Edil Mamytbekov: Sıfrly ekonomıka negizin­de sıfrly kodeks nemese zań qabyldaý kerek

Búgingi tańda sıfrly álem jahandyq deńgeıde ózgergenine qaramastan, seniń sol ózgeris­terge daıyn ekendigińdi sura­maıdy. Qazaqstan úshin sıfrly júıe – shıkizattyq ekonomıka «uıyǵynan» shyǵýdyń aı­qyn joly.

Men reformalaýdyń 10 ma­ńyz­dy baǵdarynan ózgelerin jú­zege asyrýmen tyǵyz baıla­nys­­ty negizgi úsheýin erekshe atap óter edim. Birinshiden, bul – jańa tehnologııa negizinde ın­­dýs­­trııa­landyrýdy jedeldetý, ekin­shiden, adam kapıtaly, úshin­­shiden, tıimdi memlekettik basqarý. 

Birinshi mindet ózimen birge «resýrstyq potensıaldy damytýdy», «aqyldy» tehnologııa men basqa da túıindes má­se­le­lerdi qamtıdy. Al adam ­ka­pı­talynyń teńgermeli deń­geıinsiz, buǵan qosa, tıimdi mem­leket­tik basqarýsyz jańa tehnologııa negizindegi ındýstrııalandyrý men sıfrly tehnologııalar arqyly da álemdik ortadaǵy Qazaqstannyń shıkizattyq ekonomıkadan shyǵýyn ári báseke­lestik basymdyǵyn joǵa­ry­latý­dy eshqashan júzege asyra al­maıdy. Sheshýshi nátıje – re­sýrs­tyq-energııa únemdeý tehnologııasy men óndiris negizinde ın­dýstrııalyq-sıfrly jasyl ekonomıkaǵa kóshý.

Joldaýda adam kapıtalyna jan-jaqty ári erekshe sıpatta kóńil bólingen. Ekono­mıka­nyń barlyq salasyn qam­tı­­tyn álemdik standart deń­geıin­degi otandyq kadrlar áleýe­tin daıar­­laýǵa erekshe mán beri­le­di. Bul ortalyq atqarýshy or­gan­­­darǵa jaýapkershilik júk­tep, jumyspen qamtý nary­ǵyn qa­lyp­tastyrýda júıeli ádis engi­zýine múmkindik týǵy­zady. Osy­ǵan oraı, el ekono­mıka­sy­nyń kadr­larǵa qatys­ty naqty qa­­jet­­tiligin esep­teý arqyly eńbek naryǵyn­daǵy suranys pen usy­nys­ty teńes­tirýdi qamtama­syz etý kerek.

El Prezıdenti «munaı mol­shy­lyǵy» dáýiriniń aıaqtalý kezeńi jaqyndaǵanyna, ári qaraı memlekettiń damý qarqyny­nyń saqtalýy men joǵarylaýy ja­ńa sapaly áreketterdi qajet ete­tin­digine basa nazar aýdardy. Son­dyqtan Qazaqstanda «2050» Str­ategııasy qabyldanyp, 5 ıns­tıtýttyq reformany oryndaý bo­ıynsha «100 naqty qadam» Ult jospary, ındýstrııalandyrý jáne «Sıfrly Qazaqstan» baǵ­darlamalary júzege asyrylýda. Bular qazirgi zamannyń óktem talabyn ósip-órkendeýdiń jańa múmkindikteri retinde paı­da­­lanýǵa jol ashady.

Joldaýda barlyq salada ın­t­e­llek­týaldyq júıe men «aqyl­dy» tehnologııany engizý jáne sıfr­landyrý, avtomattandyrý máselelerine erekshe mán beril­gen, óıtkeni bular sıfrly teh­no­logııanyń negizi bolyp sanalady. 

Astanada ótken EKSPO-2017 kórmesi progres­tiń qandaı um­ty­lyspen alǵa jyl­jý qar­qy­nyn kórsetti. Ener­gotıimdilik pen ener­goúnemdeý jalpylyq sıpatty, al ındýstrııalandyrý ınno­vasııalyq dárejeni ıelenýi tıis. Birqatar qazaqstandyq ón­diris oryndaryn sıfrly jú­ıege kóshirýge arnalǵan qanatqaqty jobalar men bul tájirı­beler­di taratý óńirlerdegi teh­nolo­­gııa transfertiniń naqty qad­am­dary­nyń birine aınalady.

Búgingi tańda agroóner­ká­sip keshenin jetildirý barysyn­da shıkizat ındýstrııasyn uıym­dastyrýǵa, tabıǵı resýrstardy basqarý isine, keshendi aq­pa­rat­tyq tehnologııalyq plat­for­maǵa, «aqyldy» tehnologııany en­­g­izýge syndarly túrde bas­qasha oı­lanýǵa týra keledi.

Kez kelgen tehnologııa adam biliminiń jemisi bolyp tabylady, al sıfrly ekonomıka bilim ekonomıkasymen tyǵyz baılanysty. Sondyqtan Joldaýda barlyq jas deńgeıindegi azamattardy qamtıtyn bilim berý­diń jańa ozyq júıesin qalyp­tas­­tyrýdy jedeldetý min­deti qo­­ıyl­dy. Bilim berý baǵdar­la­ma­larynyń mańyzdy basym­dyǵy jańa bilimdi ıgerý men shuǵyl ózgeristerge únemi beıim­delý qa­bi­lettiligin jetildire bilýi tıis.

Bilim berý salasyna óz ın­ves­tısııalyq jobasy men eks­porttyq áleýeti bar ekonomı­kanyń bir bóligi retinde qaraý kerektigi dál ýaqytynda aıtyldy. Osyǵan saı, el ekonomıkasy salalarynyń damýynda tarıhı orny bar – metal­lýrgııa, munaı-gaz hımııa, AО́K, bıofızıka-tehnıkalyq, sonymen birge aldyńǵy qatardaǵy IT-teh­n­o­logııalarda ǵylymı ári prak­­tıkalyq zertteýler basym­­dyǵyna ıe irgeli jáne qol­dan­baly ǵylymdy jedel damytýǵa týra keledi. 

Elimizdi ındýstrııalan­dyrý salasynda joǵary eńbek ónim­diliginiń negizi bolyp sana­la­tyn joǵary kásibı ju­mys­shy kadr­lardy daıarlaýǵa ba­ǵy­t­tal­ǵan jastardy tegin kásiptik-teh­nıka­lyq bilimmen qam­ta­ma­syz etý joba­synyń Jol­daýda jal­ǵasyn tabýy zor qoldaýǵa ıe boldy.

Qazaqstandaǵy bar jetis­tik­terimizdiń ortalyǵy ári tiregi – bizdiń Astanamyz. 2018 jyl – Astana qalasynyń 20 jyldyq mereıtoı jyly. Joldaý bizdiń aldymyzǵa zor mindet qoıdy. Ol – «Smart City»-diń standartty «etalony» bolý jáne ony Qazaq­stannyń barlyq qalal­arynda órbitý. Bul tusta «aqyl­dy» qala­lar óńirlik damý men ómir súrý sapa­synyń joǵa­rylaý lokomo­tıvi bolýy tıis. Mysaly, Astana qalasynda «О́mir súrý deńgeıin keshendi qamtamasyz etý júıesi» jobasy, «Smart mektep», «Smart kóshe jaryqtandyrý», «Smart emhana» jáne t.b. baǵdarlamalar boıynsha bastamalary júzege asyrylýda. «Smart City» tehnologııasyn engizý megapolıster máselesin sheshýge, olardyń damýyna mol múmkindik berip, qala turǵyndarynyń qaýipsizdigin, jaıly da yńǵaıly ómir súrý jaǵ­daıyn jaqsartatynyn álem­d­ik tájirıbe kórsetip otyr.

2018 jylǵy Joldaýdyń eń basty eki ereksheligin atap ótý­ge tıispiz. Birinshisi – Qazaq­­stan men álemdik ekonomıka úshin mańyzdy sanalatyn jaǵdaı­larǵa pragmatıkalyq kóz­qa­ras­tan turady, onda álem­niń aldyńǵy qatarly 30 eli qu­ramy­na ený boıynsha daǵ­da­rys­qa qarsy basty-basty baǵ­dar­lamalar men naqty qadamd­ar aıqyndalǵan. Bizdiń strategııa­myz – alǵa umtylý men jeti­le túsý, bastamalar men bel­sen­­dilik, ınvestısııa tartý men jańa jobalar. Ekinshisi – Jol­daý­daǵy 10 baǵdardyń bar­lyǵy ózara tyǵyz baılanysty, olar­dyń árqaısysyn sapaly túrde júzege asyrý tek bárin oryn­da­ǵanda ǵana jetistikke ıe bolady.

Sıfrly ekonomıka salasyn­da ózimizdiń kadrlyq, ıntel­lek­týaldyq, tehnologııalyq ba­sym­­­­dyqtarymyzdy jetildirý úshin tómendegideı baǵyttar bo­ıynsha áreket jasaýdy usy­na­myn:

1) ekonomıkanyń bar­lyq salasynda sıfrly teh­no­logııany engizý úshin zaman­ǵa saı normatıvti baza qurý, mem­lekettiń, bıznes pen azamat­tar­dyń qaýipsizdigin qamta­ma­syz etý maqsatynda sheshimder qa­byl­d­aý;

2) óndiristerdi sıfr­lan­dyrý jolymen júretin, máli­metterdiń mol qoryn taldap-saralaýmen belsendi aınalysatyn kompanııalarǵa qo­laı­ly jaǵdaılar jasap, qol­daý kórsetý;

3) sıfrly eko­­no­mı­kanyń ózindik da­mýy­na jol ashatyn memleket-jeke­men­shik se­riktes­tigi negizinde sıfr­ly eko­nomıkanyń ınfraqu­ry­ly­­myn qurý, tosqaýyldardy alyp, bızneske kedergi jasamaý;

4) sıf­rly ekonomıka salasy bo­ıyn­sha mamandar daıarlaýdy ul­ǵaıtý jáne jalpy sıfrly saýat­tylyqqa qol jetkizý;

5) el Pre­zıdentiniń «Besinshi jol» maqalasynda kórsetilgendeı, onyń úsh alyby – basqarýdyń tehnıka-tehnologııalyq, valıýta-qarjylyq jáne áleýmettik-saıası qurylymdaryn ınnova­sııalyq damytý joly arqyly tıimdi memlekettik basqarýdy qamtamasyz etý.

Túrli saladaǵy sıfrly eko­nomıkanyń damýyna kedergi ja­saı­tyn zańnama júıesindegi shek­teýdi yqshamdaý kerek. Eskirgen ári tozyǵy jetken talaptardan arylyp, salaaralyq ıns­tı­týt­tardy jańartý isi kezek kút­tir­meıdi. Mysaly, qaǵaz júzin­degi eńbek sharty men eńbek kitap­sha­syn júrgizýden arylǵan jón. Qa­shy­qtyqtan jumys at­qarý­dyń teh­nologııalyq múmkin­digi adam­dardyń qaıda jumys is­teıtinin emes, onyń quzyre­ti ju­mysqa saı keletindigi mańyz­dy bolýyna ákelip soǵady. Eń­bek zańyn óz­gertý mobıldik deń­­geıdi jo­ǵa­ry­latyp, sıfrly eko­no­mı­­ka­nyń damýyna serpin beredi.

Aǵymdaǵy zańnamalyq shek­teýdi alyp tastaý sıfrly eko­nomıka máselelerin retteı­tin keshendi zańnamany ázirleý isin talap etedi. Meniń paıymdaýym­sha, sıfrly ekonomıka negizin­de sıfrly kodeks nemese zań qabyldaý kerek.

Sonymen birge sıfrly zań­nama máselelerimen aınalysatyn arnaıy kafedralary bar jo­ǵary oqý oryndary negizinde quzyrettilik ortalyǵyn qurý ke­rek, olar zańgerlerdi emes, aqpa­ra­t­tyq tehnologııa salasynan ha­bar­dar kásibı kadrlar daıarlaıdy.

Budan basqa, bolyp jatqan ózgeristerge jyldam beıimdele alatyn sıfrly ekonomıkanyń basqarý tetigin ózgertý kerek. О́zgerister jıi bolǵan saıyn memleketti basqarý isin soǵan beıimdep úlgerýge tıispiz. О́ki­nishke qaraı, bizde norma­tıvti quqyqtyq aktilerdi qabyldaý úderisi sheksiz bıýro­krattalǵan. Mysaly, bir ǵana quqyqtyq akti­ni qabyldaý úshin eki aıdan úsh aıǵa deıin, keıde odan da uzaq ýaqyt ketedi. Qazirgi jaǵdaıda shegi joq kelisimder men uzaqqa sozylatyn bıýrokrattyq resim­deýlerge jol joq.

Úılestirý sharasyna jumys atqarýdyń sıfrly keńistigin qurý men normatıvti qujattar kelisimi esebinen qol jetkizýge bolatyn shyǵar. Sarapshylar áldeqaıda qatańdaý ózgeristerdi usynady: normatıvti aktiler­di úılestirmeı-aq, óz norma­larynyń negizine súıenetin ustanymdy sheshimder men al­go­rı­tmderdi úılestirse jet­kilik­ti. Mundaı qanatqaqty jobalar sıfrly basqarý júıesine ený ba­rysyndaǵy alǵashqy qadam bolyp, al Qazaqstan sıfr­ly eko­nomıka máselelerin sheshý­degi osyndaı joldary arqyly álemdik kóshbasshyǵa aınalar edi.

Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev jahandyq daǵdarys jańa múmkindikter, eń bastysy, solardy el ıgiligi úshin paıdalana bilýimiz kerektigin birneshe ret atap ótken bolatyn. Biz el Prezıdentiniń basshylyǵymen Joldaýda kórsetilgen barlyq basymdyqqa ıe maqsattar men mindetterdi jemisti júzege asy­ratynymyzǵa nyq senimdimin.

Edil MAMYTBEKOV, Parlament Senatynyń depýtaty