Sońǵy jyldary básekege qabilettilik týraly jıi aıtatyn boldyq. Bul uǵymdy jıi paıdalanatynymyz sonshalyqty, keıde oǵan ámbebaptyq sıpat ta berip jatamyz.
Qysqasy, básekege qabilettilik – qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi. Onyń ómirsheńdigi men artyqshylyǵyn basqalar aldynda dáleldeý nátıjesinde paıda bolǵan kórsetkish. Jaı ǵana kórsetkish emes, sapaly, tıimdi kórsetkish. Sol kórsetkishter arqyly oǵan degen senim artady, qyzyǵýshylyq týyndaıdy.
Básekege qabilettiliktiń sýbektileri kóp. Olar – jeke adam, memleket, ult, qoǵam. Ekonomıka salasynda – shyǵarylǵan ónim sapasy, bilim salasynda – bilim sapasy, densaýlyq salasynda – ulttyń densaýlyǵy, memlekettik qyzmette – elge sapaly qyzmet kórsetý sapasy, el deńgeıinde – halyqtyń ómir súrý sapasy jáne ómir uzaqtyǵy, t.b.
Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda: «Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdarynyń básekelik qabiletimen aıqyndalady. Sondyqtan árbir qazaqstandyq, sol arqyly tutas ult HHI ǵasyrǵa laıyqty qasıetterge ıe bolýy kerek. Mysaly, kompıýterlik saýattylyq, shet tilderin bilý, mádenı ashyqtyq sııaqty faktorlar árkimniń alǵa basýyna sózsiz qajetti alǵysharttardyń sanatynda» – dep atap kórsetken bolatyn. Atalǵan faktorlar ulttyń básekege qabilettiligin qalyptastyrý men damytýǵa áser etetini sózsiz. Olar ulttyń sapalyq kórsetkishterin arttyryp, adamzat órkenıetiniń damýyna óz úlesin qosýǵa múmkindik týǵyzady. Kompıýterlik saýattylyq sandyq ekonomıka men sandyq resýrstardy tıimdi paıdalanýǵa jol ashady. Ult – aqparattyq qoǵamnyń belsendi sýbektisine aınalady, básekege qabilettiligin damytý jolynda onyń aqparattyq biliktiligi, bilimdiligi, belsendiligi artady. Keıbir zertteýlerge nazar aýdarsaq, elimizdegi mektep oqýshylarynyń tek 2%-y joǵary deńgeıdegi IT-saýattylyqqa qol jetkizgen. 1 mıllıonnan astam halqy bar iri megopolısterde, oqýshylardyń 34%-y 3-4 deńgeıdegi kompıýterlik jáne aqparattyq saýattylyǵyn kórsetken. О́z kezeginde bul kórsetkish, aýyldaǵy mektep oqýshylarynyń kompıýterlik jáne aqparattyq saýattylyǵynan 3,7 ese artyq. Aýyldaǵy mektep oqýshylarynyń 19%-y kompıýterlik jáne aqparattyq saýattylyqtyń bastaýysh deńgeıine de jete almaı otyr.
Sandyq ekonomıkaǵa kóshýde eldiń aqparattyq saýattylyǵyn arttyrýdyń mańyzy zor. Aqparattyq saýattylyq, sandyq tehnologııalardy meńgerý jahandyq jaǵdaıda ulttyń básekege qabilettiligin kórsetetin faktorlardyń birine aınalýda. Al sandyq ekonomıka negizinde qalyptasatyn básekege qabilettilikti qalaı túsinemiz? Onyń kórsetkishteri tek kompıýterlik saýattylyq deńgeıin ólsheýmen shektele me? Álde, sandyq ekonomıkanyń kórsetkishteri bolyp tabylatyn elektrondy bıznes, elektrondy qyzmet kórsetý túrleri, elektrondy taýarlardy satý kólemi, baǵdarlamalardy satý, elektrondy kitaptardy, fılmderdi, mýzykany, ıaǵnı medıa-kontentti satýlar kólemi de esepke alyna ma? Bizdińshe, bul kórsetkishter de esepke alynýy tıis.
