Kósh kólikti boldy

Endi  az ýaqytta búkil elimiz atap ótkeli otyrǵan el táýel­siz­diginiń 20  jyldyǵy qarsańynda biz Dúnıejúzi qazaqtary qaýym­dastyǵy Tóraǵasynyń orynba­sary, jazýshy Sultanáli Balǵabaevqa jolyǵyp, kóshi-qonnyń búgingi tynysy jóninde áńgimelesken edik. – Sulteke, búgingi áńgimeni Táýel­siz­dik bizge ne berdi degen oıdan bastasaq... – Táýelsizdiktiń  jaqsylyǵy men ıgiligi ushan-teńiz. Bul rette ekonomıkalyq saladaǵy jetistikterimiz birinshi kezekte oıǵa oralady.  Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev Táýelsizdik alǵan kúnnen bastap, jas memlekettiń ekonomıkalyq da­mýy­nyń baǵyt-baǵdaryn barynsha durys anyqtap, qajetti sheshimderdi der kezinde batyl qabyldaı bildi. Sonyń nátıje­sinde Qazaqstan qazir kúsh-qýaty barynsha mol, óndirisi  tez qarqynmen damyǵan  mem­leketterdiń birine aınaldy. Biraq sonymen birge,   mundaı mol baı­lyq san ǵasyrlar boıy otarshyldyq­tyń qursaýynda bolǵan qazaq halqy úshin negizgi murat emestigin de esten shyǵar­maǵan jón. Biz úshin Táýelsizdiktiń eń basty jemisi – qazaq halqynyń ult retinde ósip-órken­deýine dańǵyl jol ashylýy. Táýel­sizdik endi bir jıyrma-otyz jylǵa keshikkende qazaq halqynyń ult retinde  joıy­lyp ketýi ábden múmkin edi.  Iá, Tá­ýel­­sizdik qazaq halqyn ult retinde jo­ıylyp ketýden qutqaryp qaldy. Mysaly, basqa jerdi bylaı qoıǵanda, Táýel­sizdikke deıin Almatyda   bir ǵana qazaq mektebi bolǵan bolsa, qazir olardyń  sany elýdiń deńgeıi­ne jetti. Almatyda osynsha qazaq mektebi ashylady degen oı baıaǵyda bizge qııal sııaqty  edi. Endi sol qııaldyń júze­ge asqa­­nyn kózimizben kórip, kýá bolyp otyrmyz. Muny   eshýaqytta umytpaǵa­nymyz abzal. – Siz jıyrma jyldaı Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynda qyzmet istep kelesiz. Iаǵnı, kúndelikti ju­mysyńyz sheteldegi qazaqtarmen baı­lanysty.  Osy rette  Qazaqstannyń Táýelsizdigi sheteldegi qazaqtarǵa ne ber­di, qandaı ıgilik ákeldi deıtin su­raqtyń da týatyny  zańdy. Endigi áńgi­memizdi osy máselege qaraı bursaq... –    Qazirgi kezde alys jáne jaqyn shetelderdegi qazaqtardyń jalpy sany 5 mıllıonnan astam adam. Olar dúnıejú­ziniń qyryqtan astam elinde turyp jatyr. Sońǵy málimetter boıynsha, О́z­beks­tanda 1,5 mıllıon, Qytaıda 1,5 mıllıon, Reseıde 1 mln-ǵa jýyq, Túrki­men­standa 80 myń, Mońǵolııada 100 myńnan astam, Qyrǵyzstanda 45 myń qazaq bar. Túrkııa, Iran jáne Aýǵanstanda da qa­zaqtar birshama. Degenmen, bul málimet­terdiń bári dál dep eshkim de aıta al­maıdy. Munyń sebepteri – alýan túrli. Mysaly, qazaq dıasporasy turatyn elderdiń birazynda sońǵy on bes-jıyrma jylda halyq sanaǵy ótkizilgen emes. Keıbir elderde  sanaq ótkizilgenmen ult týra­ly málimet kórsetilmeıdi. Munyń syrtynda sońǵy ýaqytta ózi­mizdiń qazaqtardyń Qazaqstannan basqa elderge qonys aýdarýy  kóbeıe bastady. Mysaly, jaqynda ǵana Shvesııaǵa joly­myz tústi. Mine, sonda Qazaqstan men Qyrǵyzstannan kóship barǵan biraz qazaq­tardy kezdestirdik. AQSh pen Kanadaǵa da qonys aýdarǵan aǵaıyndarymyz  bir qaýym el. Iаǵnı, sheteldegi qazaqtardyń sany únemi ózgerip turatyny daýsyz. Al  táýelsizdik shet eldegi aǵaıyn­dar­ǵa qandaı ıgilik ákeldi degen suraqqa jaýap izdeıtin bolsaq,  buǵan tómendegideı eki  baǵytta jaýap berýge bolady: birinshiden, táýelsizdiktiń nátıjesinde Qazaq­stan men sheteldegi aǵaıyndardyń ara­syndaǵy barys-kelis barynsha jaqsaryp, mádenı-rýhanı, oqý-bilim salasyndaǵy baılanys jańa deńgeıge kóterildi. Ekinshiden, táýelsizdik sheteldegi qazaqtardyń atajurtqa qonys aýdarýyna, ıaǵnı, etnı­kalyq kóshi-qonǵa buryn-sońdy bolmaǵan keń jol ashty. – Endi osy máseleler jóninde keńi­rek áńgimeleseńiz? – Eń aldymen mádenı-rýhanı, oqý-bilim salasyndaǵy baılanysqa toqta­laıyn. Qazaq eli táýelsizdik alǵannan bastap bul másele Elbasynyń nazarynan bir sát te syrt qalǵan emes. Mysaly, Prezı­denttiń «Qazaqstan – 2030» strategııalyq baǵdarlamasynda sheteldegi qandastary­myz­ben baılanys jasap, qoldaý kórsetýge aıryqsha kóńil bólingen. Osyǵan oraı jyl saıyn qadaý-qadaý sharalar belgilenip, kóptegen ıgi ister júzege asyrylyp keledi. Bul ıgi is-sharalardyń arasynda Dúnıejúzi qazaqtary quryltaılaryn ót­ki­zýdiń alar orny da, mańyzy da erekshe. Mundaı basqosý da tuńǵysh ret Qazaq­stan Prezıdentiniń tikeleı bastamasymen  1992 jyly ótti. Bul Quryltaı Qazaqstan respýblıkasynyń sheteldegi qazaqtarǵa mádenı-rýhanı, oqý-bilim salasynan qol­daý kórsetýdiń negizgi baǵyt-baǵdary men basty mindetterin de naqtylap berdi. Kuryltaıdyń  sheshimderine sáıkes «Sheteldegi   otandastarǵa   qoldaý   kórsetý­diń memlekettik baǵdarlamasy» qabyl­da­nyp,  uzaq jyldar boıy nátıjeli júmys istedi desek, budan keıin de álem qazaq­tarynyń úsh quryltaıy ótti. – Bıylǵy jylǵy tórtinshi quryl­taı atústileý ótti, kóp máseleni sheshe almady degen syńaıdaǵy pikirler de aıtylyp júr. Bul týraly ne deısiz? – Jalpy, bizde shet el qazaqtary men kóshi-qonǵa baılanysty kórmeı-bilmeı, syrttan ton piship áńgime aıtý jıi kezdesedi. Al shyndap kelgende tórtinshi Qu­ryl­­taıda Elbasy arnaıy baıandama jasap, sheteldegi qazaqtardy qoldaý men etnı­kalyq kóshi-qondy uıymdastyrý jumys­taryn  jaqsartý jóninde naqty másele­lerdi belgilep berdi. Quryltaı ótisimen naqty máseleler qolǵa alyndy. Alystaǵy aǵaıyndarmen turaqty baı­la­nys jasap, olarǵa qoldaý-qamqorlyq ja­saýdyń jáne bir tıimdi joly – qazaqtar turatyn shetelderde kishi quryltaılar, basqa da túrli basqosýlar, mádenı is-sharalar ótkizý. Bul rette, ásirese, Eýropa qazaqtarynyń kishi quryltaılarynyń mańyzy erekshe. Qazaq dıasporasynyń mundaı kishi qu­ryltaılary Tájikstan, Reseı, Mońǵo­lııa, Túrkııa sııaqty elderde de ótkizilip keledi. – Sheteldegi aǵaıyndar budan da basqa qandaı qoldaý-kómekke muqtaj? – Búgingi tańdaǵy shet el qazaqtarynyń eń basty muqtaj máseleleriniń biri – oqý-bilimge baılanysty. О́ıtkeni, olardyń ba­sym kópshiligi ózge tilderde, túrli jazý men basqa baǵdarlamalar boıynsha bilim alýda. Bul jaǵdaı  olardyń óz ana tilin ıgerýine belgili bir dárejede qıyndyq keltiredi. Sondyqtan da olar Qazaqstannan erekshe qoldaý men