Aǵymdaǵy jylǵy 10 qańtarda Ult kóshbasshysy – Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty jyl saıynǵy Joldaýyn jarııalady. Memleketimizdiń budan ári damý, órkendeý baǵyttaryn aıqyndaıtyn qujatta Elbasy: «Elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq tabystarynyń negizi – bizdiń basty qundylyqtarymyz retinde qala beretin azamattyq, beıbitshilik, ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisim», - dep erekshe atap ótti.
Ult kóshbasshysy budan burynǵy túrli halyqaralyq jıyndarda, quryltaılarda, sammıtterde sóılegen sózderinde de halqymyzdyń dinı turaqtylyǵy úshin konfessııaaralyq kelisim men dinaralyq suhbattastyqtyń qanshalyqty mańyzdy ekenin aıryqsha atap ótetin. Prezıdent bıylǵy Joldaýynda da Qazaqstannyń mámlegerlik jáne tózimdilik pen taǵattylyqty tý etip ustaǵan ilki ustanymynan tanbaıtynyn taǵy pash etti.
Qazaqstan áýelden kún tártibinde turǵan mańyzdy máselelerdi keshendi túrde qarastyryp, satylap sheshý saıasatyn ustanyp keledi. Máselen, qalyń buqaranyń ál-aýqatyn arttyrýdy jáne memlekettiliktiń tuǵyryn nyǵaıta túsýdi kózdeıtin saıası reformalar sátti júzege asty. El ekonomıkasy bir arnaǵa túsken shaqta tarıhı sanamyzǵa sáýle túsiretin rýhanı jańǵyrý reformalaryn qolǵa aldy. Bıylǵy ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damý múmkindikterin qosa alǵanda, Qazaqstannyń tórt aıaǵyn teń basqan órkenıet kóshine ergen irgeli memleket qurýǵa umtylǵanyna álem kýá.
Qoǵamda jiti baqylap, udaıy nazarda ustaıtyn názik salalardyń biri – din máselesi. Salada kúrmeýli, shıelenisti jáne shetin máselelerdiń bar ekeni jasyryn emes. Ásirese, sońǵy jyldary oryn alǵan oqys oqıǵalar bul salaǵa nemquraılyqpen qaraýǵa bolmaıtyndyǵyn kórsetti.
Elbasynyń 2016 jylǵy Jarlyǵymen Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligin qurylyp, vedomstvoǵa qoǵamnyń osy salasyn túbegeıli retteýdi tapsyrylǵan bolatyn. О́tken jyly tuńǵysh ret Qazaqstan Respýblıkasynyń din salasyndaǵy memlekettik saıasatynyń 2017 - 2020 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy bekitilgeni málim. Tujyrymdama memlekettik-konfessııalyq jáne konfessııaaralyq qatynastardy jetildirýge, memlekettiń zaıyrly qaǵıdalaryn nyǵaıtý jáne dindi destrýktıvti maqsatta paıdalanýǵa jol bermeý boıynsha resmı kózqarastar júıesi bolyp tabylady. Mınıstrlik kún tártibindegi jáne týyndaýy yqtımal máselelerdiń aldyn alý men qoǵam qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin «Dinı qyzmet pen dinı birlestikter týraly máseleler boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń jekelegen zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn qalyń buqaranyń talqysyna saldy. Bul jobaǵa ǵalym-sarapshylar men din salasyndaǵy bilikti mamandar tartylyp, olardyń belsendi at salysqandyǵy, zań jobasynyń jan-jaqty zerdelengenin aıshyqtaıdy.
Jobanyń atalǵan ýákiletti organnyń resmı veb-portalyna ilinip, ózge de múddeli memlekettik vedomstvolardyń kelisimi men azamattyq qoǵamnyń belsendi músheleriniń qyzý talqysynan ótýi, jobanyń transparentti qundylyqtar júıesimen ázirlengendigin kórsetedi. Jaqynda elimizdiń birqatar mańyzdy salalaryn retteıtin toǵyz zań men eki kodekske ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi kózdeıtin zań jobasy Parlament Májilisiniń qaraýyna jiberildi. Onda mynadaı ózekti máselelerin qamtylǵan:
– dinniń destrýktıvti jáne radıkaldy belgilerine quqyqtyq baǵa berý;
– kámelet jasqa tolmaǵandardyń dinı is-sharalarǵa qatysý tártibin retteý;
– shetelde dinı bilim alýdy retteý tetikterin qarastyrý;
– qoǵamdyq oryndarda adamdardyń bet-júzin anyqtaýǵa kedergi keltiretin kıim úlgilerine, qoǵamdyq qaýipsizdik úshin tyıymdar júıesin uıymdastyrý;
– dinı birlestikterdiń qarjylyq ashyqtyǵyn qamtamasyz etý;
– memlekettik qyzmetkerlerdiń dinı rásimder men joralǵylarǵa qatysýyn retteý jáne t.b.
Joǵaryda atalǵan zańnamalyq ózgerister men keıbir quqyqtyq normalardy qaraý din salasyndaǵy ózekti máselelerdi ońtaıly sheshýge baǵyttalǵan. Bul ózgerister elimizdiń turaqty dinı ahýalyn odan ári jaqsartý maqsatynda, halyqaralyq arenadaǵy dinı qatynastardy quqyqtyq retteý boıynsha oń nátıjelerge ıe shet memleketterdiń ozyq tájirıbeleri eskerilip, jan-jaqty zerttelip, ázirlendi. Máselen, Ázerbaıjanda kámeletke tolmaǵan jasóspirimderdi dinı aǵymdar men olardyń rásim-joralǵylaryna erkinen tys tartýǵa nemese qatystyrýǵa qatań tyıym salynǵan. Al Belarýs Respýblıkasynyń «Dinı senim bostandyǵy men dinı birlestikter týraly» zańynyń 39-babynda jasóspirimderdi dinı uıymdar men olar ótkizetin is-sharalarǵa erkinen tys ne bolmasa ata-analarynyń (olardy almastyratyn tulǵalardyń) ruqsatynsyz tartýǵa tyıym salynǵan jáne zańmen bekitilgen jaýapkershilikke aparady.
О́z Otanynan tys memlekette dinı bilim alýǵa keletin bolsaq, bul másele de halyqaralyq tájirıbege súıene otyryp, tolyqqandy zertteldi. Mysaly, Tájikstanda shet elderde dinı bilim alý tártibi Úkimet qaýlysymen rettelgen. Sondaı-aq bul memlekettiń zańnamasyna saı, tek óz elinde bastapqy dinı bilim alǵannnan keıin ǵana ózge elde joǵarǵy dinı oqý oryndarynda bilim alýǵa ruqsat etilgen. Al Fransııada azamattary shetelde kúmándi dinı oqý oryndarynda bilim alǵany anyqtalsa, arnaıy qyzmet organdarynyń nazaryna alynyp, elde oryn alǵan kez kelgen lańkestik áreketterge qatystylyǵynyń bar-joǵyn anyqtaý úshin qatań tekserister júrgizedi. Aıtalyq, 2015 jylǵy «Sharlı Ebdo» jýrnaly redaksııasyna jasalǵan terrorlyq shabýyldy uıymdastyrǵan aǵaıyndy Kýlıbalıdyń biri Iemende dinı bilim alǵandyǵy jáne radıkaldy dinı kóńil-kúıdiń rekrýtyna sol geografııalyq aımaqta tap bolǵany belgili boldy.
Zań jobasynda qoǵamdyq oryndarda bet-álpetin tanýǵa kedergi keltiretin kıim úlgisin kııýge ne bolmasa paıdalanýǵa tyıym salý máselesi qarastyryldy. Bul máseleniń zań jobasynda qaralýynyń sebebi – bet-álpetin tumshalaıtyn kıim kııý úlgisi ata-baba mıras etip qaldyrǵan dástúrimizge, san ǵasyrlyq tarıhymyzǵa, mádenıetimizge, rýhanı qundylyqtarymyzǵa jáne elimizdiń zaıyrly qaǵıdattaryna jat bolatyn. Osyǵan baılanysty byltyrǵy sáýirde QMDB-nyń ókilderimen kezdesý barysynda Elbasy: «Dinı saýatsyzdyqtyń nátıjesinde... qara kóılek kıip, beti-aýzyn tumshalaǵan qyzdarymyzdyń qatary kóbeıýde. Bul – bizdiń dástúrimizge de, halqymyzǵa da jat. Buǵan zańnamalyq deńgeıde tyıym salý máselesin pysyqtaý kerek. Qazaq qara kıimdi qaraly kezde ǵana kıgen», - dep aıtqany esimizde.
Búginde osy máseleni álem elderiniń kópshiligi quqyqtyq turǵyda zerttep, bet-aýyzdy tumshalaıtyn kıim úlgisin sanksııalaýǵa kóshti. Máselen, Fransııa, Belgııa, Avstrııa, Germanııa jáne t.b. elderde adamnyń bet álpetin tumshalaıtyn kıimge zańdy túrde tyıym salynǵan. Iаǵnı, zań jobasynda kózdelgen barlyq máseleler – álem elderiniń tájirıbelerinde bar dúnıeler.
Saıyp kelgende, búginde zań shyǵarýshy organnyń qaraýyna ótken zań jobasy qoǵamnyń názik salasyn retteýge baǵyttalyp otyr. Olaı deıtin sebebimiz, bul qujat dindi destrýktıvti maqsatta paıdalanýǵa jol bermeýge negizdelip, memleket pen dinı birlestikterdiń arasyndaǵy ózara yqpaldastyqty arttyrýǵa, qoǵamda zaıyrly qaǵıdattardy nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Iаǵnı, din salasyndaǵy ýákiletti organ basqa da memlekettik organdarmen, dinı birlestiktermen jáne qoǵamdyq uıymdarmen birlese otyryp, elimizge jat dinı aǵymdardyń ıdeologııasynyń taralýynyń aldyn alatyn mańyzdy qujat ázirledi. Bul quqyqtyq qujat din salasyn retteý arqyly el qaýipsizdigin jáne Ata Zańymyzda kórinis tapqan zaıyrly qundylyqtardyń ústemdigin qamtamasyz etýde ıgi maqsattardy basshylyqqa alyp, qoǵam men azamattardyń múddesine qyzmet etetin bolady. Elimizde dinge degen kózqarasyna qaramastan barlyq azamattardyń zań aldynda teńdik qaǵıdattaryna jáne árbir azamattyń jeke nanym-senimine qurmetpen qaraýǵa negizdelgen memlekettik-konfessııalyq qatynastardyń zaıyrly modeli qalyptasqan. Memlekettiń zaıyrly qurylysy – Qazaqstan halqynyń mańyzdy tarıhı jetistigi.
Berik Aryn,
Din isteri jáne azamattyq qoǵam vıse mınıstri