Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy Joldaýynda agroónerkásip keshenin jan-jaqty jáne qarqyndy damytý joldary naqtylandy. Árıne elimizde aýyl sharýashylyǵyn júrgizý jáne uıymdastyrý úlgileri ábden qalyptasqany belgili. Alaıda, budan bylaı osy salada eskirgen tájirıbe yǵysyp, onyń ornyn jańa tehnologııalyq qalyp basyp kele jatqanyn kórip otyrmyz.
Elbasy budan buryn da «Agrarlyq sektor ekonomıkanyń jańa draıveri bolýy kerek» dep atap kórsetken edi. «Táýelsizdik dáýiri» dep atalatyn eńbeginde Prezıdent damymaı, birjaqty ǵana qalyptasqan agrarlyq sharýashylyqtan bas tartyp, ony jetildirý jáne kópsalaly memleket qurýdyń fılosofııalyq tujyrymdamasyn baıandady.
Endi agrarlyq saıasat eńbek ónimdiligin túbegeıli arttyrýǵa jáne óńdelgen ónimniń eksportyn ulǵaıtýǵa baǵyttalýy kerek. Budan bylaı qaıta óńdeýdiń múmkindikterin keńinen paıdalaný qajet. Ol úshin aýyl sharýashylyǵynda ǵylym jetistikterin batyl engizýdi qolǵa alǵanymyz jón. Bul oraıda, tutastaı elimizde mol áleýet bar. Ásirese, elimizdegi agrarlyq joǵary jáne orta arnaýly oqý oryndarymen tyǵyz qarym-qatynas jasaýdyń tıimdi joldaryn paıdalana bilsek, jańa tehnologııalardy transfertteýge de múmkindik alamyz.
Agrarlyq ǵylymdy damytý máselesi basty nazarda bolýǵa tıis. Ol eń aldymen jańa tehnologııalardy transfertteýmen jáne olardy otandyq jaǵdaıǵa beıimdeýmen aınalysýy qajet. Osyǵan oraı agrarlyq ýnıversıtetter aýyl sharýashylyǵy kesheninde naqty jumys isteıtin nemese ǵylymmen aınalysatyn mamandardy daıyndaýy qajet. Elbasy Joldaýda: «Joǵary oqý oryndarynan oqý baǵdarlamalaryn jańartyp, agroónerkásip keshenindegi ozyq bilim men úzdik tájirıbeni taratatyn ortalyqtarǵa aınalý talap etiledi», dep atap kórsetti. Bul oraıda Memleket basshysy agrarlyq bilimniń damýyna, onyń deńgeıin ınnovasııalyq deńgeıge jetkizý, bilim men ǵylymnyń baılanysyn odan ári tereńdetý jóninde aıtyp otyr. Sondyqtan, negizgi maqsat: «Bilim – Ǵylym – О́ndiris» bolý kerek. Sonda ǵana ınnovasııalyq bilim men ınnovasııalyq ınfraqurylym damyp, joǵary oqý oryndarynda korporatıvtik orta qurylady.
Búgingi talap, joǵary oqý oryndaryna qoıylyp otyrǵan maqsat – joǵary oqý ornyn bitiretin jas mamandardy ınnovasııalyq ekonomıkaǵa beıimdeý. Agrarlyq ınstıtýttar oqý baǵdarlamalaryn memlekettik standarttarmen qatar, qazirgi zamanǵy tehnologııalardy paıdalanyp, joǵary ónim alyp júrgen sharýashylyqtardyń suranysyn eskere otyryp josparlaýy kerek. Sol kezde óndiris pen oqý ornynyń arasynda tyǵyz baılanys ornaıdy.
Taǵy bir eskeretin másele – stýdentterdiń joǵary kýrstarda ótetin praktıkalarǵa barǵanda ol qaı salada, qandaı mamandyq boıynsha jumys isteıtinin bilýi kerek. Sol sala boıynsha qazirgi zamanǵy tehnologııany qoldanatyn sharýashylyqta tájirıbeden ótip, soǵan baılanysty dıplomdyq jumystaryn daıyndap, magıs- tratýradan ótip, kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııasyn qorǵasa bilikti maman retinde tájirıbe jınaqtaǵan bolar edi. Sonymen birge bul óz salasynda ǵylymmen jetik qarýlanǵan maman bolýyna senimdi negiz qalaıdy. Mundaı maman ǵylymda da, tikeleı óndiriste de teorııa men tájirıbeni sátti ushtastyra biletin tulǵa retinde qalyptasady.
Kelesi bir ózekti másele, ol osy saladaǵy maman daıarlaý saıasaty. Sol mamandardy daıarlaıtyn joǵary oqý oryndary Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine baǵynyshty bolǵanymen, memlekettik granttardy bóletin Bilim jáne ǵylym mınıstrligi. Meniń paıymdaýymsha, bul máseleni de AShM-nyń quzyryna berse, aýyl sharýashylyǵy ýnıversıtetteri agrarlyq ónerkásip kesheninde suranysy mol mamandar daıarlaýǵa bet burǵan bolar edi.
Qazir maldárigerlik mamandyǵy boıynsha qyzmet istep júrgenderdiń ortasha jasy 50-diń ústinde jáne jalaqy mólsheri de 50-60 myń teńge aralyǵynda. Osy jaǵdaıdy kórip, ýnıversıtet qabyrǵasynan endi shyqqan jastardyń aýylǵa baryp eńbek etýge asa qyzyǵýshylyǵy joq. Demek, jastardy aýylǵa tartýdyń neǵurlym tıimdi joldaryn qarastyrý kerek.
Elbasynyń bastamasymen 1993 jylǵy 5 qarashada «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasy taǵaıyndalǵan bolatyn. Baǵdarlamanyń maqsaty – elimizdiń basym sektorlary úshin dúnıejúziniń aldyńǵy qatarly oqý oryndarynda bilim alǵan, jahandyq talaptarǵa saı keletin bilikti maman daıarlaý. El táýelsizdiginiń shırek ǵasyrdan astam ýaqyty aralyǵynda daıarlanǵan sol mamandardy tikeleı aýyl sharýashylyǵyna, agrarlyq ǵylymdy óristetýge tartý kerek. Memleket qamqorlyǵyna laıyqty qaıtarym bolýy tıis.
Jas mamandardy aýylǵa tartý úshin olarǵa beriletin kótermeaqyny shartty túrde 5 jylǵa qaıtarýsyz berip, eger maman bul merzimge qatysty talapty oryndamasa, kótermeaqyny keri qaıyrýǵa mindetteý kerek. Sonymen birge osy saladaǵy memlekettik qyzmette jumys istep júrgen mamandarǵa joǵaryda atalǵan memlekettik qoldaý kórsetilse degen usynys bar.
Joldaýda: «Egin egý men astyq jınaýdyń ońtaıly ýaqytyn boljamdaýdyń, «aqyldy sýarýdyń», mıneraldy tyńaıtqysh sebýdiń, zııankestermen jáne aramshóppen kúresýdiń ıntellektýaldy júıeleri arqyly ónimdilikti birneshe ese artyrýǵa bolady», dep jazylǵan. Osyǵan oraı, Aqtóbe oblysynda agroónerkásip keshenin ártaraptandyrý belsendi qolǵa alynýda. Mysaly, sýarmaly jerlerdi ıgerý úshin «aqyldy tehnologııa» boıynsha sýarý mashınalary aýa raıyna baılanysty qaı ýaqytta jáne táýligine qansha ret, qandaı tereńdikte, qalaı sýarýdy ózi kompıýter arqyly anyqtaıdy. Agrotehnıka jolǵa qoıylǵan birqatar iri sharýashylyqtarda egis alqaptaryna tuqym salǵan kezde elektrondyq quraldardyń kómegimen aýa raıynyń aýytqý erekshelikterine qaraı sýarylady. Zııankestermen kúres te ozyq tehnologııalardyń kómegimen júzege asyrylatyndyqtan, egis alqabynyń qaı núktelerinde mundaı qaýiptiń basym ekendigi dál anyqtalyp, tıisti sharalary jasalady.
Al «AkTep» JShS-nda mal soıýda qaldyqsyz tehnologııa qoldanylady. Iаǵnı soıylǵan mal tutastaı tereń óńdeýden ótip, daıyndalǵan ónim suranystarǵa sáıkes jasalǵan kelisimshart boıynsha tıisti jerlerine jiberiledi. Sol sııaqty, sıyr sútin óndirip, óńdeýmen aınalysatyn «Aıs» JShS-nda eń ozyq tehnologııalar qoldanylady. Sıfrlandyrý nátıjesinde mundaǵy árbir saýyn sıyry erekshe baqylaýǵa jáne kútimge alynǵan. Máselen, saýynǵa kelgen sıyr belgili bir tekserýden ótkende oǵan ornatylǵan elektrondy qondyrǵy arqyly onyń barlyq jaı-kúıi: ónimdiligi, densaýlyǵy, azyqtaný mólsheri taǵy basqa jóninde birden aqparat alynady. Eger saýyn sıyr aýyryp nemese basqa da jaǵdaıda bolsa, saýyn sıyrlar ótetin qaqpa oǵan jabylyp qalady da, ol veterınarlyq dárigerdiń «qabyldaýyna» baratyn qaqpaǵa qaraı ótedi.
Aqtóbede gollandııalyq tehnologııamen «qarýlanǵan», zamanaýı jylyjaı keshenderi jylyna shamamen 10 000 tonna kókónis óndirip, oblys turǵyndarynyń suranysyn qanaǵattandyryp qana qoımaı, artyq ónimdi eksportqa da shyǵara alady. Jylyjaı keshenderi osy baǵyttaǵy ǵylym jetistikterin óndiriske tıimdi paıdalanýda.