kómek kútedi. Soǵan oraı, elimizde biraz jaqsy ister qolǵa alynǵan. Mysaly, sheteldik qazaq jastaryna arnal­ǵan daıyndyq bólimderi ashylyp, biraz jyldan beri nátıjeli jumys isteýde. Qazir oǵan qabyldanatyndardyń sany 1400 bala­ǵa deıin jetti. Sheteldegi qazaq jastaryna bilim grantynan arnaıy kvota bólý, sheteldegi qazaq mektepterine oqýlyqtar jiberý sııaqty  is-sharalar da  qolǵa alynǵan. – Sóz reti kelgende Qaýymdastyqtyń  qyzmeti men maqsat-múddesine de keńirek toqtalsańyz... – Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy  1992 jylǵy álem qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıynda qurylyp, onyń Tóralqa Tóraǵasy bolyp Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bir aýyzdan saılanǵan edi. Sodan bergi kezeńde qaýymdastyq elimizge ǵana emes, shetelderge de keńinen tanymal halyqara­lyq  uıymǵa aınaldy. Qaýymdastyqtyń mundaı dárejege jetýi – Elbasynyń tikeleı qoldaýy men qamqorlyǵynyń nátıjesi. Sondaı-aq, qaýymdastyq Tóraǵasynyń birinshi orynbasary qyzmetin kórnekti qalamger Qaldarbek Naımanbaevtyń ómiri­niń sońyna deıin  uzaq jyl atqarǵanyn da atap ótý – bizdiń paryzymyz. Qazir ol kisiniń isin belgili qoǵam qaıratkeri  Talǵat Mamashev oıdaǵydaı jalǵastyrýda. Qaýymdastyq sheteldik qazaqtarmen baılanysty Qazaqstandaǵy resmı mekemelermen, shetelderdegi qoǵamdyq uıymdar­men  birlesip  júzege asyrady. Qazirgi kezde qazaqtar kóp turatyn elderde qazaq mádenı ortalyqtary bar. Mysaly, Túrkııa, Germanııa, Fransııa, Avstrııa sııaqty elderde mundaı ortalyqtar ejelden jumys isteıdi. О́zbekstandaǵy qazaq mádenı orta­lyǵy da jemisti qyzmet atqarýda. Reseıdiń Máskeý, Sankt-Peterbýrg sııaqty úlken qala­larynan bastap, Qazaqstanmen shektes  barlyq oblys­tarynda qazaq mádenı orta­lyq­tary bar. Sońǵy kezde Qytaıdaǵy qazaq­tarmen de baılanysymyz barynsha jaqsardy. Baltyq jaǵalaýy elderinde de qazaq mádenı orta­lyqtary shańyraq kótere bastady desem, qaýymdastyq Mońǵolııada óz bólim­shesin ashyp, ondaǵy qazaqtarmen baıla­nysty sol bólimshe arqyly júrgizý­de. Iran, Aýǵan­stan sııaqty elderdegi aǵaıyn­darmen baı­lanysymyz da oıdaǵydaı. – Sheteldegi aǵaıyndardyń Qazaq­stan­­nyń jańalyqtaryna árqashan da qulaq túrip, asyǵa kútip otyratyndary daýsyz. Bul salada Táýelsizdik alǵannan bergi kezeńde qandaı jaqsy jańalyqtar  boldy dep esepteısiz? –  Bul saladaǵy eń basty jańalyq – shetelderge habar taratatyn «Kaspıonet» telearnasynyń ashylýy. Sheteldegi aǵa­ıyn­darymyzdyń basym kópshiligi osy telearna arqyly Qazaqstannyń jańalyq­taryn kún saıyn úzbeı kórip otyrady. Mundaı ıgi iske  qaýymdastyq ta  óz úle­sin qosyp keledi. Osyǵan oraı, qaýym­dastyqtyń janynan «Altyn besik» jýrna­ly men «Týǵan til» almanaǵyn shyǵaryp, shetelderdegi aǵaıyndarǵa taratý qolǵa alynǵan. Bul basylymdardyń jaryq kó­rýi­ne Baılanys jáne aqparat mınıstr­liginiń Aqparat jáne muraǵat komıteti men Mádenıet mınıstrliginiń Til komıteti naqty qoldaý jasaýda. Memleketimizdiń ósip-órkendeýinde El­ba­sy­nyń jyl saıynǵy dástúrli jol­daý­larynyń alar orny erekshe. Soǵan oraı, qaýymdastyq bul joldaýlardy sheteldegi otandastarǵa nasıhattaýǵa da aıryqsha nazar aýdarady. Qaýymdastyq sheteldegi qazaq dıaspo­ra­synyń demografııalyq jáne áleýmettik jaǵdaıyn zertteý jóninde  arnaıy eks­pe­dı­sııalar uıymdastyrýdy da qolǵa alyp keledi. Osy jumystardyń nátıjesinde  «О́zbekstandaǵy qazaqtar», «Qytaıdaǵy qa­zaqtar», «Reseıdegi qazaqtar» degen mono­grafııalyq jınaqtar jaryq kórdi. Qaýymdastyq sheteldegi qazaq qalam­ger­leriniń shyǵarmalaryn  jınap, jaryqqa shyǵaryp nasıhattaýǵa aıryqsha nazar aýda­rady. Bul oraıda qaýymdastyqtyń «Atajurt» baspa ortalyǵy nátıjeli jumys isteýde. – Táýelsizdiktiń shet el qazaq­ta­ryna bergen ıgilikteriniń biri kóshi-qon ekendigin eshkim de joqqa shyǵara almasa kerek.  – Shetelderde shashyrap júrgen qandas­tardyń basyn qosý aıtýǵa ońaı bolǵany­men, iske asýy  qıyn sharýa. Sondyqtan da biz sııaqty egemendik alǵan respýblı­kalar­dyń eshqaısysy da  syrt jerlerdegi óz dıasporasyna qoldaý jasap otyrǵan joq. Bul salada batyl da naqty isterge barǵan birden-bir el – Qazaqstan boldy. Bul rette Tuńǵysh Prezıdentimiz óziniń shynaıy ult janashyry ekendigin tanyta bildi. Osyǵan oraı táýelsizdik alǵannan keıingi kezeńde atajurtqa 1 mln.-ǵa jýyq qan­dastarymyz oraldy. Qazir kóshi-qon kvotasynyń mólsheri 20 myń otbasyna deıin jetti.  Jaqynda «Halyqtyń kóshi-qony týraly» jańa Zań da qabyldandy. Iаǵnı, táýelsizdik alǵannan keıingi ke­zeńde kóshimiz kólikti boldy dep tolyq senimmen aıta alamyz. – Sońǵy kezde «Nurly kósh» baǵ­darlamasy týraly jıi sóz bolyp júr. Bul baǵdarlamany maqtaýshylar da bar, syn aıtýshylar da kezdesedi. Osy jónin­degi pikirińiz qandaı? – «Nurly kósh» baǵdarlamasy da Elba­synyń tapsyrmasymen dúnıege kelgen. Bul baǵdarlama elimizdegi «Kóshi-qondy basqa­rý júıesin damytýdyń memlekettik baǵdar­lama­synyń» quramdas bóligi bolyp taby­la­dy. Baǵdarlama boıynsha oralmandardy qo­nys­tandyrý Soltústik, Ońtústik jáne Ortalyq bolyp úsh aımaqqa bólinedi. Baǵdarlama, ásirese, soltústik oblystarǵa kóbirek kóńil bóledi.  Árıne, jańadan bastalyp jatqan soń bul baǵdarlamany júzege asyrýda keıbir kemshilikterdiń kezdesip otyrǵany da ras. Biraq bul ıgi istiń bolashaǵy úlken ekendigine kúmándanýǵa bolmaıdy. – Kóshi-qon máselesi sóz bolǵan jaǵ­daıda «Dúnıejúzi qazaqtary qaıda qa­rap otyr?» degen sııaqty áńgimeler de jurt arasynda jıi aıtylady... – Bul bizdiń jıyrma jyldaı ýaqyttan beri estip kele jatqan áńgimemiz. Budan biraz jyl buryn bireýler Qytaıdan 1500 balany oqytamyz dep aqsha alyp, shaqy­ryp ákelip,  birazyn Qaýymdastyq úıiniń aldyna topyrlatyp qoıyp, ózderi aǵashtyń arjaǵyna tyǵylyp turyp, «bulardy nege oqýǵa túsirmeısińder» dep bizdi synap-minegen edi. Iаǵnı, kóshi-qon men oralman máselesi jóninde syn aıtylsa, onyń birjaǵyna qaýymdastyqty da  qosyp qoıý ádetke aınalǵan. Sondyqtan Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń kóshi-qon jumystarymen tikeleı aınalyspaıtynyn taǵy da bir ret qaıtalap aıtqymyz keledi. Kóshi-qondy  uıymdastyrýǵa qaýymdastyq­tyń quqy da, múmkindigi de joq. Biraq sheteldegi aǵaıyndardyń kóshi-qon jónindegi usynys-ótinishterin Qazaqstannyń tıisti oryndaryna qaýymdastyq arqyly jetkizýge tyrysatyndary da anyq. Soǵan oraı, biz kóshi-qon máselesine aralasyp, bul jónin­de kerekti máselelerdi kóterip otyrýǵa májbúrmiz. Mysaly,  meniń ózim qaýym­dastyqtyń atynan «Egemen Qazaqstan» gazetine sonaý 1993 jyly «Qazynaly kóshtiń qadirin bileıik» degen problemalyq maqala jazyp edim. Sodan keıin de «Alystaǵy aǵaıyn qaıda oqıdy?», «Qazaqtyń basyn qossaq dep...», «Alysta júrgen aǵaıyn...», «Qazaq halqy qaıtse kóbeıedi?..», «Qabyl­dan­ǵan zań qaıda qaldy?..», «Sheteldegi qazaq: búgin jáne erteń», «Oralmandardy ornalastyrýdaǵy oralymsyzdyqtar», «Ata­mekendi ańsaǵan aǵaıyn», «Kóshi-qon jáne jańa Zań», «Oralman kóshi: kúdik pen úmit», «Kósh qaıtse kóbeıedi?!» degen sııaq­ty kóptegen problemalyq maqalalar jarııa­ladym. Basqa aqparat quraldarynda kóter­gen máselelerim óz aldyna. Iаǵnı, kóshi-qon máselelerin tikeleı sheshe almasaq ta bul salaǵa atsalysyp, ún qosyp otyrý – bizdiń azamattyq paryzy­myz, qaýymdastyqtyń qyzmetkeri retindegi mindetimiz. – Qaýymdastyq bul jumystaryn qandaı joldarmen júzege asyrady?.. – Búgingi tańda bizde etnıkalyq kóshi-qon jumystaryn basynan aıaǵyna deıin bir ortalyqtan basqaryp, uıymdastyryp oty­ratyn naqty memlekettik mekeme joq. Mysaly, shetel qazaqtarynyń Qazaqstanǵa kelý qujattaryn retteýdi shetelderdegi elshilikterimiz, kelgennen keıingi qujattaryn jınaýdy Ishki ister mınıstrliginiń Kóshi-qon polısııasy, túrli járdemaqy men zeınetaqy berýdi Eńbek jáne halyqty  áleýmettik qorǵaý mınıstrligi, oqý-bilim berýdi Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, jer berýdi jergilikti ákimdikter sheshedi. Kóshi-qonǵa qatysty zań jónindegi másele Parlament depýtattaryna baryp tireledi. Mine, osyǵan oraı sheteldik aǵaıyn­dardyń ótinish-tilekteri qaı mınıstrlikke qatysty bolsa biz sol mınıstrlikpen baı­lanys jasaımyz. Mysaly, sheteldegi qazaq dıasporasyna mádenı-rýhanı salada qol­daý kórsetý jumystaryn Mádenıet mı­nıstrliginiń Til komıtetimen birlesip júr­gizemiz. Kóshi-qon polısııasy komıtetimen birlesip, bıyldyń ózinde etnıkalyq kóshi-qon jóninde tórt-bes ret dóńgelek ústel májilisin ótkizdik. Endi Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen birlesip Shymkent qala­synda qazaq dıasporasynyń oqý-bilim máseleleri jóninde respýblıkalyq basqo­sýyn  uıymdastyrýdy josparlap otyrmyz. Túıip aıtqanda, Qaýymdastyq alystaǵy aǵaıyndardyń ótinish-tilekterin Qazaq­stan­­­nyń tıisti oryndaryna jetkizip tura­tyn «altyn kópir» mindetin atqarady. – Sońǵy ýaqytta sheteldegi san mıllıon qazaqtardyń bárin tez arada Qa­zaqstanǵa túgel kóshirip ákelý kerek degen usynystar da aıtylyp júr. Qalaı oılaısyz, bul múmkin be?.. – Zańdyq-quqyqtyq jaǵynan kelsek, buǵan eshqandaı kedergi joq, tolyq múmkin­dik bar. Sheteldegi bes mıllıon qandasta­rymyz Qazaqstanǵa túgel ótip, qalaǵan jerlerine óz kúshterimen baryp ornalasa­myz dese, esik ashyq. «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańda da, basqa qujattarda da buǵan tolyq erkindik berilgen. Al shyn mánine kelsek, álemdegi barlyq qazaqty birden kóshirip alaıyq deý eshqashan júzege aspaıtyn áńgime shyntýaıtyna kelgende sheteldegi qazaqtardyń bárin emes, jyl saıynǵy ósimin túgel  kóshirip ákelip otyrsaq ta úlken jetistik bolar edi. – Bulaı deýińizge ne sebep?!. – Sebep kóp. Mysaly, sheteldegi qazaq­tyń bári birdeı kóshýge daıyn degen qaıdan shyqqan áńgime?!.  Ony kim zerttegen, qalaı bilgen?!. Al eger kóshkisi kelmegender bolsa ne isteımiz, zorlap ákelemiz be?! Jalpy, jurt aldyna shyǵyp alyp «búkil qazaqty kóshireıik» dep aıtý ońaı. Al biraq munyń artynda qanshama qyrýar kóp jumys; qanshama adamnyń taǵdyry tur. Mysaly, kelgen árbir qazaq baspanaly bolýy, ju­mys­qa ornalasýy kerek. Bala-shaǵasyn oqy­týy, jasy kelse zeınetaqy alýy, basqa da áleýmettik járdemderge qol jetkizýi kerek. Jalpy, bizde kóshi-qon, oralman týraly másele kóterý kózge túsip, «belsendi» kóri­nýdiń eń ońaı jolyna aınalǵan. Etnıkalyq kóshi-qonǵa baılanysty qyzyl sózben neshe túrli qısynǵa kelmeıtin  áńgimeler aıtý osynyń bir aıǵaǵy. Al eger oralmandarǵa janymyz shynymen ashıtyn bolsa onda eń aldymen kóshi-qonnyń eń ózekti, basty máselelerin zerttep, túsinip alyp, usynys­ty sodan keıin aıtqanymyz abzal. Bizde osy eskerilmeıdi. Sondaı-aq, qazir kim kóringenniń  «oral­­man máselesin biz sheshemiz» dep qoldanystaǵy  zań-erejelerge múldem sáı­kes kelmeıtin neshetúrli talap  qoıyp, aıqaı-shý kóterýi de jıi kezdesedi. Kóshi-qon polısııasynyń aldyna barsańyz «Oral­mansyń ba, qandaı máseleń bar,  bárin men retteımin» deıtin deldaldar da qaptap júredi. Sonyń saldarynan Qazaq­stanǵa kelgen aǵaıyn kóshi-qonmen naqty kim aınalysatynyn túsinbeı basy qatyp, árkimge bir aldanyp, áýre-sarsańǵa túsedi. Mysaly, kvotaǵa kirgizemin degen bireý­lerdiń sózine senip, aqsha   bergen, biraq aqyr sońynda kvota da joq, aqsha da joq, sanyn soǵyp aldanyp qalǵan aǵaıyndar ár jerden de kezdesedi . Mundaıǵa jol berýge bolmaıdy. – Bul úshin ne isteý kerek? – Bul úshin kóshi-qon týraly qolda­nys­taǵy zań-erejelerdi buljytpaı oryndap, oralmandarǵa qatysty jumystardy osyǵan sáıkes júrgizý kerek. Soǵan oraı halyqtyń kóshi-qony, onyń ishinde oralmandar máse­le­si de, eń aldymen memlekettik organ­dardyń aınalysatyn sharýasy ekendigin qadap aıtqymyz keledi. Olardyń jumy­syna kóldeneń bireýlerdiń aralasýǵa qaqysy joq. Bári tek qana zań aıasynda júzege asýy tıis. Mysaly, sheteldegi aǵaıyndardyń Qazaqstanǵa kelýi, oralman mártebesin, yqtııar hat, azamattyq alýy, oqýǵa túsýi, jumysqa ornalasýy, t.b. bári  naqty zań, ereje-tártiptermen belgilenip, bekitilgen. Bul ereje-tártipterdi buzǵan­dar­dyń qansha aıyppul tóleıtinderi de naqty kórsetilgen. Kóshi-qon polısııasy, Konsýldyq  qyzmet departamenti jáne bas­qa mekemeler oralmandarmen osy zańdar men ereje-tártipterge ǵana súıenip jumys isteýge tıis. Al eger bul zańdar men ereje-tártipter alystaǵy aǵaıyndardyń kelýi men