Alǵys aıtý kúni. Ol qandaı mereke?

2015 jyl kúntizbemizge taǵy bir merekeniń – Alǵys aıtý kúni mere­kesiniń qosylýymen el esinde qalǵany anyq.

Mereke týraly habardy estigen­de árkimniń ártúrli kúı keshkenin baı­qaǵanymyz bar. Zulmat jyldardyń zardabyn shekken kónekóz qarııanyń júzi jadyraı eleń ete qalyp, ile aýyr kúrsinip, tuńǵıyq oıǵa batqanyn kórdik. «Jón eken» dedi bar bolǵany. Ashylyp eshteńe aıta qoımady – bálkim sol jyldardan boıyna sińgen ádeti bolar.

Aǵa urpaqtyń ol zaman týraly sarań áńgimesine qulaq túre júrip, keńes dáýiriniń oqýlyqtaryndaǵy el tarıhy týraly aqparatty óz izdenisterimen tolyqtyryp ósken aza­mat­tardyń kóńil túkpirinde júr­gen bir armany oryndalǵandaı, kózderinde jiger oty oınap, aınalasyna eńsesin tikteı qaraǵan beıne­leri de kóz aldymyzda. Zııaly qaýym Elbasy Jarlyǵyn qýana qoldady. О́ıtkeni oıly, sanaly azamat úshin bul qajettigi eshqandaı dáleldeýdi talap etpeıtin, barsha qazaqstandyqtarǵa túsinikti mereke edi.

Elimizdi mekendegen etnos ókil­deri, keshegi qýǵyn-súrgindi bastan keshkenderdiń urpaqtary, ásirese qazaq jerine bala da bolsa, es bilip, etek japqan jasta kelgender, basta­maǵa biraýyzdan qoldaý bildirip, óz pikir­lerin buqaralyq aqparat qural­darynda jarııalap jatty.

Ásirese sol jyly barlyq telearnalar jarysa kórsetken «Rızamyn, elim, saǵan!» atty beınerolıkte kúrd halqynyń aqsaqaly, akademık Nádir Nádirovtiń, ıngýsh halqynyń betke ustar azamaty, Májilis depýtaty Murad Ahmedovtiń balqar hal­qy­nyń qaıratker qyzy Lıýdmıla Hochıevanyń, túrik aǵaıyndardan shyqqan belsendi kásipker Asker Pırıevtiń, grek halqynyń ónerpaz ókili Lakı Kesoglýdyń:

Qamqaly tonyn kıgizip, As-sýyn aldan tosqany úshin. Tilimiz ben dilimizdi saqtap, Qatarǵa qosqany úshin, Rızamyz qazaq halqyna! – degen sózderi tyńdaǵan adamdy beıjaı qaldyrmaıtyn, júrekten shyǵyp, júrekke jetetin sózder edi.

Ǵalymdar «Alǵys aıtý» kúnin tarıh aqtańdaqtaryn ashý úshin asa qajet shara dep, al ustazdar qaýymy jastardyń boıyna adamgershilik, qaıyrymdylyq, týǵan jerdi súıý, elińniń izgi qasıetterin bilip, baǵalaý qasıetterin sińiretin mereke dep baǵalady.

Degenmen mereke mánin túsinbegen, onyń paıda bolýyna ishi taryla pikir aıtqandar da bar.

Jalpy, ishtarlyqtaryn jasyra almaı daýryǵatyn, «qyryq kisi bir jaq, qyńyr kisi bir jaq» adamdar qaı kezde de, qandaı qoǵamda da bolǵan. Ondaılarǵa baılanysty da qazekem «ıt úredi, kerýen kóshedi» dep keńdik tanytqan. Degenmen tap osy joly keńdik tanytýdyń jóni joq degen oıdamyn.

Kerisinshe, qoǵamda, ásirese jas­tar arasynda, onyń ishinde ata-áje­leri totalıtarlyq saıasattyń shy­byrt­qysy tarynyń qaýyzyna tyq­qandaı kúı keshtirgende keń qushaǵyna alǵan jer týraly, ózderi ash-jalańash otyrsa da, jer ıesi ekendigin umytpaı, aıdalyp kelgenderge bala-shaǵasy talǵajaý etip otyrǵan qara kójesi men qatqan nanyn bólip bergen halyqqa alǵys aıtýdy artyq kóretinder úshin (ókinishke qaraı, ondaılar bar eken!) keń aýqymdy túsindirý naýqanyn ótkiz­gen jón bolar.

Keıbir jandardyń merekeni kóp­sinýi, bálkim, onyń el kúntizbesine endi ǵana enýimen nemese bul kúnniń belgilenýine sebepshi bolǵan jaılardan habarynyń joqtyǵyna baılanysty shyǵar. Nemese alǵys aıtý, rızashylyq bildirý salty adam­zat­tyń ósip-órkendeýimen birge kele jatqanyn, qasıetti kitaptardyń bárin­de jazylǵanyn bilmeýinen de bolýy múmkin.

Qurannyń Luqman súresindegi Alla taǵalanyń: «... Maǵan degen shúkirleriń men adamdarǵa degen alǵystaryń úshin senderdi syıǵa bóleımin» degen úkiminen táýbe men alǵys úshin eki dúnıede jaqsy­lyq bar ekendigin uǵýǵa bolady. Paıǵambarymyzdyń óz hadısterinde «Adamdarǵa alǵys aıta almaǵan adam, Allaǵa shúkir ete almaıdy» (Tırmızı, Bırr (jaqsylyq), 35; Ábý Dáýit, «Ádep», 11) degeniniń de tereń taǵylymy bar.

Bıblııadaǵy Iısýs Hrıstostyń: «Davaıte – ı dadýt vam. Vam otsyplıýt za pazýhý polnýıý merý, ýplotnennýıý, ýtrıasennýıý ı perepolnennýıý» (Lýkı 6:38), apostol Paveldiń: «Býdte blagodarnymı, chtoby byt po-nastoıashemý schastlıvym, malo lısh vremıa ot vremenı govorıt «spasıbo»; nýjno ımet blagodarnyı nastroı...» degen sózderi de alǵys aıtýdyń adamǵa qajettilik ekenin kórsetedi.

Qulaqqa sińgen «Joqtan – bar bolmaıdy» degendi eskerip, mundaı mereke bar ma eken, bolsa qandaı eken dep basqa elderdi zerdeledik. Ataýlary ártúrli bolǵanymen, túpki maǵynasy týystas merekelerdiń paıda bolý tarıhyna úńilsek, uqsastyq da, aıyrmashylyq ta tabýǵa bolady.

Aıtalyq Amerıkada baǵzy zamandardan beri atalyp ótetin rızashylyq bildirý kúniniń (Den blagodarenııa) merekelenýi Rojdestvodan nemese Jańa jyldan kem túspeıdi.

Ańyz boıynsha, Amerıka qur­lyǵyn otarlaýshylar 1621 jy­ly qaharly qystyń qursaýynda qalyp, ashtyqqa ushyraıdy. Sonda jer­gilikti úndister aıaýshylyq tany­typ, birneshe kúrketaýyq ákep, olardy tamaqtandyrady. Muny aı­na­ladaǵy basqalar da qoshtap, bul dúıim jurttyń qaharly qystan aman-esen ótýge sebepshi bolǵan desedi. Sol kezden bastap bul kún aman-esen qalǵandary úshin Jaratýshyǵa qulshylyq etý jáne kómek qolyn sozǵandarǵa rızashylyq bildirý kúni retinde atalyp ótedi. 1789 jyly Djordj Vashıngton rızashy­lyq bildirý kúnin «Ulttyq mereke» dep jarııalaıdy.

Qazir bul merekege memleket deń­geıinde, ár otbasynda muqııat daıyndalady kóshelerde sherý ótkizilip, úıde dástúrli taǵamdar, solardyń ishinde, mindetti túrde kúrketaýyq qoıylýy halyqtyń ótken jolyn, tarıhyn umytpaǵanyn, ashtyqtan aman alyp qalǵandarǵa rızashylyǵyn bildirýin kórsetedi.

Izraıl elinde negizgi maqsaty Qudaıǵa qulshylyq etip, mol astyq bergenine rızashylyq bildirý bolyp tabylatyn Astyq orý merekesi bar. Onyń ıdeıasy kúzdiń sońyna qaraı mol astyq berip, Izraıl halqyna qamqorlyq jasaǵany úshin Jaratýshyǵa rızashylyq bildirý bolyp tabylady. Bul merekeniń máni evreılerge baǵyshtala otyryp, Bıblııada da jazylǵan.

Vetnam men Qytaıdyń keıbir óńirlerinde 8-shi aı kúntizbesiniń 15-shi kúninde (kúz mezgiliniń orta tusy) rızashylyq festıvali (Tet Trung Thu) ótkiziledi. Mereke astyq jınaýǵa arnalyp, halyq jańbyr jaýǵyzyp, mol astyq alýǵa jaǵdaı týdyrǵan Aıdaharǵa alǵys aıtady.

