Qazaqtyń tuńǵysh kásibı baletmeısteri Dáýren Ábirov týraly ne bilemiz?

Búgingi áńgime Qazaqstannyń halyq ártisi, ónertaný ǵylym­da­rynyń kandıdaty, horeogra­fııa professory Dáýren Tas­tanbekuly Ábirov týraly bol­maq. Kópshilik úshin bul jum­baq esim, ony tereń bile ber­meıdi. Ol bar ómirin qazaq óne­rine arnaǵan talantty bıshi, qazaq­tan shyqqan tuńǵysh kásibı baletmeıster.

Abaı atyndaǵy opera­ já­ne­­ balet teatrynda V.Velı­­ka­­nov­tyń «Qambar-Na­zym»,­ E.Brýsılovskııdiń «Qo­­zy Kórpesh-Baıan sulý», Ǵ.Ju­ba­novanyń «Aqqanat» ba­letterin qoıǵan. Bıshi retinde A.Adannyń «Jızel», P.Chaı­kovskııdiń «Aq­qý kóli», B. Asafevtiń «Baq­­shasaraı bur­qaǵy» jáne t.b.­ baletterde je­tekshi partııa­lardy bılegen. Sondaı-aq «Qa­mar­ sulý», «Aı­sulý» operalaryna jáne de basqa kóptegen konsertter­ge bıler qoıǵan. A.Gla­zýnov­tyń «Raımonda», T.Me­lı­kov­tiń «Farhad-Shy­ryn», F.Iаrýllınniń «Shýrale», E. ­Brý­­sılovskııdiń «Dýdaraı», «Qyz Jibek» jáne «Jalbyr», M.Tóle­baevtyń «Birjan-Sara» t.b. klassıkalyq baletterin sa­h­na­ǵa beıimdegen. Odan bas­qa «Devýshka-djıgıt», «Biz­diń súıikti dáriger» («Nash mılyı doktor») kıno­fılm­derine, Qazaq memle­ket­tik­ fı­larmonııasynyń ár­tis­te­rine kóptegen jańa bıler qoıdy. «Qazaqkonsert» bir­les­ti­gin­de de biraz jyl bas baletmeıs­ter qyzmetinde júrip, Qazaq­stannyń ár óńirinen 18 halyq horeografııalyq ansam­blin qur­dy. 1980-1982 jyldary Ie­men Arab Respýblıkasynda eń­bek etip, onda alǵashqy ult­tyq kásibı bı ansamblin uıym­dastyrdy.

О́nersúıer qaýymǵa jaqsy ta­nys qyzylordalyq «Syr su­lýy» án-bı ansambliniń ne­gizin qalasqandardyń biri de bıshi Dáýren Ábirov bolatyn. Ol ja­lyqpaı aýyl-aýyl­dy aralap, «Syr sulýy» ansambliniń quramyna ónerli jastardy jınaıdy. «О́nerli jannyń órisi keń» degen emes pe? Ba­ǵy janǵandary ansamblge qabyl­danady.

О́ner salasynda eńbek ete jú­rip D.Ábirov 1979 jyly «Qa­zaq bıiniń kásibı sahnada qalyp­tasýy men damýy» týraly kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Qazaqtyń bı óneri jaıly zertteý jumystaryn júr­gizip, birneshe monografııa (Á.Ismaılovpen birge «Qazaq­tyń halyq bıleri», 1961; «Is­to­rııa kazahskogo tansa». – Al­maty: Sanat, 1997 jáne t.b.) jaz­dy. Bı óneri sańlaǵynyń ol eńbekteri búginderi horeogra­fııa ónerimen aınalysyp júr­gen jastarǵa oqýlyq retinde paı­dalanylýda.

Dáýren Ábirovtiń elimizdiń horeo­grafııa óneriniń qalyp­tasýyna, damýyna qosqan úle­si ulan-ǵaıyr. Onyń eńbek jolyn zerttep, qazaq bı ónerin damytýǵa qosqan úlesi jaıly kóptegen eńbekter jazylyp, ǵylymı dıssertasııalar qorǵaldy. Onyń esimi birneshe JOO horeografııalyq zaldaryna berildi. Shákirtteri ártúrli dárejede baıqaýlar ótkizýde. Baletmeıster qalyp­tastyrǵan bı mektebiniń túlekteri tek Qazaqstanda ǵana emes, shet- elderdiń de bıik sahnalarynan óner kórsetip júr. О́mir, óner sabaqtastyǵy degen, sirá, osy bolar...