ornalasýyn qıyndatatyn bolsa, biz eń aldymen olardy tıisti oryndardyń aldyna  qoıyp, ózgertip  alýymyz kerek. Al ondaı jasamaı, tek «mynaý alystan kelgen aǵa­ıyn edi, anaý qıyndyq kórip júrgen oralman edi, zańǵa, ereje-tártipterge saı kelmese de jumysyn bitirińder» dep talap qoıý aqylǵa qonbaıtyn áńgime. – Sońǵy kezde kóship kelgen aǵaıyn­dardy oralman dep bólýge bolmaıdy, olardy jergilikti halyqtan ajyrat­paý kerek degen  másele jıi kóterile bastady. – Ony óte durys dep esepteımin. Jalpy, oralman degen kim?!. Oralman degen Qazaqstanǵa jańadan ǵana  kelip, tu­raq­ty turýǵa tirkelip, qolyna «oralman» degen zańdy kýálik alǵan, ulty qazaq sheteldik azamat. Oralman kýáligi kóshi-qon kvotasyna kirip, tıisti járdemaqy alý úshin bir jyl merzimge ǵana beriledi. Qazaqstan azamattyǵyn alyp, tıisti jár­dem­aqylarǵa qol jetkizgennen keıin ol kýáliktiń  merzimi ótip, kúshi joıy­la­dy. Budan keıin aǵaıynnyń ózin oral­manmyn dep esepteýge de, bul jóninde qosymsha jeńildikter men járdemaqy talap etýge de eshqandaı quqy joq. Ol endi jergilikti jurtpen mártebesi  teń, tolyq­qandy Qa­zaq­stan azamaty.  Al ártúrli sebeptermen Qazaqstan azamattyǵyn almaı, shet el pasportymen ne yqtııar hatpen júrse ondaı jaǵdaıda  ol eshqandaı da oralman emes,  sheteldik etnıkalyq qazaq. Qazaq­stan Respýblıkasynyń «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańynda munyń bári taıǵa tańba basqandaı etip jazylǵan. Biraq soǵan qaramastan, bizdiń keıbir aǵaıyndar atajurtqa kelip, Qazaqstan azamattyǵyn alǵanyna bes jyl, on jyl ótse de ózderin áli kúnge oralmanbyz dep esepteıdi. Mundaı uǵym-túsinikten birjolata aryla­tyn kez áldeqashan jetti. Osyǵan oraı, ózimniń  de negizgi maman­dy­ǵym jýrnalıst bolǵandyqtan, gazet-jýrnal men telera­dıo­daǵy áripttesterime bir ótinish bildirsem deımin. Aıtýǵa bolady ǵoı? – Árıne, aıtyńyz! – Aıtsam bylaı! Búgingi tańda oralmandar jónindegi biraz másele buqaralyq aqparat quraldaryna da tikeleı baıla­nys­ty. Iаǵnı, jýrnalıster qaýymy ata­jurtqa kelgen aǵaıyndarǵa Qazaqstannyń kóshi-qon jónindegi tıisti zańdary men ereje-tártipterin nasıhattaýǵa, oralman­dar­dyń quqy men mindetterin durys túsindirýge óz úlesterin qossa eken deımiz. Osyǵan oraı,  jýrnalıster etnıka­lyq kóshi-qon men oralmandar máselesi jóninde maqala jazyp, habar túsirgende bul máseleniń mán-jaıyna tereńirek úńilgenderi abzal. Mysaly, qazir kez kelgen adam gazet-jýrnaldarǵa, radıo men teledıdarǵa shyǵyp alyp «men oralman­myn»   dep saırap sóıleı beretin boldy. Al onyń qolynda oralman ekendigin dá­leldeıtin kýáligi bar ma; aıtyp otyrǵan sózi shyn ba; qoıǵan talaby zań-ere­jelerge sáıkes kele me – oǵan eshkim de oı júgirtpeıdi. Osynyń saldarynan kóbine  áldekimderdiń jeke bastaryna qatysty usaq-túıek jaǵdaılar sóz bolyp, shyn oralmandardyń eń ózekti, eń basty máse­leleri tasada qalyp qoıady. Bolashaqta osynyń  este bolǵany jón. – Siz kóshi-qon salasynda jemqor­lyq bar degendi jıi aıtyp, jazyp júr­siz. Qazir jemqorlyqpen kúres kú­sheı­di, soǵan baılanysty