Osyǵan uqsas merekeler Bar­badosta, Japonııada, Belarýste bas­qa da kóptegen elderde bar. Iаǵnı Alǵys aıtý kúnin ózimizdi daralaý úshin biz oılap tapqan joq ekenbiz. Bir aıyr­­mashylyǵy, atalǵan elderdiń kóbin­de qolaıly tabıǵat qubylysy úshin tabynatyn bolsa, bizde myń san adamǵa jasalǵan qysastyq kezinde qamqorlyq kórsetken jurtqa alǵys aıtyp, sol qıyndyqtan birge ót­ken halyqtardyń bir-birine rııa­syz yqylasy men súıispenshilikterin bildirýge arnalǵan.

«Stalındik rejim kezindegi ár jyldarda bútindeı bir halyqtar – 800 myńǵa jýyq nemis, 102 myń polıak, 550 myń Soltústik Kavkaz halyqtarynyń ókil, 18,5 myń Qıyr Shyǵys­taǵy koreı otbasy qonys aýdar­dy. Olardy vagondardan ashyq dalaǵa ákelip túsirdi. Ol kezde munda qazaqtar ǵana turatyn, qabyldaǵan da solar boldy. О́zderi de muqtajdyqta ómir súrip jatqan qazaq otbasylary olardy saman úılerinde qabyldady. Bizdiń otbasymyz da úsh balasy bar erli-zaıyptylardy qabyldady», dep eske aldy Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev Assambleıanyń HHII sessııasynda sóılegen sózinde.

Búkil ǵumyryn memlekettiń ór­ken­deýine, el ishindegi uıyǵan tir­liktiń saqtalýyna arnap kele jatqan Elbasymyz «...meıirimdiliktiń búkil qazaqstandyqtardyń bir-birine degen dostyǵy men mahabbatynyń jar­qyn merekesi bola alatyn» shara týraly oıyn jarııa eterde ótken ǵasyr­daǵy tarıhymyzǵa sholý jasap, Uly Dalada bolǵan zulmattar saldarynan qazaq halqynyń qanshalyqty zardap shekkenin, biraq solaı bola turǵanymen qınalǵandarǵa qolushyn berip, baýyryna basqanyn taǵy bir ret eske salyp, jurtshylyqtyń tarıhı jadysyn taǵy bir jańǵyrtqany, kúntizbege qosylar merekeniń oryndy ekenine kóz jetkize tústi.

Tap solaı, ótken tarıhyńdy bil­gende ǵana qazirgi kúnińniń – myltyq kezelmeıtin beıbit kúnińniń qadirine jetesiń. Mundaı kúıdi bastan keshken, «ashtyqta jegen quıqanyń dámi aýyzdan ketpeıtinin» biletinderdiń qatary sırep bara jatyr, olardyń etegi­ne jarmasyp kelgen balalardyń ózi qazir aqsaqal jasyna jetti. Sondyq­tan «Barlyq etnostardyń bir-birine jáne meıirbandyq tanytyp, ol adamdardy óz týǵanyndaı qabyldaǵan qazaqtarǵa alǵys aıtý kúni retinde atap ótý ádiletti bolar edi. Ol kún bizdi burynǵydan góri jaqyndastyra túspek» degen sózderdi – urpaqtyń óz tarıhyn bilýin, sol qıyndyqta shyń­dalǵan tatýlyq pen birlikti nyǵaı­ta túsýin kókseýden týǵan sóz dep qabyldaýymyz kerek.

Qazaq halqy úshin – qınalǵandarǵa qamqorlyǵyn aıamaıtyn, jasaǵan jaqsylyǵyn satpaıtyn, qushaǵyna alǵan qansha jurt qaıyrymdylyǵyn aıtyp, táý etip jatsa masattanbaıtyn halqymyz úshin – bul basqa elderde bar bolǵandyqtan belgilen­gen mereke emes, bul – qajettiligin ýaqyt­­tyń ózi talap etken, HH ǵasyr­dyń zulmaty qaıtalanbaýy úshin ony bastan keshken halyqtar jadysyn jańǵyrtý maqsatynda paıda bolǵan mereke.

Qaı dinniń qasıetti kitabyn alsaq ta, uly Jaratýshy adamdar áldebir jaılardy júrekteri rızashylyq sezimge tolyp eske alýlary úshin bel­gili bir oqıǵalardy mereke retinde atap ótýge úkim etedi. Sondyqtan jylyna bir ret barsha qazaqstandyq osy ómirde jer basyp júrgenimiz úshin, urpaǵymyz aldyńǵy tolqyn kórgen taqsyretti kórmeı ósip jatqany úshin, áýletimiz óskeni úshin, tańymyz ýaıymsyz atqany úshin alǵys aıtýymyz kerek dep oılaımyn.

Kamal ÁLPEIISOVA, jazýshy, Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy «Qoǵamdyq kelisim» respýblıkalyq memlekettik mekemesiniń jetekshi sarapshysy