Eskerýsiz qalǵan Eńbek Erleri

– Siz qashan kelesiz? Mine, tús bolyp qaldy ǵoı, aýdan ákimdiginen áli bir jan esikten qaraǵan joq, aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bóliminiń basshysy kelem degen eken, kútip otyrmyz, – dep renjı sóıledi qart kisiniń daýysy.

Men áýelgide túsinbeı qaldym da, kidirmeı «Troıakovtyń úıi me?» dep qaıta suradym. 

– Iá, – dedi telefonnyń ar­ jaǵyndaǵy daýys. – Búgin Vası­lıı Alekseevıchti jerleı­miz...

Seksennen asqan qarııa kóp aýyryp­ty. Osydan úsh jyl bu­ryn ota da jasalǵan eken. Qaıtys bolarynyń aldynda da aýrýhanada jatypty. Telefonda bizben sóı­lesken kisi onymen ómir boıy astyqty alqapta birge eńbek etken, syralǵy, syılasqan dosy Semen Pavlovıch Kýmar eken. Kórshi seloda turatyn qarııa dosyn sońǵy saparǵa shyǵaryp salaıyn dep kelipti. Daýysy diril qaq­qan ol ókpesin aıta bastady. Kúıingen keıpi de telefonnyń arjaǵynan bilinip tur. 

– Vasılıı Alekseevıch óte qara­paıym kisi edi. Sosıalıstik Eń­bek Erimin dep eshqashan kóki­regin kótermeıtin, ataǵyn bul­dap, aýdan basshylaryn jaǵalap, eshnárse suraǵan emes. О́ziniń adal eńbegimen kún kórdi. Qyzynyń qo­lynda turdy, qońyrqaı tir­shilik keshti. Sol Eńbek Eri ataǵyn ne úshin berdi eken, ke­rek bolmaı qalatyny bar? Aýrý­hanada jatqanda bir kisi arty­nan baryp halin bilmegen. Mine, qyzy janymda tur, sońǵy jyldary Qarttar kúninde basshylar quttyqtap kelmek túgili, bir japyraq qatyrma qaǵazyn da jibermepti. Aıaqasty bolatyndaı ol sonshalyqty ne istedi? Qaıtqanyna eki kún bolǵan kisi­niń qaraly úıine kelip, ataǵy úshin emes, adamgershilikpen kóńil aıtýǵa, sońǵy ret qurmet kór­setýge bolmas pa edi? Qyzym, men kóz jasymdy irke almaı tur­myn, – dep qarııanyń daý­sy dirildep, sóziniń aıaǵyn jutqandaı boldy. 

Dosy úshin kúıingen Semen Pavlovıchtiń sózinen búgingi qo­ǵam­daǵy aqıqat ta atoı sala bas­taǵandaı. «Vasılıı Alek­seevıchtiń balalyǵy soǵys jyldary ótip, 6-synyptan bastap ju­mys istegenin, ákesi soǵystan jara­qatpen kelgen, kóp balaly úıde ashqursaq bolyp erjetip, bir kún tynym tappaı eńbek etkenin ekiniń biri bile me eken qazir? Búgingiler olaı jumys istemeıdi». Qarapaıym aýyl adamy munan artyq qalaı jetkizip aıtsyn? Vasılıı Alekseevıch tehnıkanyń «piri» bolypty. Qandaı traktor bolsa da, tipti zaýyttan aqaýymen kelgen K-700 traktoryn da ózi jóndep minip kete beretin. Ol «Qazaq KSR-iniń úzdik mehanızatory», «Merekeli jyldaǵy zıab jyrtýdyń úzdigi», «Qazaq KSR aýyl sharýa­­shy­ly­ǵy qyzmetkerleri sosıa­lıs­tik jarysynyń úzdigi» sııaq­ty ataqtardyń barlyǵyn alǵan eken. Rasynda, qaraly mıtın­gi­ni uıymdastyryp, aýdandaǵy kol­ledjdiń, mekteptiń oqýshy­laryn, jastardy qatystyrsa bolmaı ma? Onda Vasılıı Troıa­kov­tyń osyndaı eńbegi, úlgili ómiri týraly aıtylsa, ólige qurmet, tirige úlgi emes pe? Onyń jastarǵa tár­bıe­lik máni de zor bolar edi. 

Qazir aramyzda júrgen Eńbek Eri ataǵyn alǵandardyń qatary da saýsaqpen sanarlyqtaı. Olar­dyń eń jasynyń ózi jetpistiń áldeqashan jelkesine mingen jandar. Oblys boıynsha barlyǵy Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn 155 adam alǵan eken. Sodan ara­myzda júrgenderi ótken jy­ly tórteý eken, onyń ekeýi o dúnıelik boldy, qazir bizdiń bi­lýi­mizshe Keńes Odaǵynyń eń jo­ǵary ataǵynyń birin alǵan eki-úsh ardager ǵana qaldy. Olardy ýa­qy­tynda qyr tósinde birge júrgender men sol kezde partııa, keńes qyzmetinde istegen aǵa urpaq ókilderi ǵana biler... Denısov aýdanyndaǵy ardagerler keńesinde isteıtin Valentına Ýrıh solardyń biri. 

– Bizdiń aýdanda 11 Sosıalıs­tik Eńbek Eri, bir Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń laý­reaty boldy. Solardan qazir kózi tirisi Sosıalıstik Eńbek Eri Nıkolaı Lasısa men Memlekettik syılyqtyń laýreaty Leonıd Maleı ǵana. Ýaqyt ótti, qazir qartaıǵan, ekeýi de bar-joǵy 7 úı ǵana qalǵan Kalınovka degen seloda turady. Mehanızator bolyp istegen, ýaqytynda tas shaınap, taý qoparǵan kisiler ǵoı. Olar eńbek etken «Nekrasov» keńshary shyn maǵynasynda gúldengen jer edi. Topyraǵynyń qunary qandaı edi, qazir ol jerde el qalmady dese de bolar, – dep aıaqtady sózin Valentına Ivanovna. 

– Olardy aýdan jurtshylyǵy umy­typ ketti me? Qoǵamǵa aralasa ma? – deımiz. 

– Endi qalaı deýge bolady? Merekelerde quttyqtaımyz ǵoı. Biraq ózderi de shaqyrǵan jerlerge kele qoımaıdy, – deıdi Va­len­tına Ivanovna. Kalınovka selosyna telefon soǵyp, olardyń ózimen tildes­kimiz kelgen. Eki úıden telefondy Leonıd Maleıdiń áıeli Galı­na Antonovna aldy, qart kisiniń daýysy da sharshańqy. 

– Lasısa men Maleı «Nek­rasov» keńsharynda mehanızator bolyp istegen. Leonıd Mıhaılovıch aýyrady, 76 jasqa kel­di ǵoı. О́tkende aýdandyq aýyl sharýashylyǵy kúnine sha­qyr­ǵan edi, aýyryp bara almady. Seksennen assa da súıretilip La­sısa baryp keldi. Biraq olardy qazir kim bilip jatyr? Áıteýir ilý­de bir sondaı jıyndarǵa sha­qyrsa sózin tastamaı barady, shaqyrmasa úıde otyrady, – deı­di qarııa. 

Burynǵy «Nekrasov» keńsha­rynyń bólimshesi bolǵan Ka­lınov­ka selosy aýdan ortaly­ǵynan 28 shaqyrym jerde orna­las­qan, alys bolmasa da jol nashar. Negizi mundaı sanaýly úı qalǵan eldi mekender oblys kar­tasynan syzylyp ta tastalady. Kalınovka da sol kepti kıedi. Qazirdiń ózinde resmı qujat­tarda onyń aty atalmaıdy, tek Denısov selolyq okrýgi dep­ qana jazylady. Aıdalada aq otaý bolyp qalǵan. Aınaldyrǵan jeti úıge qandaı kásipker dúken ashsyn? Turǵyndar azyq-túlikti aýdan ortalyǵynan tasıdy eken.  – Qazir qar erigeli jol tipti nasharlap ketti, aýyldan shyǵa da, kire almaısyń, – deıdi Galına Antonovna.

«Bizge jaǵdaı jasamady, qara­mady, qolpashtamady» dep jat­qan Eńbek Eri de, Memlekettik syılyqtyń ıegeri joq. Áý bas­tan qarapaıym eńbek adamdary keshegi «bólis» kezinde de keń­shardyń tehnıkalaryn, bas­qasyn qarpyp qalýdy oılaǵan joq. О́ziniń mańdaı terimen tap­qanyn ǵana mise tutyp qalyp­tas­qan olar, basqasha qımyl jasaı almas ta edi. Olardyń bar­­­ly­ǵy da óz qolymen jasa­ǵan sharýashylyqtardyń ydyraǵa­nyna, eldi mekenderdiń eski jurt­qa aınalǵanyna kúızeldi de qoıdy. 

Halqymyz «elý jylda­ el ja­ńa, júz jylda qazan» dep ýaqyt­tyń bir ornynda turmaıtynyn, urpaq almasýymen birge zaman­nyń da ózgeretinin aıtqan eken. «Árkimdi zaman súıremek, zamandy qaı jan bılemek, zamanǵa jaman kúılemek, zamana ony ılemek» degen Abaıdyń sózi de árkim ózi ómir súrgen ýaqytqa ba­ǵynady, qoǵam qalaı bolsa, solaı ómir keshedige saıady. Keńes Odaǵy kezinde keýdesi orden-medalǵa toly Sosıalıstik Eń­bek Erleri kele jatqanda jurt ja­ry­lyp jol berer edi. Olardyń basym kópshiligi derlik óziniń qaıratyna ǵana sengen, mańdaıyn kún súıip, betin jel qaqqan eń­bek adamy bolatyn. Olar qaı­rat-jigerimen, taza eńbegimen erek­shelendi. Qansha jamandasaq ta Keńes Odaǵy kezindegi ıdeologııa olardy qoldap, solar arqyly jas urpaqty eńbekke, patrıottyq sezimge tárbıeledi. Ataǵy elden asyp búkil Keńes Odaǵyna jaıylǵan Sosıalıstik Eńbek Eri Kámshat Dónenbaevanyń sol kezde qalaı jumys istegeni búgingi jastar úshin ertegi sekildi. О́mir­baıanyn qarap otyrsaq, «1975 jyly 37199 ga jer jyrtyp, jyldyq mindettemelerin asy­ra oryndaǵan» dep jazylyp­ty. 37 myń gektar qazir bir­neshe aýylsharýashylyq ká­sip­ornynyń egis alqaby bolyp sanalady. «Balalarǵa úıde ájem bas-kóz bolyp otyrady. Kú­ni boıy qyrda jumysta bolamyn. Keshke kelip sıyrymdy saýyp, balalardyń tamaǵyn berip bolǵan soń, túngi aıdyń jary­ǵymen taǵy da qyrǵa ke­tip, 3-4 saǵat jer jyrtyp kele­tinmin. Sosıalıstik jarys­ta kór­­setkishim jurttan qalyp qoı­­sa uıat qoı», deıtin Kámshat apa kúlip. Joldasy Temirbek ekeýi tórt bala tárbıelep ósirdi. Aıa­ǵy aýyr kezde Kámshat apa ju­mystan bir kún qalmapty. «Qa­shan traktorǵa minip-túse al­­­maı qalǵanymsha, jumystan qal­­­­maıtynmyn. Bosanardan 2-3 aı buryn demalysqa shyǵyp, úıde otyrǵan áıel emespin. Bi­raq Allaǵa shúkir, balalarym aýyr­maı-syrqamaı ósti», deıtin ja­ryqtyq. 

Olardyń eshqaısysy da osyndaı joǵary ataqqa beker ıe bol­ǵan joq. Aty ańyzǵa aınal­ǵan, rekordtyq ónim bergen shopan Jazylbek Qýanyshbaev, kú­rishshi Ybyraı Jaqaev, taryshy Shyǵanaq Bersıevterdi aıt­paǵanda, Kámshattyń traktor rýline otyrýy 70-80-jyldary jastardyń rýhyn asqaqtatyp, eńbektiń bedelin kótergen bolatyn, onyń sońynan qanshama qyzdar traktor rýline otyrdy. Tek aýyl sharýashylyǵynda ǵana emes, ómirdiń qaı salasy bolsyn jastar keýdesi or­den-medaldarǵa toly eńbek ada­myna elikteıtin.

Eńbekte oza shapqandar týraly aqyn-jazý­shylardyń qalamynan talaı-talaı jaqsy shyǵarmalar týdy. Osynyń barlyǵy eńbek adamyn qurmetteı otyryp, eńbekti, eńbekqorlyqty nasıhattaý bolatyn. Keıingi jyldary eńbekti qundylyq retinde baǵalaýdy esten shyǵarǵandaımyz. Týǵan jerdi kórkeıtýge eńbegi sińgen qara­paıym adamdar da ýaqyt sha­ńynyń astynda qaldy. Mý­zeıden, kitaphanalardan suras­­tyrǵanymyzda, mektepter men kolledjderden, jalpy oqý oryndarynan oqýshylar men stýdentterge arnalǵan sharalar ótkizý úshin dep Sosıalıstik Eńbek Erleri týraly materıal birde-bir ret suralmapty. Sózimiz qurǵaq bolmasyn, qaladaǵy jumysshy mamandyqtaryn daıyndaıtyn Qostanaı qurylys-tehnıkalyq kolledjine bas suqqanbyz. Dırektordyń tárbıe isi jónindegi orynbasary Gúlnar Qapanovadan jastarmen júrgizetin jumystar jóninde suraǵanymyzda onyń tizbelegen taqyryptary arasynan Eńbek Erleri týraly eshnárse estı almadyq. 

– Memlekettik til, memleket­tik rámizder, Ata Zańymyz, rý­ha­nı jańǵyrý, ólketaný taqy­ryptaryna keshter ótkizdik. Kol­ledjdegi «Albatros» áskerı-patrıottyq klýbynyń jumysy jaq­sy, KVN keshteri turaqty óte­di, «Úzdik mamandyq ıesi» taqy­ry­bynda jarystar bolady, – deıdi Gúlnar Ybyraıqyzy. Ustaz qamtyp otyrǵan taqyryp­tardyń eshqaısysyn da joqqa shyǵar­maımyz, jas urpaq tárbıesine bári de qajet. Biraq tarıhqa aı­na­lyp bara jatqan Eńbek Er­­leri týraly materıaldardy izdenispen jınap, bir kesh ótkizse, onyń bolashaq mamandar úshin áse­ri bolmaı qalmas edi, árıne. Tipti jastar sanasyn rýhanı jańǵyr­tar edi.

Sosıalıstik Eńbek Eri, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, KSRO Joǵary Keńesi IH, H, HI shaqyrylymdarynyń depýtaty, ýaqytynda jarty dúnıeni ýysynda ustaǵan Kommýnıstik partııanyń HHV, HHVI, HHII sezderiniń delegaty, 1980-1985 jyldary KSRO Joǵary Keńesi Ulttar keńesi tóraǵasynyń oryn­­basary bolǵan Kámshat Dónenbaeva tek eńbegimen ǵana emes, aqyl-parasatymen de qo­ǵam qaıratkeri, halqymyzdyń ult­tyq maqtanyshy deńgeıine kó­te­rilgen adam. Ony ózgelermen salys­­tyrýǵa bolmas. Kámshat apa kóziniń tirisinde qurmetten kende bolǵan joq. Degenmen, keıingi jyldary Kámshat Baı­ǵazyqyzy qoǵam nazarynda boldy dep aıta almaımyz. Oǵan ózi­niń qarapaıymdyǵy, tekti áıel­diń alǵa ózeýremeıtin qazaqy bııa­zylyǵy da sebep bolar. Biraq jer­gilikti bılik tarapynan eńbek adamyn qurmetteý, eńbekti nası­hattaýǵa mán berilmeýi bas­ty sebep bolǵanyn jasyrýǵa bolmas.

Burynǵy sheneýniktiń de, aqynnyń da, Qostanaı óńiri­nen shyqqan Astanadaǵy jazýshy­nyń, ǵalymnyń da mereı jasy teatrdyń sáýletti zalynda atalyp ótip, at mingizip, shapan jaýyp jatady. Ony kópsinip otyr­ǵan joqpyz, olar da – maqta­nyshymyz, mereıli keshterden kópshiliktiń alatyn ǵıbraty mol.­ Al 2013 jyly Kámshat apa­­nyń da 70 jasqa tolýyn dál osyn­daı dárejede dúrildetip atap ótkende qaıter edi? О́ziniń bala-shaǵasynyń meıramhanaǵa dos-jaranyn, quda-jekjatyn shaqyryp, anasyna kórsetken qurmetiniń orny basqa. Ony árkim ótkizedi. Kámshat Dónenbaevaǵa qurmet ózi eńbek etken Meńdiǵara aýdanynyń Harkov aýylyndaǵy shaǵyn klýbta kórsetildi. Ony aýyl attas burynǵy keńshar­dyń negizinde «Qarqyn» jaýap­kershiligi shekteýli serik­tes­­tiginiń irgetasyn qalaǵan, ózi de tá­ýelsiz Qazaqstannyń Eń­bek Eri bolyp otyrǵan Saıran Buqanov uıymdastyrdy.

– Kámshat Baıǵazyqyzymen birge eńbek ettim. Ol kisi 50-ge, 60-qa tolǵanda da aýylda ózimiz toı­laǵanbyz. Sharýashylyqtyń jumysshylary biri qalmaı kele­tin. 70 jasyn da aýylǵa apa­ryp atap óttik. Sol buryn­ǵy­sh­a jumysshylardyń, aýyldas­tardyń taıly-taıaǵy qalmaı qa­tysty. Ol kisige qandaı deńgeı­de de qurmet kóptik etpeıtin edi, árıne, – deıdi Saıran Buqanov. 

Kámshat apa ótken jyly kúz­de 75 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnıe­den ótti. Marqumnyń qaıtys bol­ǵanyn buqaralyq aqparat qural­darynan estip, oblys orta­lyǵyndaǵy meshittegi janazasyna jınalǵan kisiniń qarasy tym kóp boldy. Qaraly jıyn árkimge Kámshatpen birge tutas bir dáýir kóship bara jatqandaı áser qal­dyrdy. Oblys ákimi Arhı­med Muham­betov erekshe tol­qyp sóz sóıledi. Meń­diǵa­ra aýdanyndaǵy kásiptik-teh­nıka­lyq kolledjge esimi beri­letin boldy, qazir osy oqý ornynda onyń mýzeıi jasaqtalyp jatyr. Oblys ortalyǵynda osy jazda Kámshat Dónenbaeva atyn­daǵy gúlzar salynady. Sony­men qatar jamaǵattyń pátýa­symen Kachar kentindegi meshit te Kámshat qajy atymen atalatyn boldy. 

Kámshat apa kóziniń tirisin­de: «Nursultan Ábishuly «Qa­­zaq­­stannyń áleýmettik jańǵyr­tylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵa­myna qaraı 20 qadam» degen maqalasyn der ýaqytynda durys jarııalady. Eńbek degen túsiniktiń quny túsip ketti ǵoı»­ degeni bar edi. Elbasy osy maqalasyn «Shyndyqty mo­ıyn­daıyq: bolashaqta HHI ǵa­syrda tek eńbek qana barlyq qazaq­standyqtardyń ál-aýqatqa jáne jańa ómirdiń sapasyna qol jetkizýin qamtamasyz ete ala­dy» degen oımen aıaqtaıdy. Eń­bek adamyna qurmet eń aldymen eńbekti nasıhattaý bolyp tabylady. Endeshe zamany bólek demeıik, Eńbek Erlerin umytpaıyq, olardyń ómiri – tamasha tarıh betteri, jas urpaqqa berer tárbıe kózi ekeni daýsyz.

Názıra JÁRIMBET, «Egemen Qazaqstan»

QOSTANAI