kóshi-qon da bul dertten aryla bastady deýge bola ma? – Osydan biraz jyl buryn oral­man­darǵa baspana ornyna aqshalaı jár­demaqy beriletin boldy. Iаǵnı, bir otbasy adam sanyna qaraı orta eseppen 1 mıllıon teńge  járdemaqy alady. Bul  jemqor­lyqqa «dańǵyl» jol ashty. Ásirese, Qazaqstanǵa  kelmegen nemese ómirde múl­dem joq adamdardyń atynan neshe túrli jalǵan qujat jasap, oralmanǵa bólingen aqshany talan-tarajǵa salý úırenshikti jaǵdaıǵa aınaldy. Mysaly, 2008 jyly baspasóz betinde soltústik oblystardyń birine kelgen 700 oralman otbasynyń járdemaqy alysymen izim-ǵaıym joq bolyp ketkeni aıtyldy. Al biraq shyn máninde ol oblysqa 700 oralman  otbasy­nyń ózderi emes, jalǵan qujattarynyń ǵana barǵany daýsyz edi. Bul bir oblysta keminde 700 mıllıon teńge qoldy boldy degen sóz. Al búkil Qazaqstan boıynsha alatyn bolsaq, talan-tarajǵa túsken qar­jy san mıllıardtaǵan teńgeni quraı­tynyn eseptep shyǵý onsha qıyn emes. Men bul týraly baspasóz betinde san ret másele kóterdim. 2008 jyldyń aıa­ǵynda Kóshi-qon komıtetine «Kóshi-qon­da­ǵy jemqorlyq jáne ony toqtatýdyń jol­dary» degen taqyryppen arnaıy anyq­tama-hat ta jazdym. Biraq buǵan der kezinde  nazar aýdarǵan eshkim bolmady. Tipti, oralmandarǵa janashyrmyz dep júrgen azamattar da buǵan  eleń etpedi. Nege bulaı ekendigin túsinbeı, áli kúnge ań-tańmyn. Tek sońǵy  birer jyl  kóleminde ǵana bul másele naqty qolǵa alyndy. Buǵan birinshi kezekte Kóshi-qon komıte­tiniń Kóshi-qon  polısııasy komıtetine qo­sylýy úlken yqpal etti. Sondaı-aq, kvo­taǵa kirip járdemaqy alýdyń tártip-erejeleriniń qataıtylýy da durys bol­dy. Degenmen, kóshi-qondaǵy jemqor­lyq tolyǵymen tyıyldy deýge áli erte. Kóshi-qon polısııasynyń jaqynda tarat­qan málimetine qaraǵanda, 2010 jyly oralman retinde 42 mln. teńgeni zańsyz alǵan 64 fakti tirkelgen. Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy kó­shi-qon mekemesiniń bir top qyzmet­kerleriniń  jalǵan qujat jasaý arqyly 180 mln. teńgeni talan-tarajǵa salyp, sotty bolǵa­ny jaqynda ǵana teledıdardan aıtyldy. Kóshi-qon salasyndaǵy mundaı qyl­mys­ty áreketter tek Qazaqstannyń ózimen ǵana shektelmeı, shetelderge de taraǵan. My­saly, baspasóz betinde  Qytaıdaǵy bir top azamattardyń Qazaqstanǵa baratyn jalǵan vıza jasap satýmen aınalysqany týraly jazyldy. Qylmysty toptyń qura­mynda qazaqstandyq azamat ta bol­ǵan. Shetelge shyǵatyn jalǵan vıza jasaý – qylmystyń sırek kezdesetin  ári baryn­sha aýyr túri. Mine, osyǵan Qazaqstan azamatynyń belsendi aralasýy bizdiń elimizde oralmandarǵa arnap jalǵan  qujat jasaýdyń qanshalyqty «damyǵanyn» aıqyn kórsetedi. Bul  sózi­mizdi jaqynda ǵana Almaty oblysyna Qytaıdan kelip oralman retinde tirkelgen 87 kisiniń qujatynyń jalǵan bolyp shyq­qandyǵy da dáleldeı túsedi. Degenmen, bolashaqta mundaı keleńsiz­dikter túbegeıli tyıylar, oralmandarǵa bólingen qarjy neshe túrli alaıaqtar men deldaldardyń qaltasyna túsip ketpeı, árbir tıynyna deıin tolyǵymen oralman­dardyń ózderine jeter dep úmittenemiz. Áńgimelesken Jumagúl QÝANYShBEKQYZY.