Nıý-Iorkta Birikken Ulttar Uıymynyń shtab-páterinde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen Qaýipsizdik Keńesiniń «Jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratpaý: sharalar men senim» taqyryby boıynsha joǵary deńgeıdegi pikirtalas ótti.
Jıyndy ashqan Elbasy Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesindegi basym baǵyttaryna toqtaldy. Elimiz tarapynyń 2018 jylǵy qańtardaǵy tóraǵalyǵy merziminde tabysty jumys istep jatqanyn atap kórsetti.
Biz Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılanýyn jáne búgingi tóraǵalyq qyzmetimizdi álemdik qoǵamdastyqtyń elimizge jáne onyń beıbitshil saıasatyna degen senimi dep bilemiz.
Ortalyq Azııanyń bul mártebeli qyzmettegi birinshi memleketi retinde biz óńirimizdegi halyqtardyń Dúnıejúzilik uıymnyń osy mańyzdy «únine» aınaldyq. Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesindegi birinshi jyly ótti.
Biz Keńestiń kún tártibindegi ózekti máselelerdi sheshýge qatysý barysynda barynsha belsendi, konstrýktıvti jáne ádil bolýǵa tyrystyq. Aýǵanstan/Talıban, ILIM/DAISh, Ál-Kaıda jáne Somalı/Erıtreı jónindegi komıtetterdi basqara otyryp, olardyń jemisti qyzmet etýine óz úlesimizdi qosyp kelemiz.
Álemdik qoǵamdastyq ‒ alýan túrli jáne kóp qyrly sıpaty arqyly kúsheıe túsken birtutas organızm. Ol jer betindegi ulttar men halyqtar arasynda teńgerim men úılesim bolǵan kezde ǵana alǵa basyp, damı alady. Sol sebepti, iz quqyq ústemdigine negizdelgen qaýipsiz álem men ádiletti álemdik tártipke birlese qol jetkizýimiz kerek.
Bul iste BUU Qaýipsizdik Keńesiniń róli zor jáne oǵan tarıhı mıssııa júkteleteni de sózsiz. Adamzat XXI ǵasyrda jappaı qyryp-joıý qarýlarynan azat álem qurý úshin laıyqty joldan óte alady dep senemin.Ujymdyq is-qımyldan qýat alǵan álemdik qoǵamdastyqtyń senimi, erik-jigeri men aqyl-parasaty platenamyzdyń jahandyq apatqa qshyraýyna jol bermeıdi dep senemin.
Keńestiń barlyq múshe-memleketterine berik yntymaqtastyǵy úshin rıshalyǵymdy bildiremin. Búgingi is-shara Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesindegi tóraǵalyǵy kezindegi negizgi shara. Jıyn jahandyq kún tártibindegi eń ózekti taqyryptardyń birine arnalyp otyr.
Beıbitshilik pen qaýipsizdikke qol jetkizý jolyndaǵy senim sharalary shıelenistiń aldyn alý men mańyzdy jahandyq problemalardy sheshýde negizgi ról oınaıdy. Men BUU Bas Assambleıasynyń 47-sessııasynyń minberinen Azııadaǵy qaýipsizidk pen senim sharalary jónindegi óńirlik qurylym qurý jóninde usynys aıtqan bolatynmyn.
Tynymsyz dıplomatııalyq jumystyń nátıjesinde bul mehanızm quryldy. Qazirgi tańda Azııadaǵy ózara yqpaltastyqtyń jáne senim sharalary keńesi óńirdegi 26 memleketti biriktirip, jemisti jumys isteýde. Shırek ǵasyrdan keıin BUU ǵımaratynda Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retindegi Qazaqstan atynan sóz sóılep turmyn.
Biraq jekelegen elder arasynda da, jahandyq deńgeıde de ózara senimdi arttyrý máselesiniń áli de kúrdeli ekenin jáne onyń kúnnen-kúnge ózekti bola túskenin aıtýǵa májbúrmin. Senim sharalary jahandyq qaýipsizdikti qoldaýdyń, búkil planeta kóleminde beıbitshilik nyǵaıtýdyń asa mańyzdy elementi retinde kún tártibinen túspeýi tıis.
Nelikten?
Birinshiden, senim sharalary búkil adamzatqa jańa joıqyn soǵys qateri tóngen XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda jappaı joıylý qaýpiniń aldyn alý kezinde ózin-ózi aqtady. BUU Jarǵysynda «Bizdik basty mindetimiz ‒ keler urpaqty soǵys órtinen qutqarý» dep jazylǵan. BUU júıesindegi shırek ǵasyr ishinde meniń elim qarqyndy damý jolynan ótti.
Iаdrolyq arsenal boıynsha álemdegi tórtinshi elder taratpaý jónindegi qozǵalystyń kóshbasshysyna aınaldyq. Iаdrolyq qarýdan jáne ıadrolyq derjava mártebesinen bas tartý bizdiń sanaly ári shynaıy tańdaýymyz jáne Qazaqstannyń barsha halqy qoldap, álemdik qoǵamdastyq laıyqty baǵasyn bergen erikti qadamymyz boldy. Búginde elimiz ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy barlyq irgeli halyqaralyq kelisimderdiń qatysýshysy bolyp otyr. Biz ıadrolyq qarýy joq memleket retindegi mártebemizdi zańdy túrde bekittik.
Ekinshiden, ózara senim ahýaly halyqaralyq yntymaqtastyqtyń jańa modelin qalyptastyrýǵa septigin tıgize alady. MAGATE-niń Tómen baıytylǵan ýran bankiniń ashylýy ‒ osy yntymaqtastyqtyń jarqyn mysaly ári onyń júzege asýynyń kórinisi, Qazaqstan ıadrolyq qarýdy taratpaý rejimin nyǵaıtýǵa osylaısha kezekti úles qosty.
Úshinshiden, Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyz joly ózge elderge úlgi ári tájirıbe túrǵysynan kómek bolar edi. Biz táýelsiz el bolyp, memleketimizdi nyǵaıttyq. Iаdrolyq qarýdan bas tartyp jáne ıadrolyq derjavalardan shabýyl jasamaý kepildigin alyp, joǵarǵy bedelge ıe boldyq. Osy rette, Soltústik Koreıa basshylyǵyn bizdiń jolymyzben júrýge shaqyramyz.
Tórtinshiden, ǵylymı-tehnologııalyq progrestiń qazirgi múmkindikteri jáne jahandanýdyń shynaıy bolmysy jappaı qyryp-joıý qarýlaryn taratpaý mindetin adamzattyń aman saqtalyp qalý máselesine aınaldyryp otyr. Jappaı qyryp-joıý qarýlary bar elderdiń kóbeıýi, ıadrolyq, hımııalyq, bıologııalyq jáne radıologııalyq qarýdyń destrýktıvti kúshterdiń qolyna túsý qaýpin týdyrady.
Iаdrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi búgingi quqyqtyq basa XX ǵasyr sońynda «ıadrolyq derjavalar klýbynyń» keńeıýine tosqaýyl bola almady. Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa negizdelgen barshamazǵa qajet taratpaý rejimin nyǵaıtý tereń mentaldy ózgerister men kópjaqty jańa saıası sheshimderdi talap etedi dep oılaımyn.
Taratpaý salasyndaǵy senimdi nyǵaıta túsý úshin mynandaı sharalar atqarýdy usynamyn.
Birinshi. Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly sharttan shyǵý prosesin qıyndatý qajet dep sanaımyn. QHDR-dyń áreketi ıadrolyq qarýdy ıelensem degen ambısııasy bar basqa elderdi osyndaı qadamǵa ıtermeleýi múmkin. Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa kúmán keltirmeı, bul Shartty buzatyn elder úshin osynyń naqty saldaryn (sanksııa sharalaryn qosa alǵanda) aıqyndaıtyn BUU Qaýipsizdik Keńesiniń arnaıy qararyn ázirleý múmkindigin qarastyrýdy usynamyn.
Ekinshi. Jappaı qyryp-joıý qarýlaryn ıemdenýge jáne taratýǵa qatysty óatań shara qoldanýdyń naqty jumys isteıtin mehanızmin ázirleý kerek. Mundaı kópjaqty kelisimderdi BUU Qaýipsizdik Keńesiniń jekelegen qararlarynda bekitý qajet.Jappaı qyryp-joıý qarýldaryn ıemdený nıetine jol bermeýdiń basty sharasy retinde atom qarýyn ıelenýden erikti túrde bas tartqan jáne ıadrolyq qarýy joq memleketterge ıadrolyq derjavalardyń beretin kepildigin zań júzinde mindetteıtin júıeni damytý qajet.
Úshinshi, Jahandyq qaýipsizdik júıesin jańartý prosesiniń sátti nemese sátsiz bolýy álemdik qoǵamdastyqtyń mılıtarıstik anahronızmdi eńserý qabiletine tikeleı baılanysty. Esh maǵynasy joq ári arandatýshylyq týǵyzatyn áskerı bloktarǵa bólinýdi ótkenniń úlesine qaldyrý kerek. Dál osy tusta memleketter arasyndaǵy senim asa qajet. Men soǵysqa qarsy jalpyálemdik sharalar týraly kózqaarsymdy «Álem, XXI ǵasyr» atty manıfesimde bildirdim. Bul qujatta BUU-nyń 100 jyldyǵy qarsańynda ıadrolyq qarýdan azat álem qurýǵa jaǵdaı jasaıtyn is-qımyldardy usynǵan edim.
Tórtinshi. Halyqaralyq qarym-qatynasqa saıası senim men júıeli dıalogty mindetti túrde qaıtarý kerek. Is-qımyldy tolyqtaı qamtıtyn birlesken jospar sonyń jarqyn mysaly bolmaq. Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna qatysty mámile qarýdy taratpaý salasyndaǵy kóp jaqty dıplomatııanyń tabysty bolatynyn kórsetti. Ol kúrdeli máselelerdi kelissózder arqyly sheshýdiń tájrıbe júzindegi mysalyna aınaldy.
Osy kelisim Qazaqstan da óz úlesin qosqan senim ahýalynyń arqasynda júzege asty. Keıbir qatysýshylar tarapynan óz mindettemelerin júzege asyrýda týyndaǵan qıyndyqtarǵa qaramastan Is-qımyldy tolyqtaı qamtıtyn birlesken jospar odan ári tabysty iske asady dep senemin. Osyndaı konstrýktıvti tásildi Soltústik Koreıanyń ıadrolyq problemasyn retteýde de qoldanýǵa bolady dep oılaımyz.
Koreıa túbegindegi qazirgi oqıǵalar tereń qarama-qaıshylyqtyń bar ekenin bildirdi. Osyǵan oraı, múddeli taraptardyń Soltústik Koreıa máselesin neǵurlym jyldam ári konstrýktıvti jolmen sheshýge shaqyramyz. Senim ahýalyn qalyptastyrýdyń jáne Phenıanniń kelissóz ústeline oralýynyń mańyzdy sharty retinde «ıadrolyq bestiktiń» KHDR-diń qaýipsizdigine kepildik berýin jaqtaımyz. Múddeli taraptar qajet etken jaǵdaıda, Qazaqstan kelissóz alańyn usynýǵa daıyn.
Senim sharalary búginde dramalyq oqıǵalardy bastan ótkerip jatqan Taıaý Shyǵys úshin de ózekti bolyp otyr. Sırııadaǵy shıelenis aımaqtan alys jatqan óńirlerge de zııanyn tıgizýde.
О́zara senimniń Jeneva kelissózderin tolyqtyryp, Sırııadaǵy jaǵdaıdy beıbit jolmen retteýge qoldan kelgenshe úles qosyp kele jatqan Astana alańyndaǵy dıalogqa negiz bolǵanyn osy jerde erekshe atap ótken jón.
Besinshi. Jappaı qyryp-joıý qarýlarynyń taralýymen kúres júrgizýdegi tıimdi quraldyń biri ‒ ıadrolyq qarýdan azat aımaqtar qurý. Sondaı-aq, bul ujymdyq senim bildirýdiń úlgisi bolyp tabylady.
Taıaý Shyǵysta ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý kúsh-jiger jumsaýdy jalǵastyrýdy mańyzdy dep sanaımyn. Múddeli taraptardy jumysty jańǵyrtýǵa shaqyramyn jáne keıbir elder arasyndaǵy túsinispeýshilikter jaqyn arada sheshimin tabady dep úmittenemin.
Altynshy. Búginde ǵylymı jetistikterdi paıdalanyp, jantalasa qarýlanýdyń jańa tolqynynyń týyndaý qaýpi bar. Osyǵan oraı, halyqaralyq qoǵamdastyq jańa áskerı jáne aqparattyq tehnologııalardyń jasalýy men taralýyna baqylaýdy kúsheıtýge tıis.
Senim sharalary ǵarysh keńistigin mılıtarızasııalaýdyń aldyn alýǵa qatysty ortaq ustanym qalyptastyrý barysynda da kerek bolady.
Álemdik ıadrolyq derjavalar arasyndaǵy ózara túsinistik pen ózara senim jaǵdaıynda ǵana kóptegen qaqtyǵystyń aldyn alyp, tıimdi retteýge bolatyny búgingi kúnniń shyndyǵyna aınaldy. Iаdrolyq apatty boldyrmaý úshin olarǵa adamzat aldyndaǵy zor jaýapkershilik júktelgen. Ásirese, iri ıadrolyq derjavalar ıadrosyz álem qurý úshin kúrestiń aldyńǵy shebinde bolyp, jappaı qyrypqyryp-joıý qqarýlaryn qysqartýdyń úlgisin kórsetýi qajet.
Biraq bul basqa elder syrt qalýǵa tıis. Olar eshteńege yqpal ete almaıdy degendi bildirmeıdi.