Mine, ónimniń sapasy men ekologııalyq tazalyǵyn saqtaı otyryp, aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirip jatqan kompanııalardyń ónimderi Prezıdent atap kórsetken «Qazaqstanda jasalǵan» tabıǵı azyq-túlik brendine ábden laıyq dep aıtýǵa bolady. Árıne agroónerkásip kesheninde álemdegi eń úzdik, jańa tehnologııalardy transfertteı otyryp, olardy ózimizdegi tabıǵı jáne basqa da erekshelikterge qaraı otandyq jaǵdaıǵa beıimdeý qajet. Bylaısha aıtqanda, jańa tehnologııany «jersindire» bilý kerek.
Elbasy Joldaýyn halyqqa túsindirý maqsatynda men de áriptesterim sekildi Aqtóbe óńirine baryp, aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshilermen, mal dárigerlik-veterınarlyq jáne jer qatynastary salalarynyń ókilderimen kezdestim. Jalpy, aýyldaǵy jaǵdaı osydan bes-on jylǵa qaraǵanda túbegeıli ózgerdi. Qolyndaǵy malyn, menshigindegi jerin tıimdi paıdalana bilgen aýyl eńbekkerleri dalada qalyp jatqan joq. Qazir memleket tarapynan aýylǵa berilip jatqan kómekti, qoldaýdy tıimdi paıdalana bilgen otandastarymyz shaǵyn sharýashylyqtarynyń ózin dóńgelentip jatyr.
Joldaýda: «Jańa tehnologııalar men bıznes-modelderdi engizý, agroónerkásip kesheniniń ǵylymǵa negizdelýin arttyrý sharýashylyqtardy kooperasııalaý qajettigin kúsheıtedi», dep atap kórsetilgendeı, qazir kooperatıvter qurylýda. Osy oraıda, qoldanystaǵy zańnamalyq aktilerdi qaıtadan qarap, kooperatıvterdi memlekettik qoldaýdyń sharalaryn qarastyrý qajet dep esepteımin. Agroónerkásip kesheninde eńbek ónimdiligin arttyrý úshin damyǵan sheteldik tehnologııalardy batyl paıdalaný qajet.
Sońǵy ýaqyttary jahandyq azyq-túlik daǵdarysy jaqyndap kele jatqany jóninde jıi aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Aldaǵy shırek ǵasyrda planeta turǵyndary 9 mıllıardqa jetedi dep kútilýde. Soǵan qaraı, azyq-túlik tutyný kólemi de ósedi. Biraq ekologııalyq daǵdarys saldarynan qunarly jer azaıyp barady. Álemge asharshylyq qaýpi tónip keledi. Endeshe agrarlyq áleýeti zor, tabıǵı jaǵdaıy qolaıly elimizde buǵan qarsy turý úshin birinshi kezekte aýyl sharýashylyǵyn qarqyndy damytý kerek. Qazirgi agrosaıasat aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaýmen biryńǵaı aınalysyp ketpeı, aýyl ekonomıkasyna qatysy bar sýbektilerdiń bárin qamtýy tıis. Bul ekonomıkalyq ósimge de, demografııalyq ósimge oń yqpal eteri anyq.
Búgingi tańda Qazaqstan kóptegen elderge qaraǵanda aýyl sharýashylyǵynyń taza ónimderin óndirýshi el bolyp tabylady. Sondyqtan, agrarlyq eksporttyq ónimge suranys ta kóp. HHI ǵasyr – ekologııalyq taza taǵam dáýiri. О́zimizdegi shıkizat óndirisinen sapaly óńdelgen ónim shyǵarǵanda ǵana halyqaralyq naryqta básekege qabiletimiz artatyny sózsiz. Osy oraıda, mal sharýashylyǵynda veterınarlyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý – elimizdegi sanıtarlyq-epıdemıologııalyq jaǵdaıdyń qalyptylyǵy men azyq-túlik qaýipsizdigine kepil bolary anyq. Alaıda, veterınarlyq salaǵa reformalaý júrgizilgenimen, birshama kemshilikter burynǵysha qalyp, birqatar máseleler áli de sheshimin kútýde. Adamǵa kóbine aýrý maldan nemese onyń ónimderinen keledi. Sondyqtan da «Medısına adamdy, al veterınarııa adamzatty emdeıdi» degen ejelden kele jatqan maǵynaly sóz tegin aıtylmaǵan.
Qoryta aıtqanda, atalǵan saladaǵy túbegeıli betburys aýyl sharýashylyǵynyń sapaly, álemdik básekege qabiletti ónimderin óndirýge baǵyttalýy tıis dep esepteımin. Osy oraıda alda turǵan mindetterdi iske asyrý úshin olardy zańnamalyq turǵyda qamtamasyz etý mańyzdy.
Muhtar JUMAǴAZIEV,
Parlament Senatynyń depýtaty