Sonymen birge básekelestikke qabilet kórsetkishteri týraly aıtqanda oıda ustaıtyn másele ol – ulttyń mentaldyq bolmysy. Sol mentaldyq bolmystyń kórsetkishteriniń biri – únemshildik. Únemshildik otbasynan bastalady, memlekettiń is-qadamdarynda jalǵasyn tabady. Únemshildiktiń rýhanı ustanymy – qanaǵatshyldyq. Qanaǵatshyldyq óz kezeginde materıaldyq baılyqty uqsatyp, ıgilikke aınaldyrý barysynda kórinýi kerek. Únemshildik básekege qabilettiliktiń ólshemi bolýy tıis. Bizde básekege qabilettiliktiń ólshemi ázirge ysyrapshyldyq. Ysyrapshyldyq, asta-tóktik daraqylyq pen maqtanshaqtyqtyń, tipti nadandyqtyń da kórinisi bolýy múmkin. Básekege qabilettilik sapamen emes sanmen, adamnyń ishki qasıetimen emes, syrtqy qasıetterimen ólshenýde. Nátıjesinde, básekege qabilettilik baqtalastyqpen aýystyrylýda.
Ulttyń básekege qabilettiligi týraly áńgime qozǵaǵanda ulttyq qundylyqtarymyzdyń altyn dińgegi bolyp tabylatyn salt-dástúr, moraldyq-etıkalyq, adamgershilik týraly ustanymdarymyzdy da shet qaldyramyz. Máselen, qazaqtyń baýyrmashyldyǵy, ózara syılastyǵy, basqany jatsynbaýy, qıyn, qysylǵan jaǵdaıda qolushyn berýge áste daıyndyǵy, kómekke kelýi – básekege qabilettilikti damytýdaǵy rýhanı ustanym emes dep kim aıta alady? Olaı bolsa, búgingi pragmatıkalyq, ıaǵnı paıda qýǵan zamanda adamı qundylyqtarymyzdy alǵa tarta otyryp, básekege qabilettiligimizdi osy saladan izdesek te artyq bolmaıtyn tárizdi. Básekege qabilettilikti qalyptastyryp damytatyn – ulttyń rýhy, onyń tili, oılaý deńgeıi, dini, mádenıeti, óneri. Bularsyz ulttyq rýh bolmaıdy jáne ulttyń básekege qabilettiligin arttyrý múmkin emes. Ulttyq rýh qandaı deńgeıde bolsa, ulttyń básekege qabilettiligi de sondaı deńgeıde. Olaı bolsa, ulttyq rýhymyzdyń asyl qundylyqtaryn jańǵyrta otyryp, olardy básekege qabilettiliktiń mazmuny men mánin eselep arttyrýǵa jumsaý ómir talaby ekeni sózsiz.
Básekege qabilettilik tek paıda tabý, bireýden qalaı bolǵanda da ozyp ketý, nemese bireýdiń aldyn oraý, qarabastyń paıdasyn kúıtteý, ishki «menniń» suranysyn qanaǵattandyrý, aqyl men parasattylyqty sezimge jeńdirý, búgingi qoǵam sanasynda basymdyqqa ıe bolyp bara jatyr. Onyń basty qozǵaýshy kúshi jáne rýhanı ólshemi pendeshilik sana bolyp otyr. Nátıjesinde, básekege qabilettilik pendeshilik sananyń bir kórinisine aınalýda. Básekege qabilettilikti pendeshilik sana deńgeıinde damytýdyń zardaby óte qatty bolatynyn qoǵam durys sezinýi kerek.
Tóleýǵalı BО́RIBAEV,
Joǵarǵy sot janyndaǵy Sot tóreligi akademııasy
«Áleýmettik-gýmanıtarlyq pánder kafedrasynyń» meńgerýshisi,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor