EÝRAZIIа QAÝIPSIZDIGI JÁNE TÚRKIIа — QAZAQSTAN YQPALDASTYǴY

Túrkııa Qazaqstanmen yntymaqtastyqqa árdaıym erekshe kóńil bóledi. Halyqtarymyz arasyndaǵy qarym-qatynastyń tamyry tereńde jatqany belgili. Ekinshi jaǵynan elderimiz Eýrazııanyń shyǵysy men batysyn bir-birine baılanystyratyn, biri Kaspıı teńiziniń soltústiginen, ekinshisi ońtústiginen ótetin eki mańyzdy jol torabynda ornalasqan. Ortaq qundylyqtarymyz ben osy erekshe óńirlik jaǵdaı eń áýeli saıasat, ekonomıka men mádenıet salalarynda jáne basqa da salalarda aýqymdy yntymaqtastyq jaǵdaıyn qalyptastyrýmen qatar, jaýapkershilikter de júkteıdi. Túrkııa da, Qazaqstan da jaýap­kershilik alýdan eshqashan qashqan emes jáne aımaqtaǵy halyqaralyq jáne óńirlik uıymdarda osy baǵytta ár túrli bastamalarǵa jetekshilik etip keledi. Qazaqstannyń 2010 jyly Eý­ro­padaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq uıymyna tóraǵalyq min­detin alýy – eldiń táýelsizdikke qol jetkizgeli beri ótken az ýaqyt ishin­degi damý deńgeıiniń eń maǵy­naly kórsetkishi. Aýqymdy qaýip­sizdik pen turaqtylyq, kóp baǵytty yntymaqtastyq, adam quqyqtary, demokratııalyq qoǵam, quqyqtyq memleket, ońtaıly basqarý sekildi halyqaralyq qatynastar men yqpaldastyqtyń qazirgi tańdaǵy negizgi basymdyqtaryn Eýrazııa aımaǵynda retteýshi bedeldi Uıym – EQYU-ǵa tóraǵalyq mindetiniń júktelýi halyqaralyq qoǵamdas­tyq­tyń Qazaqstanǵa degen senimin dáleldeıdi. Qazaqstan tóraǵalyǵy­nyń EQYU-ǵa jańa serpin bere­tinine de esh kúmán joq. Qazaqstannyń osy jetistikteri Túrkııa úshin tańsyq emes. Táý­elsizdigin alǵannan osy kúnge deıin Túrkııa men Qazaqstan bir-birimen árdaıym yqpaldastyqta bolyp, tyǵyz jáne aýqymdy qatynas­ta­rymyz bizge Qazaqstannyń barlyq áleýetin jaqynnan tanýǵa múm­kindik berdi. Tarıh boıynsha jınaǵan tá­jirıbesi, túrli mádenıettiń basyn qosyp otyrǵan qoǵamdyq quryly­my, adamı áleýetiniń jáne tabıǵı resýrstarynyń sanaly jáne kó­regen basshylyqpen birigýi Qazaq­stannyń Ortalyq Azııada kóshbas­shy elge aınalýyna jáne Eýrazııa aımaǵynyń mańyzdy akteri bo­lýy­na múmkinshilik týǵyzyp, Qazaq­stanǵa halyqaralyq qoǵamdastyq aldynda abyroı áperdi. Ortalyq Azııa aýmaǵynyń aqylshysy bolyp otyrǵan Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń 2009 jylǵy 21-24 qazan kúnderi Túrkııaǵa jasaǵan sa­pary kezinde qol qoıylǵan keli­simder negizinde Túrkııa men Qazaq­stan arasyndaǵy qatynastyń stra­tegııalyq belesi qýattaldy. Túrkııa men Qazaqstan arasyn­da­ǵy qatynastyń sıpatyn anyq­taı­tyn negizgi nárse – eki baýyr­las el bólisetin ortaq qundy­lyq­tar. Ortaq tarıhymyz, mádenıeti­miz, tegimiz, tilimiz syndy qasıetti qundylyqtar elderimizdi berik baı­lanystyryp otyr. Qoja Ahmet Iаsaýı jáne Mustafa Kemal Ata­túrik tárizdi túrki áleminiń eń uly danyshpandary men kósemderi ja­qyndatqan elderimiz ben qoǵamda­ry­­myzdy eshqandaı kúshtiń ajy­ratýy múmkin emes. Qoja Ahmet Iаsaýı hıkmetteri jazylǵan ata­jur­tymyz – Qazaqstanǵa kelý túrik azamattary úshin árqashan tol­ǵan­dy­rarlyq jáıt. Men de saparymdy osy sezimdermen júzege asyrý­damyn. Osy oraıda, Astanada túrki ále­minde ázirshe alǵash bolyp ta­bylatyn Prezıdent Nazarbaevtyń jeke bastamasymen Atatúrikke eskertkishtiń ashylýyna elimiz óz rızashylyǵyn bildiretinin aıtqym keledi. Saparym eki jaqty yntymaq­tastyǵymyz qosymsha beles alǵan kezeńge týra kelip otyr. 2010 jyly Túrkııa men Qazaqstan Eýropa men Azııadaǵy eń mańyzdy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymdaryna tóraǵalyq etedi. Eki túrki memle­ketiniń bir mezgilde EQYU men AО́SShK-ge tóraǵalyq mindetin alýynyń mańyzdylyǵyn da atap ótken jón. Túrkııa men Qazaqstan túrki áleminiń toleranttylyq, gýmanızm, adamı súıispenshilikke negizdelgen túsiniginen shabyt ala otyryp, ózara yqpaldastyq arqy­ly Eýrazııadaǵy turaqtylyq, beıbit ómir jáne damýǵa úles qosady dep oılaımyn. Túrkııa men Qazaqstan ózderi múshesi bolyp tabylatyn Islam Konferensııasy Uıymy men Ekonomıkalyq yntymaqtas­tyq uıymy syndy ár túrli halyq­aralyq uıymdarda belsendi ynty­maq­tastyqta ekenin bildirgim keledi. Túrkııa ózi múshe bolǵan uıym­darda “Eýrazııa” kózqarasynyń qa­lyptasýyna árdaıym kóńil bóledi. Eýropa keńesine 2010 jylǵy tóra­ǵalyǵymyz kezinde osy keńestiń Ortalyq Azııa elderimen yntymaq­tastyǵyn nyǵaıtý basty basym­dyqtarymyzdyń bireýi bolady. Eý­ropa keńesi Parlamenttik Assam­bleıasyna túrik azamaty Mevlıýt Chavýshoǵlynyń depýtat bolyp saılanýy elimiz ustap otyrǵan osy baǵyttyń halyqaralyq qaýymdas­tyq tarapynan quptalatynyn kórsetýde. Shyǵys-Batys baılanys dáli­zinde ornalasqan Túrkııa men Qazaqstanǵa jańa kólik dálizderin jetildirý turǵysynan da mańyzdy mindet júktelýde. Biz úshin ortaq keń aımaqta turaqty damý júıe­si­niń qurylýy úshin Shyǵys – Batys baılanys dálizin eń joǵary deń­geıde paıdalaný asa qajet. Jańa “Jibek joldaryn” jetildirý ar­qy­ly tabıǵı resýrstardy paıdalaný, ál-aýqatty joǵarylatý, elderdiń ekonomıkalyq qurylymdarynyń bir-birin tolyqtyrýy, tipti birigý múmkindikteri jan-jaqty paıda­la­ny­lýy tıis. Osy ynta-jigerle­rimizdiń kóbisi 2012 jyly Baký – Tbılısı – Kars temir jol jelisi paıdalanýǵa berilgen kezde júzege asatyny anyq. Osylaısha, Eýropa, Kavkaz óńiri, Ortalyq Azııa, Qıyr Shyǵys jáne Ońtústik Azııa ara­syn­da jyldam jáne qaýipsiz ha­lyq­aralyq temir jol tasymaly­nyń kúretamyryna ıe bolamyz. Alaıda, baılanys dáliziniń qyzmeti ekonomıkamen shektelip qalmaýy tıis. Baılanys dálizin mádenıet­aralyq únqatysýdy arttyrýda paıdalanýda da tabandylyq kórse­týimiz qajet. Áıtpese, qoǵamdardyń bir-birin jaqsyraq túsinýin qam­ta­masyz etetin mańyzdy múmkindik­ten qur qalamyz. Aýǵanstanda ózimiz kórip otyr­ǵan, álemniń kóptegen jerinde bo­lyp jatqan turaqsyzdyq oshaqta­ry­nyń kóptegen sebebi bar. Aýǵan­standa beıbit jáne aýqatty jaǵdaı ornatý úshin álemniń barsha múm­kin­digi qoldanylyp jatqanyna qa­ra­mastan, kútilgen nátıjeniń alynbaýynyń artynda mádenıetter men órkenıetter arasyndaǵy uzaq merzimdi yqpaldastyqtyń jetispeýshiligi jatyr. Túrkııa men Qazaqstan Eýra­zııa­daǵy jahandyq problemalarǵa bir­deı teń turǵyda qaraıdy. Mysaly, Irak pen Aýǵanstandaǵy beıbit­shi­lik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan bastamalarǵa eki el de óz úlesterin qosýda. Elderimiz aldymen energetıka, odan keıin ekonomıka men saýdanyń kóptegen salalarynda yntymaqtasyp keledi. Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy ýnı­versıtette kórinis tapqandaı, bi­lim salasyndaǵy tyǵyz yntymaq­tastyǵymyz arqyly elderimizdiń ǵylymı áleýeti óńirdiń paıdasyna usynylyp otyr. 2009 jyly qol qoıylǵan Nah­chyvan kelisim-shartymen qurylǵan Túrki memleketteriniń yntymaq­tas­tyq keńesi 2010 jyly resmı túrde qyzmet ete bastady. Túrki memle­ket­teriniń yntymaqtastyq keńesi­niń qurylýyna elderimiz úlken úles qosty. Túrki mádenıetin nyǵaıtý jáne tanytýda Túrkııa men Qazaq­stan­nyń bastamashylyǵy zor. Nah­chyvan sammıtinde Prezıdent Na­zar­baevtyń usynysy boıynsha Asta­nada Túrki akademııasyn qurý týr­aly sheshim qabyldandy. Osy jo­bany júzege asyrý – qazirgi tań­da Túrkııa men Qazaqstan úshin ma­ńyzy zor basym jobalardyń biri. Prezıdent Nazarbaevtyń túrki tek­tes memleketter arasyndaǵy yn­ty­maqtastyqty arttyrý jolyn­daǵy jetekshiligin túrki álemi eshqashan umytpaıdy. Egemendigin alǵannan keıin Qazaqstannyń beı­bit jaǵdaıda damýy men halyq­ara­lyq qoǵamdastyqtyń bedeldi mú­she­sine aınalýy jáne Ortalyq Azııa­daǵy kóshbasshy el dárejesine je­týi Prezıdent Nazarbaevtyń kóre­gen jetekshiligimen tikeleı baı­lanysty. Qazaqstan basshy­ly­ǵy­nyń júrgizip otyrǵan tabysty saıa­satyn quptaıtynymdy osy oraıda taǵy da qýattaǵym keledi. Ahmet DÁÝITOǴLY, Túrik Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri.