taǵamy sanalatyn jumyrtqa baǵasy­nyń qymbattaýyna qarsy­lyq retinde týǵan qazirgi narazylyqtar «jumyrtqa sherýi» degen ataýǵa ıe boldy. «Jasyl qozǵalystan» bul sherýdiń birneshe aıyrma­shylyǵy bar. Birinshiden, «jumyrtqa sherýleri» orta tap kóptep sanalatyn iri qalalardan bólek, kúnkórisi tómen 50 shaqty orta jáne shaǵyn qalalarda ótýde. Ekinshiden, 2009 jylǵy «Jasyl qozǵalys» kezinde narazylyqty oppozısııa lı­deri bastap júrse, qazirgi sherýde naqty kóshbasshylar joq. Úshinshiden, toǵyz jyl buryn sherýshiler saılaý­daǵy zań buzýshylyqty alǵa tartyp, sol kezdegi prezıdent M.Ahmadınedjadtyń bıligine qarsy shyqsa, osy joly sherýshiler prezıdent H.Rýhanımen qatar eldiń rýhanı kósemi Aıatolla Hameneıge qarsy ashyq narazylyqtaryn bildirýde. 

Osy ereksheliktermen qosa, naqty boljaýǵa qıyn­dyq týǵyzatyn bıliktiń bola­shaq­taǵy qadamdaryn jáne halyqaralyq qoǵamdastyqtyń ustanymyn esepke ala otyryp, dál qazir «jumyrtqa sherýiniń» sońy nege ulasatyndy­ǵyn dóp basyp aıtý múmkin emes. Alaıda, sarapshylardyń bir toby sherý revolıýsııaǵa ula­syp, eldegi rejimniń aýysýy­na alyp keledi dese, ekinshi to­by azamattyq soǵystyń aýyly alys emes degendi aıtady. Úshin­­shi bir top bılik qatańdyq t­any­tý arqyly óz bıligin saqtap qalady dep boljaýda. 

Shalqar NURSEIIT, «Egemen Qazaqstan»