Semeıdiń jańa tóltańbasy qashan qabyldanady?

Iá, shahardyń «Semeı» dep jańadan atalýy halyq rýhyn kótergen máni zor sheshim boldy. Osyndaıda Prezıdentimizdiń «Qazaqtyń tarıhı tamyryn jal­­ǵaǵan, dástúr men eldikti úı­les­tirgen Túrkistan men Se­meı­­diń orny qashanda bólek!» de­gen ulaǵatty sózi oıyma orala beredi. 

Qala ataýy ózgergennen keı­in, onyń zatyn, sonyń ishinde tól­tań­basyn ózgertý máselesi tý­yndady. Árıne, Elbasynyń ta­­ǵy usynys berýin kútip otyrý ja­ramas. Jergilikti tarıhshylar men shyǵarmashylyq adamdary, kónekóz qarııalar men mekeme basshylary ortaq usynys ja­sasa, qalalyq máslıhat depý­tat­tary sózbuıdaǵa salmaıtyny anyq. О́ıtkeni ıgi bastama jal­ǵasyn taýyp jatsa nesi aıyp?! 

Basqa qalalardyń tóltańbasy áldeqashan ózgertilgenimen, Semeı­diń jańa tóltańbasy joq. Esesine Reseı ımperııasynyń otary bolǵan dáýirde qoldanylǵan qala gerbi áli de zańsyz aınalymda júr. Bul Qazaqstannyń táýelsizdigine nuqsan keltirý ǵoı. Alashorda tý tikken Semeı qa­lasy tóltańbasynyń máselesi ot­tyń basy, oshaqtyń qasyndaǵy áńgimege ıtere salatyn usaq-túıek emes, munda qazaqtyń ulttyq múddesi bar. Sondyqtan Se­meıge táýelsizdigimizdi taıǵa tań­ba basqandaı aıǵaqtap tura­tyn tóltańbasy kerek. Abaı­daı alyptyń, Shákerimdeı shejireniń, Muhtar men Qaıymdaı qazaqtyń qaısar ulda­ry­nyń talbesigine aınalǵan kı­eli mekende patshalyq gerb nege zańsyz aınalymda júr? Táýelsizdigimizge shırek ǵasyr ótkenimen eski quldyq tań­bas­yn­daı kóshelerde samsap tur. Al Semeı qalalyq ishki saıa­sat bóliminiń basshysy Aıdar Sa­dyrbaev «Bul zańdy gerb emes. Son­­­dyqtan kim qalaı paıdalanamyn dese de ózi biledi» deıdi. Oý, «gerb» degen qalanyń burynǵy bas­­shylarynyń biri aıtqandaı, qaıda qoıǵysy kelse de qoıa beretin «saýda belgisi» emes qoı. Bul saıası jáne ıdeologııalyq mán­ge ıe memlekettik rámiz emes pe?! Semeıden basqa qalalar men aýdandar tóltańbalaryn táý­­elsizdik talaptaryna saı ja­ńa­r­typ aldy. Al Semeıdiń tól­tań­basyn jańartý isi qala bas­shy­larynyń qasań kóz­qa­ra­syn ta­nytyp, qozǵal­maıtyn qa­ra tas sııaqty áli tur! 

Qazaqstan úshin Semeıdiń orny aıryqsha. Bul – ejelden elimizdiń rýhanı-mádenı astanasy sanalatyn kıeli meken­derdiń biri. Sondyqtan da qa­lanyń jańa tóltańbasyn be­ki­tý zaman talaby. Jalpy, Semeıdiń tóltańbasyn jańartý má­se­lesiniń kóterilgenine bı­yl 16 jyldyń júzi bolady eken. Alǵash ret 2001 jyly «Se­­meı­ge jańa tóltańba qa­jet!» taqyrybymen dóńgelek ús­­tel ótkizgen edik. Osy jyldar aralyǵynda 20 márte túr­li deńgeıdegi basqosýlar uıym­das­­­tyrylyp, 35 maqala jazyldy. Táýelsizdiktiń 26 jylynyń ishinde qala jetekshiligine ta­ǵaı­­yndalǵan 9 ákimniń altaýynyń aldynda boldyq. Biraq barlyq usynysymyz nátıjesiz aıaqtaldy. Eger Semeı qalasynyń jańa tóltańbasy qabyldansa, patshalyq gerbtiń aty da, zaty da kózden ketip, kóńilden umyt bolar edi. Qala ákimdigi eki ret zańdy túrde baıqaý ótkizgenimen jeńimpaz bolǵan jańa tóltańbany qabyldaý máselesin túrli jeleýmen keshiktire berdi. Mu­nyń astarynda keıbir jat pı­ǵyl­daǵy toptardyń qalanyń 300 jyldyǵyn atap ótý nıeti bolýy múmkin. Qazirgi qala ákimi Ermak Salımov te óz sózinde «Semeıge 1000 jyl ekenin dá­lel­­deı almasańyzdar, onda 300 jyldyqty toılaımyz!» dep qaldy. Qala bıligi osy má­lim­demesi arqyly turǵyndar ara­syna syna qaqqandaı. Bul eldiń ishki turaqtylyǵy men ult­tyq qaýipsizdikke qatysty másele bolǵandyqtan mundaı bastamalarǵa abaı bolýymyz kerek. Iаǵnı, otarlaýshylardyń beket salǵan jylyn ataýdyń esh qajeti joq.

Qala tarıhyn qazirgi Semeı­diń ornynda turǵan (840-950 jyldar) qımaq qaǵanatynyń asta­nasy bolǵan Qımaqııa qa­la­­synyń irgetasy qalanǵan ke­zinen bastamaı (Qarańyz: «Qazaq Sovet ensıklopedııasy», 10- tom, «Semeı», 114-bet, 6-tom, «Qımaq qaǵanaty», 557-bet), kerisinshe qaladan 18 shaqyrym jerdegi (qazirgi «Staraıa krepost» eldi mekeni) otarlaýshy patsha áskeriniń at qorasy men mıssıonerleriniń turaǵy bolǵan «Sem palat» beketi kezinen bastaý tarıhymyzǵa jasalǵan qııanat. Ǵylymı derekter boıynsha, Semıpalatnyı be­keti sý tasqynyna jıi ushy­ra­ǵandyqtan, búgingi Se­meı qalasynyń turǵan orny­na 1776 jyly kóshirilip tu­­raq­­tap qalady. Bul týraly sol kezde Semeı jerine ke­lip, «Jeti saraı» atalǵan býd­da ǵıbadathanasynyń qı­ran­­dylaryn kórgen orys zert­­teýshisi P.S.Pallas óz kúndeliginde «Sem palat» – qazirgi «Staraıa krepost» atalatyn jerde salynǵan. Dolon, Belokamenka, Steklıanka, Glýhovka sııaqty qarapaıym orys bekinis-stanısasynyń biri. Ereksheligi, «Sem palattyń» «Jeti saraıǵa» baılanysty atalýy ǵana jáne «Sem palat» qazirgi Semeıdiń ornyndaǵy bekinis emes» dep jazady. Osy arada «Sem palat» (jeti shatyr) pen «Sem palata» (jeti saraı) sózderiniń uqsastyǵyna da nazar aýdarý qajet. Jalpy, orys áskeri kelerdiń aldynda bul jerde (1635-1758 jyldary) qalmaqtyń Zordshınhııd qalasy turǵan edi. Bul qalashyq jońǵar memleketi kúıregen soń, óziniń ómir súrýin toqtatqan bolatyn. Atalǵan derekterge qaraǵanda, Semeı qalasyna 300 jyl emes, 1177 jyl bolady.

Sondyqtan joǵarydaǵydaı ústirt sheshim qabyldamas bu­ryn, kásibı tarıhshylar men ar­he­ologtardan jasaqtalǵan zertteý tobyn quryp, ǵylymı nátıjelerdi qoǵamǵa jetkizýdiń mańyzy zor. Bul tarapta se­meı­lik ǵalymdar zertteý ju­mys­taryn uzaq jyldardan beri nátıjeli júrgizip kele jatyr. Osy rette qala tarıhynyń kóne bastaýy týraly arheolog A.Isın, tarıhshy M.Kárimov, ól­ketanýshy Á.Sádýaqasov bas­­taǵan kásibı mamandar da kóte­rgenin aıta ketkimiz keledi. El­­basy Nursultan Nazarbaev «Bo­lashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» atty maqalasynda «Árbir jurt tarıhtan ózinshe taǵylym alady, bul – árkimniń óz erkin­de­gi sharýa. Bireýge ózińniń kóz­qarasyńdy eriksiz tańýǵa esh­qashan bolmaıdy. Bizge tarıh tý­raly ózderiniń sýbektıvti paı­ymdaryn tyqpalaýǵa da esh­kimniń qaqysy joq», dedi. Biz­diń qalalarymyzdyń basym bóligi Uly Jibek jolynyń boıynda jatqandyqtan tarıhı jastary da shamalas. Iаǵ­nı, myńjyldyq tarıhty h­a­lyq­aralyq qoǵamdastyqqa dá­lel­dengen Túrkistan, Taraz, Almaty qalalaryn atasaq ta jetkilikti. Semeı qalasynyń jańa tóltańbasynda da osy kóne tarıh kómbesi kórinis tapsa deımiz.

Aıdyn YRYSBEKULY, «Týǵan qalam – Semeıim!» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy

SEMEI