«Dáýren Ábirov – qazaq horeo­g­rafııasynyń jarqyn qu­bylysy. Ol orys jáne ke­ńes horeografııa óneriniń dás­túrlerine súıenip qoımaı, óz hal­qynyń mádenıetimen, tarıhymen jáne búgingi tynys-tirshiligimen tyǵyz baılanys­ta boldy. Onyń týyndylary qazaq halqynyń mádenıeti men ónerin, ádet-ǵurpy men salt-dástúrin je­tik bilýimen erekshelenip tur­dy. Dáýren Ábirov qazaq bıin jańa taqyryptarmen, beı­nelermen baıytyp, qazaq bıi­niń sheńberin keńeıtti, ári qazirgi ulttyq-sah­nalyq bıdiń negizderin da­­mytyp, shyǵar­mashylyq iz­de­niste bolyp, ult­tyq ho­reo­grafııalyq ónerdiń ká­si­bı janr­­laryna kóp jańalyq en­giz­di. D.Ábirovtiń meılinshe qa­ra­­paıym halyq ómiriniń ha­lyq ortasynan shyqqan, shy­naıylyǵymen árkimniń júre­gine jaqyn, janyna jaıly te­reń túsinikti bıleriniń biri – «Qosh­tasý» (nemese «Bes qyz»). Jas urpaqty ulttyq rýhta tár­­bıe­leýde bul bı úlken ról at­qaryp keledi. D.Ábirovtiń qazaq qyzdarynyń ásem, ekpin­di qımyldaryn kórsetken qo­ıy­lymy – «Altynaı» kúı yrǵaǵyna negizdelgen «Alty­naı» bıi... «Ata tolǵaýy» bıi N.Ti­lendıevtiń «Ata tolǵaý» kúıi­ne negizdelgen. Lırıkalyq qyz­dar bıi. Bı – halyqtyń tur­mys-tirshiligin beıneleıdi. Bı­shilerdiń qoldarynda – Asa taıaq aspaby. Mýzyka yr­­­­ǵa­­ǵymen soǵyp ásem qı­myl qozǵalystar jasaıdy», – dep jazady ónertaný ǵylym­darynyń kandıdaty, dosent Qarlyǵash Aıtqalıeva óziniń «Baletmeıster Dáýren Ábirovtiń shyǵarmashylyq murasy» (Almaty, 2007) atty eńbeginde.

«...Qazaq bıin Sh.Jıen­qulovanyń, D.Ábirov­tiń, Ǵ.Beı­senovanyń, O.Vsevo­lod­skaıa-Go­lýshkevıchtiń mekte­bi, ádisi dep arnaıy oqytsa, qa­zir­gi qazaq bıinde bir jańalyq bo­lar edi. Túıindep aıtqanda, qazirgi qazaq bıi óte jaqsy qar­qynmen órkendep keledi. О́ki­nishke qaraı, Shara apamyz ben Dáýren aǵamyzdyń qa­­lyp­tastyrǵan bı mektebin jalǵastyratyn horeo­graftarymyz árıne, saýsaqpen sanar­lyqtaı. «Altyn qordaǵy» ult­tyq bılerdi qazaq bıin oqytý pro­sesinde júıeli paıdalaný óte mańyzdy. Bul shyǵarmalar qa­zirgi qazaq bıiniń damýyna to­lyq múmkindik beredi», dep oı túıedi Q.Aıtqalıeva.

Qazaq bıin álemge tanytý horeo­­­graftardyń qazirgi bas­ty maqsat­tarynyń biri bolýy kerek. Al Dáýren aǵanyń táli­mi halqyna kerek óner, ol ultymyzdyń maqtanyshyna aı­na­lǵan talantty tulǵa. Dáýren aǵadaı óner ıesi, baletmeıs­ter ilýde bireý! Ol – qazaq bı óneriniń biregeı tulǵasy. Son­daı jandardy qadirlep, pir tutpasaq, bolashaqqa ne dep baramyz?! D.Ábirovtiń ónegeli ómir jolynan, atqarǵan qyrýar eńbeginen keıingi jastar úlgi alýy kerek. Ol – elge, halyqqa adal qyzmet etýdiń úlgisin kór­setip ketken erekshe jan. О́ner­di qadirleıtin halqy barda, Dáýren Ábirovtiń esimi umy­tylmaýy kerek.

Áńgimeni túıindeı kelgende, onyń týǵan óńiriniń azamattary qoldap, Qordaı aýylynyń bir kóshesine, aýdandyq Má­de­nıet úıine esimin berse artyq bolmas edi. Ol oǵan áb­den laıyq óner sańlaǵy. «Er­­diń atyn el shyǵarady, el­diń atyn er shyǵarady» dep halyq beker aıtpaǵan bolar, sirá. Qazirgi kópshilik qoldap otyrǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy oǵan dálel emes pe? Endeshe artynda ól­meıtuǵyn óneri qalǵan, el maqtanyshyna aınalǵan qazaq­tyń tuńǵysh baletmeısteri Dáýren Ábirovtiń esimin kóp­shilik bilip júrgeni abzal.

Saǵyndyq ORDABEKOV,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi