1829 jyly Bókeıliktegi baıbaqty rýynyń bıi Sherkesh Jaqsybaıulyn halyq tolqýyna qatysqany úshin Jáńgir han tutqyndatyp Tekege aıdatqanda, Lashyn atty tazysy birge erip, qansha qýsa da qalmapty. Sherkesh bı Oral túrmesinde bir jyl jatqanda «Qyryqturbanyń» aldynda ıesin kútip, aqyry Sibirge birge ketipti degen ańyz bar. Bul áńgimeni Biráli Mergenov, Áıip Bektasov qarııalardyń aıtýynan belgili tarıhshy Isataı Kenjálıev jazyp qaldyrǵan. Japondyq Hatıkodan bir ǵasyr buryn ıesine adaldyqtyń ǵajaıyp úlgisin kórsetken Lashynǵa eskertkish qoıylmaq túgili, esten shyǵyp ta ketti...
«It – jeti qazynanyń biri» degende qazaq ıttiń bárin qazyna demegen, tek qazaqy qumaı tazy ǵana osyndaı qurmetke laıyq!» deıdi oraldyq Raýan Satybaldıev. Batys Qazaqstan oblysyndaǵy Tasqala aýdanynda jastarmen jumys jónindegi resýrstyq ortalyǵyn basqaratyn Raýan birneshe jyldan beri qazaqy tazy tuqymyn saqtaý, ósirý, nasıhattaý isimen aınalysyp keledi.
Ultymyzdyń basynan talaı zobalań ótti ǵoı. Baıtal túgil bas qaıǵy bolǵan sol kezderde qazaqy salt-dástúrimiz túgel joıyla jazdaǵan. Al tazy júgirtý, qus salý – aqsúıektik óner, serilik salt ekeni ras qoı. Onyń ústine otyzynshy jyldardaǵy repressııa adamnyń adal dosyn da aınalyp ótpepti. «Teri óńdeıtin fabrıkaǵa ıt terisi kerek!» degen erekshe tapsyrmamen Qyzylorda óńirinde el ishinen 500 ıtti jınatqan eken. Sol baıǵustardyń 90 paıyzy – taza qazaqy tóbet pen jarǵaqqulaq tazy bolypty. Bir kúnde qan-josa bolyp soıylyp, terisi «ortalyqqa» jóneltilgen sol qazaqy ıtterdiń tuqymy bul kúnde de joıylýǵa jaqyn. О́ıtkeni jeti qazynanyń biri degenimizben, qazaqy tazy men tóbetti saqtaý, ony kóbeıtý, tuqymyn asyldandyryp, resmı qujattaý áli kúnge bir izge túsken joq. Sondyqtan da bolar, halyqaralyq kınologııa qaýymdastyǵy reestrinde «qazaqy tóbet», «qazaqy qumaı tazy» degen ıt tuqymy tirkelmegen. Qujaty bolmaǵan soń asyl tekti tazy ne, kóshedegi buralqy ıt ne, birdeı ǵoı...
– Bul salanyń kem-ketigin sanap aıta bastasam, ózim ıtshe ulyp ketkim keledi, – deıdi Raýan. О́ıtkeni táýelsizdik alyp, shekara ashylǵanda til men dinge kelgen náýbet tazy taǵdyryn da aınalyp ótpedi. Keńes dáýirinen áýpirimdep aman jetken tekti ıttiń birazy shet asyp ketti. Onyń ústine shetelden kelgen eýropalyq salıýkkı, greıhaýnd, horty syndy ushqyr ıtter jergilikti ıtbegilerge jetisimen, baıyrǵy tazylarmen qosylyp, onsyz da az tazynyń qany buzyldy. It ustap, ulttyq dástúrdi jańǵyrtady degen jigitterdiń kóbiniń de oı-nıeti basqa. «Mynaý qazaqy tóbet edi, jarǵaqqulaq tazy edi, atamyzdan qalǵan tuqymdy saqtap, kóbeıteıin dep júrmin» degendi aıtpaıdy. Qalaı da tóbelesten basqa ıtti jeńip, júlde alsam deıdi. «Qazirgi baılardyń arab attaryn, aǵylshyn attaryn ákelip, báıgege qosqany sııaqty tirlik qoı», dep kúıinedi Raýan. Tek Raýan sekildi sanaýly azamattar ǵana taza qandy tazy tuqymyn saqtap qalýǵa eńbek etip, halyqaralyq kınologııalyq qaýymdastyqqa moıyndatý úshin ter tógip júr.
Halyqaralyq kınologııalyq qaýymdastyqqa qazaqy ıt tuqymyn moıyndatý úshin ne qajet? Obaly ne kerek, qazaq tazysyn ǵylymı zerttep, sanaǵyn júrgizgen bıologııa ǵylymdarynyń doktory, KSRO memlekettik syılyǵynyń ıegeri Arkadıı Slýdskıı syndy ǵalymdar bolǵan. Ol kisiden keıin Konstantın Plahov degen ǵalym da bul jumysty jalǵastyryp, taza qandy qazaqy tazylardyń standartyn anyqtaýǵa kóp eńbek etken. Búginde qazaqy tazynyń standarty bekitilip, Halyqaralyq kınologııalyq qaýymdastyqqa tirkeý bastalǵanymen, otandyq ıtbegilerdiń óz ishinde alaýyzdyq kóp. Qazaqstannyń ár oblysy óz tazysyn qazaqy qumaıdyń etalony retinde qarap, bir ymyraǵa keler emes.
– Álemdik tájirıbe boıynsha jeke-dara tuqym bolyp bekitilýi úshin ıttiń túr-túsi, dene músheleriniń ólshemi birkelki bolyp, qatań eseptelýi tıis. Barlyq jandy maqulyq sııaqty, ıttiń de seleksııasy – ondaǵan jylǵa sozylatyn ǵylymı jumys. Bul isti shynynda jekelegen volonterler atqara almaıdy. Túrikmenstandaǵy, arab elderindegi sııaqty memlekettik qamqorlyq kerek bul iske, – deıdi Raýan Satybaldıev.
Iá, qazaq jerindegi tazylardyń standarty bekitilgenimen, ony halyqaralyq qaýymdastyqqa moıyndatý úshin taza tuqymdy tazylar sanyn 1 000-ǵa jetkizip, arnaıy reestrge tirkeý qajet. Raýannyń esebinshe, qazirdiń ózinde qazaq dalasyndaǵy tazylar sany myńnan kem emes. Biraq árkim kórpeni ózine tartyp, qalaıda óz tazysyn bıik qoıý úshin qyzylkeńirdek bolyp júrer bolsa, bul daýdyń jýyq mańda bitpesi anyq.
Oqyrman «Jurttyń bárin synap otyrǵan bul jigittiń ózi ne bitirdi?» deıtin shyǵar. Raýan bastaǵan batysqazaqstandyq ıtbegiler 2014 jyly Oral qalasynda tazylar kórmesin uıymdastyrǵan. Ol kórmege Lıdııa Lvovna Kostıýnına esimdi ıtbegi mamandy arnaıy shaqyrtypty. Aýyl-aýylda tazy ustap júrgen jigitterdi de kórmege aldyrtyp, olardyń tazylaryn mamanǵa synatypty. Sol jerde tazylardy arnaıy reestrge tirkeý, tólqujat berý isi bastalǵan.
– Átteń, keremet bastama aıaqsyz qaldy. Qazir sol qujat alǵan tazylardyń kópshiligi ólip qalǵan. Bar tazylardyń qujaty joq. Asyl tuqymdy ıtterdi tirkeý, suryptaý isimen aınalysatyn biregeı uıym da joq, Qazaqstan kınologter odaǵy, «Qansonar» ańshylar birlestigi, tolyp jatqan qoǵamdyq uıymdar jumysynda birizdilik baıqalmaıdy, deıdi Raýan.
2017 jyly Raýan Satybaldıevtiń bastamasymen Tasqalada tazylardyń dala synaǵy uıymdastyryldy. Jalpy, «dala synaǵy» – asyl tuqymdy ıtterdi suryptaý, irikteý, anyqtaý úshin asa qajetti sharanyń biri. Kórshiles Reseı Federasııasynda, ózge órkenıetti elderde bul is áldeqashan jolǵa qoıylǵan.
Raýannyń pikirinshe, asyl tuqymdy tazyny anyqtaý úshin eki satyly synaq sharasy ótýi kerek. Onyń birinshisi – ıt kórmesi. Munda tazynyń dene bitimi, barlyq ólshemderiniń standartqa sáıkestigi saraptalady. Synaqtyń ekinshi bóligi – dala saıysynda tazynyń alymdylyǵyna, ushqyrlyǵyna baǵa beriledi. Sodan keıin ǵana «myna ıtten tuqym alýǵa bolady» degen sheshim shyǵýy tıis. О́ıtkeni túr-tulǵasy kelip turǵanymen, ańǵa shabýǵa eshqandaı qulqy joq ıtter bolady. Bul da bilimsizdikten, teris seleksııanyń áserinen týyndaıtyn jaǵdaı.
Qazaqy tazylar jarǵaqqulaq jáne shashaqqulaq bolyp ekige bólinedi. Aty aıtyp turǵandaı, shashaqqulaqtyń qulaǵynda jáne quıryǵynyń astynda da shashaǵy bolady. «Shashaq alar almas, jarǵaqtan jan qalmas» deıdi ıtbegiler. Iаǵnı jarǵaqqulaq tazy erekshe baǵalanady. О́kinishke qaraı, dál osy jarǵaqqulaq tazy joıylyp bitýge jaqyn.
«Júıeli jumys bolsa, jarǵaqqulaq tazyny da qalpyna keltirýge bolar edi. Biraq ol óte qıyn!» dep basyn shaıqaıdy Raýan. Birneshe jyl buryn Aqtóbedegi ıtbegi dosy Asylan Qalenov syıǵa tartqan kúshik Qundyz qazir qoıan da ala bastapty. Qanshyqtyń uıyǵatyn ýaqyty jaqyndaǵan saıyn Raýannan maza ketipti. Barynsha taza qandy tuqym alý úshin jarǵaqqulaq arlan izdep, aınala suraý salǵan. On eki aýdandy Oraldan ondaı «kúıeý» tabylmady. Aqtóbede Basar atty «jigit» bar degendi esitti. Ýatsaptan sýretin kórdi, áriptesterimen aqyldasty. Aqyry Raýan jumysynan bir aptalyq demalys alyp, Qundyzyn ertip jolǵa shyqty.
– Aqtóbede tazy ustaıtyn jigitterdi aralap, ıtterin kórdim. Sosyn bireýine toqtap, Qundyzdy Asylbekke qaldyrdym. «Itimniń kúıin keltirip, uıyqtyryp berý saǵan amanat!» dep keıin qaıttym, – deıdi Raýan.
Kúndelikti iship-jemniń sońynda júrgen talaı adam bizdiń keıipkerimizdiń bul tirligin túsinbeıtin de shyǵar-aý. Biraq Raýannyń qııaly júırik. «Ata-babamyz jeti qazynanyń birine balaǵan tazyny Qazaqstan Respýblıkasynyń bıligi ulttyq qundylyq retinde baǵalap, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda memleket qorǵaýyna alsa!» dep armandaıdy ıtbegi jigit. Nesi bar, ıt jyly eskerýge turatyn usynys emes pe?!
Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy